अणु (aNu)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 अणु m.
  (-णुः)
	 1. An atom,  a minute and elementary particle of matter.
2. A sort of grain,  (Panicum miliaceum,  Rox.)
	 m.
  or mfn.
   (-णुः-ण्वी-णु)
1. Atomic,  small,  minute.
 E.
  अण to sound,  and उ Unādi aff.
  

Capeller Eng

English

 अ॑णु f.
  अ॑ण्वी small,  minute,  tiny,  atomic
 m.
  atom,  f.
 
finger.  

Yates

English

 अणु (णुः) 2.
m.
  An atom
 a sort of
grain. 
a. Small,  atomic.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

अणु 	-	 aNu 	-	 m.
  	-	 atom
त्रुटि 	-	 truTi 	-	 m.
  	-	 atom
परमाणु 	-	 paramANu 	-	 m.
  	-	 atom
परमाणवीय 	-	 paramANavIya 	-	 adj.
  	-	 atomic
परमाणु-भार 	-	 paramANu-bhAra 	-	 m.
  	-	 atomicweight
कला 	-	  kalA 	-	 f.
  	-	 atom
कणा 	-	  kaNA 	-	 f.
  	-	 atom
कणिका 	-	  kaNikA 	-	 f.
  	-	 atom
मात्रा 	-	  mAtrA 	-	 f.
  	-	 atom
विप्रुष् 	-	  vipruS 	-	 f.
  	-	 atom
कण 	-	  kaNa 	-	 m.
  	-	 atom
कणिक 	-	  kaNika 	-	 m.
  	-	 atom
लेश 	-	  leza 	-	 m.
  	-	 atom
सूक्ष्म 	-	  sUkSma 	-	 m.
  	-	 atom
पीलु 	-	  pIlu 	-	 m.
  	-	 atom
अभोग्य 	-	  abhogya 	-	 n.
  	-	 atom
तन्मात्र 	-	  tanmAtra 	-	 n.
  	-	 atom  [ philos. ]
अणुक 	-	  aNuka 	-	 n.
  	-	 atom
कारणकरण 	-	  kAraNakaraNa 	-	 n.
  	-	 atom
गोरजस् 	-	  gorajas 	-	 n.
  	-	 atom

अणु 	-	 aNu 	-	 m.
  	-	 atom
अणु 	-	 aNu 	-	 adj.
  	-	  fine
अणु 	-	 aNu 	-	 adj.
  	-	  minute
अणु 	-	 aNu 	-	 adj.
  	-	  atomic
अणु 	-	 aNu 	-	 ind.
  	-	  minutely
अणु 	-	 aNu 	-	 m.
  	-	  sea-salt
अणु 	-	 aNu 	-	 m.
  	-	  sacred text
अणु 	-	 aNu 	-	 m.
  	-	  single verse or mantra
अणु 	-	 aNu 	-	 m.
  	-	  soul
अणु 	-	 aNu 	-	 m.
  	-	  common millet  [ Panicum Miliaceum - Bot. ]
अणु 	-	 aNu 	-	 m.
  	-	  atom of matter
अणु 	-	 aNu 	-	 m.
  	-	  life
अणु 	-	 aNu 	-	 m.
  	-	  atom of time
अणु 	-	 aNu 	-	 n.
  	-	  fourth part of a mAtrA
अणु - मान 	-	 aNu - mAna 	-	 n.
  	-	  micron  [ length 0.000001 meter ]

 
   अणु  aNu ind.
   minutely   
   अनुतिलम्  anutilam ind.
   very minutely    
   उपवर्णित  upavarNita adj.
   described minutely   
   उपवर्णयति  { उपवर्ण् }  upavarNayati  { upavarN } verb  describe particularly or minutely      
            

Wilson

English

 अणु
m.
  (-णुः)
1 An atom,  a minute and elementary particle of matter.
2 A sort of grain,  (Panicum miliaceum,  Rox.)
m.
  or
mfn.
   (-णुः-ण्वी-णु)
1 Atomic,  small,  minute.
E.
  अण to sound,  and उ Uṇādi aff.
  

