| YouTube Channel

अणीमाण्डव्य (aNImANDavya)

 
Monier Williams Cologne
English
अणी-माण्डव्य
m.
N.
 of a Brāhman ascetic (said to have been impaled on an अणि or point of a stake),
MBh.
Goldstucker
English
अणीमाण्डव्य Tatpur. m. (-व्यः) The name of a Ṛṣi or Saint.
E. अणी, a pin, and माण्डव्य
according to the comm., अणी
would be in this word a qualification of the proper name
माण्डव्य
from his being impaled on a शूल or अणी.
Mahabharata
English
Aṇīmāṇḍavya (a ṛshi, cf. Māṇḍavya). § 11 (Parvas.): I, 2, 375 (Dharmasya nṛshu saṃbhūtir Aṇīmāṇḍavya-śāpajā). --§ 80: I, 63, the ṛshi Aṇīmāṇḍavya having been accused of theft, though innocent, and impaled, as a punishment for having in his childhood pierced a little fowl in a reed, cursed Dharma (for having killed a brahman, the most heinous of sins), saying that he should be born on earth in the Śūdra caste. Therefore Dharma was born as Vidura: I, 63, 2422. --§ 172 (Aṇīmāṇḍavyopākhyāna): I, 108, 4329 (4333).-§ 264 (Sabhākriyāp.): II, 4, 107 (among the ṛshis who were present when Yudhishṭhira entered the palace).
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
अणीमाण्डव्य
पु०
 अणी शूलाग्रं तच्चिह्नितः माण्डव्यः ।तन्नामके मुनिभेदे । तस्य तत्प्रोतत्वकथा भार० आ० प० ।“बभूव ब्राह्मणः कश्चिन्माण्डव्य इति विश्रुतः । धृतिमान्सर्व्वधर्म्मज्ञः सत्ये तपसि च स्थितः ॥
स आश्रमपदद्वारिवृक्षमूले महातपाः । ऊर्द्ध्वबाहुर्म्महायोगी तस्थौ मौन-ब्रतान्वितः ॥
तस्य कालेन महता तस्मिंस्तपसि वर्त्ततः ।तमाश्रमपदं प्राप्रा दस्यवो लोप्त्रहारिणः ॥
अनुसार्य्य-माणा बहुभी रक्षिभिर्भरतर्षभ! । ते तस्यावसथे लोप्त्रंदस्यवः कुरुसत्तम! । निधाय च भयाल्लीनास्तत्रैवानागतेबले ॥
तेषु लीनेष्वथो शीघ्रं ततस्तद्रक्षिणां बलम् ।आजगाम ततोऽपश्यंस्तमृषिं तस्करानुगाः । तमपृच्छंस्वतो राजंस्तथावृत्तं तपोधनम् । कतमेन पथा यातादस्यवो द्विजसत्तम! । तेन गच्छामहे ब्रह्मन्! पथा शीघ्रतरंवयम् ॥
तथा तु रक्षिणां तेषां ब्रुवतां स तपोधनः । नकिञ्चिद्वचनं राजन्नब्रवीत् साध्वसाधु वा ॥
ततस्ते राज-पुरुषा विचिन्वानास्तमाश्रमम् । ददृशुस्तत्र लीनास्तांश्चौरांस्तद्द्रव्यमेव च ॥
ततः शङ्का समभवद्रक्षिणां तं मुनिं प्रति ।संयम्यैनं ततो राज्ञे दस्यूंश्चैव न्यवेदयन् ॥
तं राजा सहतैश्चौरैरन्वशाद्बध्यतामिति । स रक्षिभिस्तैरज्ञातः शूलेप्रोतो महायशाः ॥
ततस्ते शूल आरोप्य तं मुनिं रक्षिणस्तदा । प्रतिजग्मुर्महीपालं धनान्यादाय तान्यथ ॥
शूलस्थः स तु धर्म्मात्मा कालेन महता ततः । निराहारोऽपि विप्रर्षिर्म्मरणं नाभ्यपद्यत । धारयामास च प्राणा-नृषींश्च समुपानयत् ॥
शूलाग्रे तप्यमानेन तपस्तेन महा-त्मना । सन्तापं परमं जग्मुर्म्मुनयस्तपसान्विताः ॥
तेरात्रौ शकुना भूत्वा सन्निपत्य तु भारत! । दर्शयन्तोयथाशक्ति तमपृच्छन् द्विजोत्तमम् ॥
श्रोतुमिच्छामहेब्रह्मन्! किं पापं कृतवानसि । येनेह समनुप्राप्तं शूलेदुःखभयं महत् ॥
वैशम्पायन उवाच । ततः स मुनि-शार्दूलस्तानुवाच तपोधनान् । दोषतः कं गमिष्यामिन हि मेऽन्योऽपराध्यति ॥
तं दृष्ट्वा रक्षिणस्तत्र तथाबहुतिथेऽहनि । न्यवेदयंस्तथा राज्ञे यथावृत्तं नराधिप! ॥
श्रुत्वा च वचनं तेषां निश्चित्य सह बन्धुभिः । प्रसाद-यामास तदा शूलस्थमृषिसत्तमम् ॥
राजोवाच । यन्मयाप-कृतं मोहादज्ञानादृषिसत्तम! । प्रसादये त्वां तत्राहं न मेत्वं क्रोद्धुमर्हसि ॥
एवमुक्तस्ततो राज्ञा प्रसादमकरोन्मुनिः ।कृतप्रसादं राजा तं ततः समवतारयत् ॥
अवतार्य्य चशूलाग्रात्तच्छूलं निश्चकर्ष ह । अशक्नुवंश्च निष्क्रष्टुं शूलंमूले स चिच्छिदे ॥
स तथान्तर्गतेनैव शूलेन व्यचरन्मुनिः ।तेनातितपसा लोकान् विजिग्ये दुर्लभान् परैः । अणी-माण्डव्य इति च ततो लोकेषु गीयते” इति ॥
Stchoupak
French
अणीमाण्डव्य-
m.
n.
 d'un Ṛṣi.