अज्ञान (ajJAna)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Spoken Sanskrit
Englishअज्ञान - ajJAna - - ignorance
अविद्या - avidyA - - ignorance
मूढता - mUDhatA - - ignorance
अज्ञानता - ajJAnatA - - ignorance
अज्ञता - ajJatA - - ignorance
अपविद्या - apavidyA - - ignorance
अप्राज्ञता - aprAjJatA - - ignorance
अबुद्धि - abuddhi - - ignorance
अविज्ञता - avijJatA - - ignorance
अवेदि - avedi - - ignorance
कला - kalA - - ignorance
मोह - moha - - ignorance [ Buddhism ]
अबोध - abodha - - ignorance
असम्बोध - asambodha - - ignorance
ज्ञानानुत्पाद - jJAnAnutpAda - - ignorance
मुग्धिमन् - mugdhiman - - ignorance
विवेकविरह - vivekaviraha - - ignorance
सम्मोह - sammoha - - ignorance
स्वाप - svApa - - ignorance
मौढ्य - mauDhya - - ignorance
अज्ञान - ajJAna - - mAyA
मायासुत - mAyAsuta - - son of mAyA
मायादेवीसुत - mAyAdevIsuta - - son of mAyAdevI
अजया - ajayA - - mAyA or Illusion
असुराधिप - asurAdhipa - - name of mAyAdhara
मायाचिद्योग - mAyAcidyoga - - union of cit and mAyA
अतिमाय - atimAya - - emancipated from mAyA or Illusion
योगमाया - yogamAyA - - mAyA or magical power of abstract meditation
अज्ञान ajJAna non-cognizance
अगोचर agocara anything that is beyond the cognizance of the senses
उभयतःप्रज्ञ ubhayataHprajJa one whose cognizance is directed both inwards and outwards
अज्ञान ajJAna mAyA
मायासुत mAyAsuta son of mAyA
मायादेवीसुत mAyAdevIsuta son of mAyAdevI
अजया ajayA mAyA or Illusion
असुराधिप asurAdhipa name of mAyAdhara
मायाचिद्योग mAyAcidyoga union of cit and mAyA
अतिमाय atimAya emancipated from mAyA or Illusion
योगमाया yogamAyA mAyA or magical power of abstract meditation
अज्ञान ajJAna unwise
अल्पबुद्धि alpabuddhi unwise
अज्ञ ajJa unwise
अकवि akavi unwise
अकोविद akovida unwise
अज्ञानिन् ajJAnin unwise
अबुद्ध abuddha unwise
अबुद्धिमत् abuddhimat unwise
अभावयत् abhAvayat unwise
अविचेतस् avicetas unwise
अविद्य avidya unwise
अविपश्चित् avipazcit unwise
दुःस्थ duHstha unwise
प्रज्ञाहीन prajJAhIna unwise
मल्व malva unwise
विवेकभ्रष्ट vivekabhraSTa unwise
विवेकविगुण vivekaviguNa unwise
विवेकविश्रान्त vivekavizrAnta unwise
अनसूरि anasUri not unwise
Wilson
EnglishApte
Englishअज्ञान [ajñāna], [न. ब.] Ignorant, unwise. -नम् [न. त.] Ignorance, unconsciousness
especially, spirtual ignorance (अविद्या) which makes one consider his self as distinct from the Supreme spirit and the material world as a reality. According to the Vedāntins, अज्ञान is not merely a negative principle
(ज्ञानस्य अभावः), but a distinct positive principle
. identified with माया, प्रकृति See अविद्या aiso In compounds अज्ञान may be translated by 'unawares, ' 'inadvertently', 'unconsciously'
˚आचरित, ˚उच्चारित
˚नतः, -˚नेन, ˚नात् unawares, inadvertently, unconsciously, unwillingly ˚तः स्वचरितं नृपतिः शशंस 9.77. committed unintentionally or unconsciously. -परीक्षा See अज्ञातवस्तुशास्त्र.
Apte 1890
Englishअज्ञान a. [न. ब.] Ignorant, unwise.
