अज (aja)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 अज r. 1st cl. (अजति)
	 1. To go.
	 2. To blame. or censure: the root is
irr
 egular,  वी being substituted for it before many of the inflecti-
ons,  as विवाय,  वीयात् &c. with an indicatory इ अजि r. 10th cl.
(अञ्जयति) To shine.

 अज m.
  (-जः) A name of BRAHMĀ 2. Also of VISHṆU 3. A name of SIVA.
4. Also of KĀMA. CUPID.
	 5. A proper name,  the son of RAGHU, 
and father of DĀSARATHA.
	 6. A he-goat.
	 7. A sheep.
	 8. A mineral
substance. See माक्षिक f.
  (-जा)
	 1. A she-goat.
	 2. Illusion,  the
unreality of the universe,  personified as Sakti.
	 mfn.
   (-जः-जा-जं)
Unborn. 
 E.
  अ neg. and ज born.  unborn
 or अज to go,  aff.
   अच्.

Capeller Eng

English

 1 अज॑ m.
  drift,  rush
 driver,  mover (often w.
  एकपद् q.v.
 )
N.
  of a king
 he-goat,  f.
  आ she-goat. 

 2 अज॑ a.
  unborn
 f.
  आ nature (ph.).

Yates

English

 अ-ज (जः) 1.
m.
  A name of Brahma, 
Vishnu,  Shiva
 a he-goat,  sheep
(जा) 1.
f.
  a she-goat.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

अज 	-	 aja 	-	 adj.
  	-	 unborn
अज 	-	 aja 	-	 m.
  	-	 goat
अज 	-	 aja 	-	 adj.
  	-	  not born
अज 	-	 aja 	-	 m.
  	-	  mover
अज 	-	 aja 	-	 m.
  	-	  instigator
अज 	-	 aja 	-	 m.
  	-	  leader
अज 	-	 aja 	-	 m.
  	-	  troop
अज 	-	 aja 	-	 m.
  	-	  beam of the sun
अज 	-	 aja 	-	 m.
  	-	  driver

 
   अज  aja m.
   beam of the sun  
   ध्वंसी  dhvaMsI f.
   mote in a sun-beam   
   सर्वावसु  sarvAvasu m.
   particular sun-beam  
   त्रसरेणु  trasareNu m.
   mote or atom of dust moving in a sun-beam   
   परमाणु  paramANu m.
   passing of a sun-beam past an atom of matter  
   अर्कप्रभाजाल  arkaprabhAjAla n.
   sun-beams   
   किरण  kiraNa  m.
   sun- or moonbeam      
            

 
   अज  aja  adj.
    unborn    
   अजात  ajAta adj.
   unborn    
   अनुत्पन्न  anutpanna adj.
   unborn   
   जना  janA f.
   unborn    
   अभू  abhU m.
   unborn      
            

 
   अज  aja m.
   mover    
   य  ya m.
   goer or mover     

Wilson

English

 अज r. 1st cl. (अजति)
1 To go.
2 To blame,  or censure: the root is irr
 egular,  वी being substituted for it
before many of the inflections,  as विवाय,  वीयात्,  &c. with an indicatory
इ। अजि r. 10th cl. (अञ्जयति) To shine.

 अज
m.
  (-जः)
1 A name of BRAHMĀ.
2 Also of VIṢṆU.
3 A name of ŚIVA.
4 Also of KĀMA or CUPID.
5 A proper name,  the son of RAGHU,  and father of DĀŚARATHA.
6 A he-goat.
7 A sheep.
8 A mineral substance. See माक्षिक.
f.
  (-जा)
1 A she-goat.
2 Illusion,  the unreality of the universe,  personified as Śakti.
mfn.
  
(-जः-जा-जं) Unborn. 
E.
  अ neg. and ज born,  unborn
 or अज to go,  aff.
   अच्.

Apte

English

अज [aja],  a.
  [न जायते
 जन्-ड. न. त.] Unborn,  existing from all eternity
 यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम् Bg.*
  1. 3
 अजस्य गृह्णतो जन्म R.*
  1.24.

जः The 'unborn',  epithet of the Almighty Being
 न हि जातो न जाये$हं न जनिष्ये कदाचन । क्षेत्रज्ञः सर्वभूतानां तस्मादहमजः स्मृतः ॥ Mb.
 
 also a N.
  of Viṣṇu,  Śiva or Brahmā.

The (individual) soul (जीवः) अजो नित्यः शाश्वतो$यं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे Bg.*
  2.2.

A ram,  he-goat (अजेन ब्रह्मणा दक्षयज्ञभङ्गसमये मेषरूपग्रहणेन पलायमानत्वात् अजाधिष्ठितरूपवत्त्वात् मेषस्य उपचारात् अजत्वम् Tv.]

The sign Aries.

A sort of corn or grain
 अजैर्यष्टव्यं तत्राजा व्रीहयः Pt.*
  3.

Mover,  leader (Ved. ),  said of Indra,  Maruts,  &c.
 
 a drove.