Apte

English

अणु [aṇu],  a.
  (णु-ण्वी f.
 ) [अण्-उन्] Minute,  small,  little,  atomic (opp.  स्थूल,  महत्)
 अणोरणीयान् Bg.*
  8.9
 सर्वोप्ययं नन्वणुः Bh.*
  3.26. insignificantly small
 अण्वपि भयम् Ms.*
  6. 4
 अण्वपि याच्यमानः Pt.*
  4.26 asked but an atom,  a very small quantity,  न कन्यायाः पिता विद्वान् गृह्णीयात् शुल्कमण्वपि Ms.*
  3.51.

णुः An atom,  a very small particle (an exceedingly small measure)
 the mote in a sunbeam,  the smallest perceptible quantity
 अस्थूलमनण्वह्रस्वमदीर्घं ब्रह्म
 अणुं पर्वतीकृ Bh.*
  2.78. to magnify
 cf.
   also 'To make mountains of molehills.'

An atom of time (व्यञ्जनमर्ध- मात्रा तदर्धम् अणु)
 it is said to be 54, 675,  th part of a Muhūrta (48 minutes).

N.
  of Śiva. 

N.
  of very small grain such as सर्षप,  चीनक &c.
 ,  अनणुषु दशमांशो$णुष्वथैकादशांशः Līlā. -णु n.
  the fourth part of a Mātrā. Comp.
   -अन्तः [अणुः अन्तो यस्य] a hair-splitting question
 (अण्वन्तः सूक्ष्मान्तः सुक्ष्मवस्तुनिर्णयान्तः प्रश्नः Śaṅkara). किमर्थमचारीः पशूनिच्छन्नण्वन्तानिति Br. up. 4.1.1. -तैलम् N.
  of a medicinal oil. -भा [अण्वी सूक्ष्मा भा प्रभा यस्याः सा] lightning. -मात्र a.
  [अणुः परिमाणं यस्य अणु-मात्रच्] of the size of an atom.  -रेणुः [कर्म.] atomic dust. -रेवती [अणुः सूक्ष्मा रेवतीतारेव] N.
  of a plant (दन्तीवृक्ष) Croton Polyandrum.  -वादः the doctrine of atoms,  atomic theory,  the theory that all material substances are primarily atoms and secondarily aggregates,  and that all atoms are eternal. -वीक्षणम् [ष. त.]

minute observation,  observation of very minute parts.

[अणुः सूक्ष्मो वीक्ष्यते अनेन करणे ल्युट्] an instrument,  like the microscope,  enabling one to discern the smallest objects. -व्रतानि N.
  of the twelve smaller vows of laymen adhering to the Jain faith.-व्रीहिः [कर्म.] a fine sort of grain,  rice &c.
 