नं [न. त.] Ignorance, unconsciousness
especially, spiritual ignorance (अविद्या) which makes one consider his self as distinct from the Supreme spirit and the material world as a reality. According to the Vedāntins, अज्ञान is not merely a negative principle (ज्ञानस्य अभावः), but a distinct positive principle
oft. identified with माया, प्रकृति &c. See अविद्या also. In compounds अज्ञान may be translated by ‘unawares, ’ ‘inadvertently, ’ ‘unconsciously’
°आचरित, °उच्चारित &c.
°नतः, -°नेन, °नात् unawares, inadvertently, unconsciously, unwillingly
°तः स्वचरितं नृपतिः शशंस R. 9. 77 committed unintentionally or unconsciously.
Monier Williams Cologne
EnglishMonier Williams 1872
Englishअज्ञान अ-ज्ञान, अम्, n. non-cognisance
ignorance, especially (in philosophy) spiritual ignor-
ance
not merely a negative, but an active principle,
which consisting of the three Guṇas (fetters or qualities)
सत्त्व, रजस्, and तमस्, and preventing the soul
from realizing its identity with Brahma, causes self to
appear a distinct personality, and matter to appear a
reality
hence equivalent to Prakṛti or Nature, and
termed a divine Śakti (power), synonymous with Māyā,
Illusion
(अस्, आ, अम्), ignorant, unwise.
—अज्ञान-तस्
or अज्ञानात्, ind. unawares, ignorantly, inadvertently.
—अज्ञान-कृत, अस्, आ, अम्, done inadvertently.
—अज्ञान-त्व, अम्, n. or अज्ञान-ता, f. ignorance.
—अज्ञान-बन्धन, अम्, n. the bond of ignorance.
Macdonell
EnglishGoldstucker
EnglishHindi
Hindiअज्ञान
Apte Hindi
Hindiअज्ञान
"वि*, न* ब*" - -
"अनजान, बेसमझ"
अज्ञानम्
- -
अनजानपना
अज्ञानम्
- -
विशेष करके आध्यात्मिक अज्ञान
Shabdartha Kaustubha
Kannadaअज्ञान
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ತಿಳಿಗೇಡಿತನ / ಮೂರ್ಖತನ
अज्ञान
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅವಿದ್ಯೆ
व्युत्पत्तिः - > न ज्ञानम् ।
विस्तारः - > [ವಿವರಕ್ಕೆ “अविद्या” ಪದದಲ್ಲಿ ನೋಡಿ.]
अज्ञान
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲದ / ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಿಲ್ಲದ
व्युत्पत्तिः - > नास्ति ज्ञानं यस्य ।
L R Vaidya
EnglishSchmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
Germanअभिधानचिन्तामणिः
Sanskritअन्तराया दानलाभवीर्यभोगोपभोगगाः ।
हासो रत्यरती भीतिर्जुगुप्सा शोक एव च ॥ ७२ ॥
कामो मिथ्यात्वमज्ञानं निद्रा चाविरतिस्तथा ।
रोगो द्वेषश्च नो दोषास्तेषामष्टादशाप्यमी ॥ ७३ ॥
दोष (पुं), दानान्तराय (पुं), लाभान्तराय (पुं), वीर्यान्तराय (पुं), भोगान्तराय (पुं), उपभोगान्तराय (पुं), हास (पुं), रति (स्त्री), अरति (स्त्री), भीति (स्त्री), जुगुप्सा (स्त्री), शोक (पुं), काम (पुं), मिथ्यात्व (क्ली), अज्ञान (क्ली), निद्रा (स्त्री), अविरति (स्त्री), राग (पुं), द्वेष (पुं)
अविद्याहंमत्यज्ञाने भ्रान्तिर्मिथ्यामतिर्भ्रमः ॥ १३७४ ॥
अविद्या (स्त्री), अहम्मति (स्त्री), अज्ञान (क्ली), भ्रान्ति (स्त्री), मिथ्यामति (स्त्री), भ्रम (पुं)
अमरकोशः
SanskritWord: अज्ञानम्
Root: अज्ञान
Gender: नपुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ mAyA
⇒ unwise
⇒ prakRti
⇒ ignorant
⇒ Illusion
⇒ ignorance
⇒ non-cognizance
⇒ spiritual ignorance
Shloka(s):
1|5|7|1 ► मोक्षोऽपवर्गोऽथाज्ञानमविद्याहंमतिः स्त्रियाम्। (धीवर्गः)
Synonym(s):
➠ 1|5|7|1 ⇢ अज्ञानम् (अज्ञान) (नपुं) ⇒ mAyA, unwise, prakRti, ignorant, Illusion, ignorance, non-cognizance, spiritual ignorance
➠ 1|5|7|1 ⇢ अविद्या (अविद्या) (स्त्री) ⇒ ignorance, spiritual ignorance, ignorance together with non-existence
➠ 1|5|7|1 ⇢ अहम्मतिः (अहम्मति) (स्त्री)
Related word(s):
गुण-गुणी-भावः ➡ अज्ञः
जातिः ➡ ज्ञानाभावः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritअज्ञानं, (ज्ञा + भावे ल्युट् नज्ञानं नञ्समासः)विरुद्धज्ञानं । तत्पर्य्यायः । अविद्या २ अहम्मतिः३ । इत्यमरः ॥
सृष्टिकाले व्रह्मा प्रथमं पञ्च-प्रकारमज्ञांनं ससर्ज । यथा । तमः १ मोहः २महामोहः ३ तामिस्रं ४ अन्धतामिस्रं ५ ।इति श्रीभागवतं ॥
वेदान्तमते सदसद्भ्यामनि-र्व्व चनीयं त्रिगुणात्मकं भावरूपं ज्ञानविरोधियत्किञ्चित् । ज्ञानरहिते त्रि ॥
(यथा मनुः --अज्ञानात् वारुणीं पीत्वा संस्कारेणैव शुद्धति ।अज्ञानात्प्राश्य विण्मूत्रं ।अज्ञानात् वालभावाच्च साक्ष्यं वितथमुच्यते ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskritअज्ञान न ज्ञानम् । ज्ञानाभावे, ज्ञानविरोधिनि तदभावे“तत्राज्ञानं धिया नश्येदिति” वेदान्तिमतसिद्धे पदा-र्थान्तरे च “अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तव”इति गीता । “अज्ञानतिमिरान्धस्य ज्ञानाञ्जनशलाकयेति, गुरुनतिः । अज्ञानञ्च ज्ञानाभाव इति नैयायिकाः ।पदार्थान्तरमिति वेदान्तिनः । तथाहि अहं न जानामिअहमज्ञ इत्यादिविशिष्टानुभवः सार्वलौकिकः स च ज्ञाना-भवविषय इति नैयायिकैर्यदुक्तं तन्न युक्तं विशिष्टबुद्धौ विशेषणज्ञानस्य हेतुतायाः सर्ववादिसिद्धतया आत्मधर्म्मिकज्ञा-नाभावप्रकारकज्ञाने जनयितव्ये तद्विशिष्टज्ञानाभावघटक-ज्ञानरूपस्य विशेषणस्य ज्ञानं पूर्व्वमपेक्षितम् आत्मनितादृशे ज्ञाने च तदानीं सति कथङ्कारं ज्ञानाभावविशिष्टबुद्धिः स्यात् यस्मिन् धर्म्मिणि ज्ञानमस्ति तत्र ज्ञानाभाव-ज्ञानस्य बाधितत्वमेव अभावबुद्धेः प्रतियोगिज्ञानरोधि-तायाः सर्वसम्मतत्वात् । किञ्च ज्ञानाभावः