Apte 1890

English

 अणु a. (णु-ण्वी f.) [अण्-उन्] Minute,  small,  little,  atomic (opp. स्थूल,  महत्)
 अणोरणीयान् Bg. 8. 9
 सर्वोप्ययं नन्वणुः Bh. 3. 26 insignificantly small
 अण्वपि भयं Ms. 6. 40
 अण्वपि याच्यमानः Pt. 4. 26 asked but an atom,  a very small quantity,  Ms. 3. 51. 
णुः 1 An atom,  a very small particle (an exceedingly small measure)
 the mote in a sunbeam,  the smallest perceptible quantity
 अस्थूलमनण्वह्रस्वमदीर्घं ब्रह्म
 अणुं पर्वतीकृ Bh. 2. 78 to magnify
 cf. also ‘To make mountains of molehills.’ 
2 An atom of time (व्यंजनमर्धमात्रा तदर्धं अणु)
 it is said to be 54, 675, 000th part of a Muhūrta (48 minutes). 
3 N. of Śiva. 
4 N. of very small grain such as सर्षप,  चीनक &c.,  अनणुषु दशमांशोऽणुष्वथैकादशांशः Līlā. 
णु n. the fourth part of a Mātrā. 
Comp. 
अंतः [अणुः अंतो यस्य] a hair-splitting question
 (अण्वंतः सूक्ष्मांतः सूक्ष्मवस्तुनिर्णयांतः प्रश्नः Śaṅkara). 
तैलं N. of a medicinal oil. 
भा [ अण्वी सूक्ष्मा भा प्रभा यस्याः सा] lightning. 
मात्र a. [अणुः परिमाणं यस्य अणु-मात्रच्] of the size of an atom. 
रेणुः [कर्म.] atomic dust. 
रेवती [अणुः सूक्ष्मा रेवतीतारेव] N. of a plant (दंतीवृक्ष) Croton Polyandrum. 
वादः the doctrine of atoms,  atomic theory,  the theory that all material substances are primarily atoms and secondarily aggregates,  and that all atoms are eternal. 
वीक्षणं [ष. त.] {1} minute observation,  observation of very minute parts. {2} [अणुः सूक्ष्मो वीक्ष्यते अनेन करणे ल्युट्] an instrument,  like the microscope,  enabling one to discern the smallest objects. 
व्रीहिः [कर्म.] a fine sort of grain,  rice &c. 

Monier Williams Cologne

English

 अ॑णु mf(वी)n.  fine,  minute,  atomic

 अ॑णु (उस्),  m.
  an atom of matter

 ‘an atom of time’,  the 54, 675, 000th part of a muhūrta (of 48 minutes)

 Panicum Miliaceum,  VS.
 
 ŚBr.
   xiv
 MuṇḍUp.
   

 N.
  of Śiva

 अ॑णु (उ),  n.
  (in prosody) the fourth part of a mātrā

 अणु॑ ind.
  minutely,  ŚBr.
  

 अणु m.
  (also) the soul,  life (=  आत्मन्),  Harav.
 

 sea-salt,  L.
 

 a sacred text,  single verse or Mantra (cf.   स्रग्-अणु)

Monier Williams 1872

English

 अणु,  उस्,  उस् or वी,  उ,  fine,  minute,  atomic
 (उस्), 
m. an atom of matter
 an atom of time
 the
54,  675,  000th part of a muhūrta (of 48 minutes)
N. of a grain,  Panicum Miliaceum
 N. of Śiva
(उ),  n. (in prosody) the fourth part of a mātrā.
—अणु-तर,  अस्,  आ,  अम्,  very fine or minute,  gentle.
—अणु-तैल,  अम्,  n.,  N. of a medical oil.
—अणु-
त्व,  अम्,  n. or अणु-ता,  f. minuteness,  atomic nature.
—अणु-भा,  f. lightning.
—अणु-मध्य-वीज,  अम्, 
n. title of a hymn.
—अणु-मात्र,  अस्,  ई,  अम्,  having
the size of an atom.
—अणु-मात्रिक,  अस्,  आ,  अम्, 
having the size of an atom
 containing the atomic
elements (मात्रा) of the body.
—अणु-रेणु,  उस्, 
m. f. atomic dust (as seen in sun-beams).
—अणु-रेणु-
जाल,  अम्,  n. an aggregate of such atomic dust.
—अणु-रेवती f.,  N. of a plant,  Croton Polyandrum.
—अणु-वेदान्त,  अम्,  n. title of a book.
—अणु-
व्रीहि,  इस्,  m.,  N. of a fine sort of rice.
—अणु-शस्, 
ind. into or in minute particles.
—अणू-भू,  cl. 1. P.
-भवति,  -वितुम्,  to become minute or atomic.
—अणू-भाव,  अस्,  m. the becoming an atom.
—अण्व्-
अन्त,  अस्,  m. a hair-splitting question.

Macdonell

English

 अणु áṇu,  a.
  minute,  subtile
 m.
  🞄atom
 -tva,  n.
  minuteness
 atomic nature
 🞄-mātrika,  a.
  composed of atoms
 -mukha,  a.
  small-mouthed.