किं ज्ञानसामा-न्याभाव उत तत्प्रागभावः अथ तद्ध्वंसो वा तत्र विषयोभवति, नाद्यः पूर्व्वोक्तयुक्त्या ज्ञानाभावानुभवासम्भवेनप्रत्याख्यातत्वात् । न द्वितीयः प्रागभावस्य सामान्य-धर्म्मानवच्छिन्नप्रतियोगिताकतया तत्तज्ज्ञानप्रागभावस्यैवविषयता वाच्या सा च न सम्भवति सामान्याकारेणज्ञानाभावस्यैव प्रतीयमानत्वात् अन्यथा ज्ञानवत्यपि पुरुषेतादृशप्रतीतिः स्यात् अग्रे जनिष्यमानानन्तज्ञानप्राग-भावानामात्मनि सत्त्वेऽपि तेषाञ्च तत्तज्ज्ञानप्रतियोगि-कत्वेन ज्ञानसामान्यविशिष्टबुद्धौ विरोिताभावात् । नान्त्यःप्रागभावरीत्या तस्यापि प्रत्याख्यातत्वात् । अतस्तादृशानुभवस्यविषयरक्षार्थं ज्ञानाभावातिरिक्तमज्ञानं कल्पनीयम् ।तच्चानुमानेनैव । अनुमानञ्चेत्थमुक्तं प्रमेयविवरणोपन्यासे ।विवादाध्यासितं ज्ञानं स्वप्रागभावातिरिक्तस्वविषयावरकसविषयकवस्तुपूर्व्वकं भवितुमर्हति प्रकाशत्वात् अन्ध-कारे प्रथमोत्पन्नप्रदीपप्रभावदिति । यथा अन्धकारेप्रथमोत्पन्ना प्रदीपप्रभा स्वविषयस्य घटादेरावरकतमो-रूपपदार्थपूर्व्विका एवं ज्ञानमपि प्रकाशत्वसाम्यात् स्ववि-षयस्य घटादेरावरकं कञ्चित् पदार्थं समानविषयकं नियतम्पूर्व्वमपेक्षते । उत्पन्ने च ज्ञाने प्रदीपप्रभया तम इवतन्निवर्त्तते ज्ञानप्रागभावेन सिद्धसाधनतावारणाय स्वप्राग-भावातिरिक्तेति विशेषणम् । तच्च अज्ञानं ज्ञानविरोधिसत्त्वासत्त्वाभ्यामनिर्वचनीयम् । तच्च शुक्तिकाद्यज्ञानं शुक्तौरजतादिकमिव ब्रह्मणि प्रपञ्चमुत्पादयति । अतएव तद्भाव-रूपं भावस्यैव भावपदार्थोपादानत्वसम्भवात् । अभावस्य तुअधिकरणस्वरूपत्वाङ्गीकारात् न भावस्याभावोपादानत्वव्या-घातः । तस्य भावरूपत्वेऽपि न त्रैकालिकाबाध्यत्वरूपम्सत्त्वं तत्त्वज्ञानेन बाध्यत्वात् नापि प्रातीतिकरजतादिवद-सत्त्वम् व्यवहारयोग्यत्वात् । अतः सदसद्भ्यामनिर्व-चनीयं व्यवहारिकसत्त्ववत् यत् किञ्चित् भावरूपं पदा-र्थान्तरमेवाज्ञानमिति सुस्थितम् । अस्य चाज्ञानस्यद्वे शक्ती आवरणं विक्षेपश्च तत्र या कदाचित् स्ववि-षयमावृणोति (विषयत्वसंप्राप्त्यनर्हं करोति) सा आवरण-शक्तिः या तु स्वकार्य्यबुद्धिवृत्त्या इन्द्रियादिद्वाराविषयदेशं प्राप्य विषयगतं स्वकारणनिष्ठावरणशक्तिं नाश-यति सा विक्षेपशक्तिः यथोक्तं “बुद्धिवृत्तिचिदाभासौ द्वावेतौव्याप्नुतो घटम् । तत्राज्ञानं धिया नश्येत् आभासात्तु घटःस्फुरेदिति” । यथा च शुक्तिविषयाज्ञानं स्वविषयशुक्तिमावृत्य स्वशक्त्यैव तत्र उत्पादितं रजतं विषयीकृत्यतद्गतमावरणशक्तिं नाशयति एवं ब्रह्मविषयकाज्ञानं स्वश-क्त्यैव ब्रह्मणि उत्पादितं प्रपञ्चं विषयीकृत्य तत्तदाकार-बुद्धिवृत्तिरूपा विक्षेपशक्तिः तद्गतावरणशक्तिं निवारयतीतिदृष्टानुसारिणीयं कल्पना । अधिकमाकरे द्रष्टव्यम् । नास्ति-विशिष्टज्ञानमस्य । विशिष्टज्ञानाभाववति अज्ञे ।
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.