Goldstucker

English

 अणु I. m. f. n. (-णुः-णुः or ण्वी-णु) Small,  minute,  atomic.
II. m. (-णुः)
	^1 An atom,  a minute and elementary par-
ticle of matter.
	^2 (According to some Purāṇas) A measure
of time,  consisting of two Paramāṇus
 54, 675, 000 aṇus are
said to be equal to one muhūrta.
	^3 A sort of grain (Pani-
cum miliaceum). See धान्य.
	^4 A name of Śiva.
III. f. (-ण्वी) (ved.) A finger.
IV. n. (-णु) (In prosody.) The fourth part of a मात्रा
q. v. E. अण्,  uṇ. aff. उ.

Benfey

English

 अणु अणु।
 I. adj.
 ,  f.
  णु and ण्वी।
 1.
Small,  minute
 अण्व् अपि,  the least, 
Man.  3,  51.
 2. Subtile,  Hariv. 1241.
Comparat. अणियंस्,  very soft,  Daśak.
in Chr. 198,  22.
 II. m.
  An atom, 
Bhāṣāp. 35.
 -- Comp.
 
परम-,  m.
 
an atom. 

Hindi

परमाणु

Apte Hindi

Hindi

अणु
वि* - अण्+उन्
"सूक्ष्म,  बारीक,  नन्हा,  लघु,  परमाणु-संबंधी"

अणुः
पुं*
  - अण्+उन्
"अणु,  बढ़ा देना"

अणुः
पुं*
  - अण्+उन्
समय का अंश

अणुः
पुं*
  - अण्+उन्
शिव का नाम

Shabdartha Kaustubha

Kannada

अणु
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಿರುನವಣೆ / ಸಣ್ಣ ಭತ್ತ
निष्पत्तिः - > अण (शब्दे) “उः” (उ० १०८) ।
व्युत्पत्तिः - > अणति |
अणु
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಣ್ಣ ಭಾಗ / ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಭಾಗ
अणु
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಲ್ಪ / ಸೂಕ್ಷ್ಮ / ಸಣ್ಣ
प्रयोगाः - > “अणुरप्यपहन्ति विग्रहः” |
उल्लेखाः - > किरा० २-५१ ।
विस्तारः - > “अणुर्व्रीहिविशेषे स्यात्पुंसि सूक्ष्मेऽभिधेयवत्” - मेदि० ।

L R Vaidya

English

 aRu {% (I) a. (f. णु or ण्वी
 compar. अणीयस्
 super. अणिष्ठ) %} 1. Small,  minute
 2. atomic.

 aRu {% (II) m. %} 1. An atom of matter
 2. name of Śiva.

Bopp

Latin

 अणु (f. अण्वी) parvus,  exiguus. N. 8. 32. BH. 8. 9.

Edgerton Buddhist Hybrid

English

 aṇu,  grain of sand (nowhere recorded in this sense): gaṅgāṇubhiḥ saṃmitāḥ LV 〔360.17〕.

Abhyankara Grammar

English

अणु  the minimum standard of the guantity of sound,  which is not perceived by the senses,  being equal to one-fourth of a Mātrā
 cf. अणोस्तु तत्प्रमाणं स्यात् मात्रा तु चतुराणवात् ॥ see T.Pr. 21.3,  V. Pr. 1.60,  A.Pr. III.65. Ṛk. tantra,  however,  defi- nes अणु as half-a-mātrā. cf. अर्धमणु ( R.T. 1.41 ).

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 अणु n. auch = अणुतैल,  Caraka 6,  24. — Seele,  Leben
 = आत्मन्,  Haravijaya 6,  35. 63 usw.

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  सुपेश,  तनु,  कृश,  सुतनु,  सरु,  श्लक्ष्ण,  शीर्ण,  शात,  पात्रट,  अपचित,  तलिन,  अणु,  अणुतर,  आम,  चटुल,  प्रतनु,  पेलव,  परिपेलव
adjective
 
यस्य घनत्वम् अल्पम् अस्ति।
 "एतद् अंशुकं सुपेशम् अस्ति।"

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
स्तोकं क्षुल्लं तुच्छमल्पं दभ्राणुतलिनानि च ॥ १४२६ ॥
तनु क्षुद्रं कृशं सूक्ष्मं पुनः श्लक्ष्णं च पेलवम् ।
-wordlist-
 
स्तोक (क्ली),  क्षुल्ल (क्ली),  तुच्छ (क्ली),  अल्प (क्ली),  दभ्र (क्ली),  अणु (पुं),  तलिन (क्ली),  तनु (क्ली),  क्षुद्र (क्ली),  कृश (क्ली),  सूक्ष्म (क्ली),  श्लक्ष्ण (क्ली),  पेलव (क्ली)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

सूक्ष्म
सूक्ष्म,  लेश,  लव,  श्लक्ष्ण,  क्षुद्र,  दभ्र,  कण,  अणु,  किञ्चित्,  मात्र,  तनु,  स्तोक,  ह्रस्व,  अल्प,  त्रुटि
सूक्ष्मलेशलवश्लक्ष्णक्षुद्रदभ्रकणाणवः ।
किञ्चिन्मात्रतनुस्तोकह्रस्वाल्पत्रुटयः समाः ॥ ६८८ ॥
verse 4.1.1.688
page 0079

अणु
अणु,  व्रीहि
आर्यः स्यात्सौविदल्लेऽपि व्रीहावप्यणुरिष्यते ।
verse 5.1.1.814
page 0094

Mahabharata

English

Aṇu = Śiva (1000 names^1),  Vishṇu (1000 names).

Vedic Reference

English

 Aṇu. — This is the designation in the Vājasaneyi Saṃhitā^1 and
the Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad^2 of a cultivated grain,  apparently
the Panicum miliaceum.
1) xviii. 12.
2) vi. 3,  15 (Kāṇva),  where see Dviveda's note.

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 अणु,  त्रि,  (अणति सूक्ष्मत्वं गच्छति अण् + उन् ।लवलेसशकलाणवः इत्यमरः) क्षुद्रं । सूक्ष्मं । इतिमेदिनी ॥

 अणुः,  पुं,
   (अण् + उन्) लेशः । व्रीहिविशेषः ।सूक्ष्मधान्यं । चिना इत्यादि भाषा । इत्यमरः ।(यथा मनुः । न गृह्णीयात् शुल्कमण्वप्रि ॥
)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 अणु त्रि०
  अण--उन् । क्षुद्रे,  सूक्ष्मपरिमाणवति,  द्रव्ये,  लेशेच । (चिना,  काङनी,  श्यामा) प्रभृति सूक्ष्मधान्ये पु०
  ।“अनणुषु दशमांशोऽणुष्वथैकादशांश” इति लीला० ।अणुशब्दोहि परिमाणविशेषवाची । तत्र परिमाणस्य चत-स्रोविधा स्थूलसूक्ष्मदीर्घह्रस्वत्वरूपाः “अथादेशोनेतिनेति”इत्युपक्रम्य “अस्थूलमनण्वह्रस्वमदीर्घमित्यादि” श्रुत्याचतुर्विधपरिमाणस्यैव ब्रह्मणि निषेधेन परिमाणचातु-र्विध्यलाभः एतन्मूलकमेव शारीरकभाष्ये,  वैशेषिकसूत्रे, न्यायकन्दल्याञ्च उक्तभेदमादायैव परिमाणचातुर्विध्यमुक्तम् ।तत्रारम्भकद्रव्यभूयस्त्वाभूयस्त्वाभ्यां स्थूलसूक्ष्मत्वे ह्रस्वदीर्घत्वेतु तत्तच्छब्दे वक्ष्येते । एवञ्च सूक्ष्मपदार्थे आरम्भकाल्प-त्वात् अणुत्वं यत्र चारम्भकद्रव्यान्तरं नास्ति सतादृशपरिमाणवत्त्वात् परमाणुरित्युच्यते । एवञ्च अणु-शब्दस्य शुक्लादिशब्दवत् अणुत्वपरिमाणविशिष्टद्रव्य-वाचकत्वम् । अणुत्वञ्च सूक्ष्मत्वम् अतिसूक्ष्मत्वञ्च ।तत्र सूक्ष्मपरत्वेन सर्षपचीनकादिद्रव्याणामारम्भकद्रव्याल्प-त्वात् तत्र प्रवृत्तिः । तदभिप्रायेणैव “अनणुषु दशमांशोऽ-णुष्यथैकादशांश” इति लीला० । श्रुतौ च “अणोर-णीयानिति” निर्द्देशः । अतिसूक्ष्मपरत्वे च “नित्या स्यादणुलक्षणेति” भाषा० तस्य नित्यत्वञ्च आरम्भकावयवाभावात् “अनित्या च भवेदन्या सैवावयवयोगिनीति”भाषापरिच्छेदेऽवयवयोगेनैवानित्यत्वकथनात् परमाणोस्तद-भावेनैव नित्यत्वं भङ्ग्योक्तमिति नैयायिकाः । वेदा-न्तिनस्तु सूक्ष्मभूतानामपि ब्रह्मण उत्पत्तिमुररीचक्रुः ।यथा च एतन्मतयोः युक्तायुक्तत्वे तथा आरम्भवादशब्देवक्ष्यते । सूक्ष्मार्थग्राहित्वेन अणुबुद्धिरित्यादौ,  अणु-र्जीव इत्यादौ च दुर्ज्ञेयत्वेन तत्रैतस्य भाक्तत्वम् । एवञ्चअणुत्वपरिमाणरूपगुणमादाय तद्वत्येवास्य प्रवृत्तिः तेनतत्र त्रि०
  स्त्रियान्तु गुणवचनतया वा ङीप् । अण्वी ।“अण्व्योमात्राविनाशिन्यो दशार्द्धानाञ्च याः स्मृता इतिमनुः । “अस्थूलमनणु इत्यादि” श्रुतिः अत्र नञ्तत्पुरुषसमासनिष्पन्नस्य अनणुशब्दस्य “परवल्लिङ्गं द्वन्द्वतत्पुरुषयो-रिति” पाणिन्युक्तेः परवल्लिङ्गत्वेन अणुशब्दस्यापि नपुंसकत्वमित्यवसीयते । अधिकं परमाणुशब्दे वक्ष्यते ।

Capeller

German

 अ॑णु f.
  आ॑ण्वी fein,  dünn.  m.
  Atom,  f.
  Finger.

Grassman

German

 anu, áṇu,  a.,  dünn,  fein,  sehr klein,  zart
 davon das fem. ánvī,  die Zarte,  Feine,  als Bezeichnung der Finger.
-viā {727, 1}
 {726, 6}
 {738, 1}.
-vīs {713, 7}.
-vībhis {3, 4}.

 26, 24 v. u.: áṇu st. anu

Burnouf

French

 अणु अणु
 f.
  अन्वी
 a. petit,  ténu,  subtil. -- S. m.
 
atome
		 la graine du panicum miliaceum. 
अणुक a. (अणु) ténu,  subtil.
		 Au fig. fin,  adroit.
अणुभा f.
  (भा) éclair.

Stchoupak

French

 अणु-
 -(व्)ई- a. fin,  ténu,  mince 
 faible 
 subtil (aussi fig.) 
insignifiant 
 m.
  millet 
 nt. n.
  d'une unité infime de temps 
 compar.
 {%aṇīyāṃs- aṇutara- 
 %} sup. {%aṇiṣṭha- 
 -tva- %} nt.
ténuité.
°मात्रिक- a. consistant en atomes.
अण्व्-अन्त- m.
  question résolue subtilement.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.