N.
  of a mineral substance (माक्षिकधातु).

N.
  of the Moon or Kāmadeva (आत् विष्णोर्जायते इति
 cf.
   चन्द्रमा मनसो जातः).

A vehicle of the sun. 

N.
  of the father of Daśaratha and grand-father of Rāma
 so called because he was born on the Brāhma Muhūrta. 

N.
  of a Ṛiṣi. cf.
   अजो हरौ हरे कामे विधौ छागे रघोः सुते । Nm.  Comp.
   -अदः [अजम् अत्तीति
 अद्-कर्मण्यण् P.
 III.2.9.] N.
  of the ancestor of a warrior tribe,  P.
 IV.*  1.171. -अदनी [अजैः तृप्त्या अन्यैः दुःखस्पर्शत्वे$पि अद्यते
 अद् कर्मणि ल्युट्] a kind of prickly nightshade,  दुरालभा (Mar.  धमासा). -अन्त्री [अजस्य अन्त्रमिव अन्त्रं तदाकारवती मञ्जरी यस्याः] N.
  of a potherb Convolvulus Argenteus,  नीलबुह्ना. (Mar.  शंखवेल ?)-अविकम् [अजाश्चावयश्च तेषां समाहारः द्वन्द्व] goats and sheep
 small cattle
 अजाविके तु संरुद्धे Ms.*
  8.235. खरोष्ट्र- महिषीश्चैव यच्च किञ्चिदजाविकम् Mb.
 *  1.113.35. -अश्वम् goats and horses. (-श्वः) the Sun or Pūṣan,  who has goats for the horses. -एकपाद्-दः [अजस्य छागस्य एकः पाद इव पादो यस्य] N.
  of one of the 11 Rudras,  or of the asterism पूर्वाभाद्रपदा presided over by that deity. -एडकम् [अजाश्च एडकाश्च तेषां समाहारः] goats and rams. -कर्णः -कर्णकः [अजस्य कर्णं इव पर्णं यस्य-स्वार्थे कन्] N.
  of the plant असनवृक्ष Terminalia Alata Tomentosa
 of another tree साल Shorea Robusta.  -गन्धा [अजस्य गन्ध इव गन्धो यस्याः सा] the shrubby basil,  वनयामानी. -गन्धिका a kind of वर्वरीशाक (Mar.  तिलवणी,  कानफोडी). -गन्धिनी =
  अजशृङ्गी q. v.  -गरः [अजं छागं गिरति भक्षयति
 गॄ-अच्] a huge serpent (boa-constrictor) who is said to swallow goats. (-री) N.
  of a plant. -गल See अजागल below. -गल्लिका [अजस्य गल्ल इव] an infantile disease (Mentagra). -जीवः,  -जीविकः [अजैस्तच्चारणेन जीवति
 अजा एव जीविका यस्य वा] a goat-herd
 so -˚पः,  -˚पालः. -दण्डी [अजस्य ब्रह्मणो दण्डो यस्याः सा] ब्रह्मदण्डी a kind of plant (ब्रह्मणो यज्ञार्थदण्डस्य तदीयकाष्ठेन करणात् तथात्वम्).

देवता N.
  of the 25th asterism.  पूर्वाभाद्रपदा.

fire,  the presiding deity of goats (रौद्री धेनुर्विनिर्दिष्टा छाग आग्नेय उच्यते). -नामकः [अजः नाम यस्य सः कप्] a mineral substance. -नाशनः A wolf. 

पतिः the best of goats.

N.
  of Mars
 lord of the sign Aries. -पथः =
  अजवीथिः q. v.  -पदः,  -पाद्-दः N.
  of a Rudra
 See अजैकपाद above. -बन्धुः [अजस्य बन्धुरिव मूर्खत्वात्] a fool (silly like the goat). -भक्षः [अजैर्भक्ष्यते असौ भक्ष्-कर्मणि घञ्] N.
  of the वर्वरी plant (तिळवण the leaves of which are very dear to goats). -मायु a.
  Ved.
  bleating like a goat (a frog) गोमायुरेक अजमायुरेकः Rv.*
  7. 13.6, 1. -मारः [अजं मारयति विक्रयार्थं
 मृ-णिच्-अण्]

a butcher.

N.
  of a country (the modern Ajmeer,  which,  it is supposed,  formerly abounded in butchers).

N.
  of a tribe (गण). -मीढः [अजो मीढो यज्ञे सिक्तो यत्र ब.]

N.
  of the place called Ajmeer.

N.
  of the eldest son of Hasti,  born in the family of Puru,  son of Yayāti.

N.
  of a son of सुहोत्र and author of some Vedic hyms like Rv.*
  4.43.

surname of Yudhisṭhira. -मुख a.
  goat-faced. (खः) N.
  of a Prajāpati (Dakṣa). When Dakṣa reviled Śiva at his sacrificial session,  Vīrabhadra pulled out his face,  and afterwards at the request of Śiva himself he put up a goat's face in place of the original human one. (-खी) N.
  of a Rākṣasī kept to watch over Sītā in the Aśoka garden at Laṅkā. -मोदा,  -मोदिका [अजस्य मोद इव मोदो गन्धो यस्याः,  अजं मोदयतीति वा] N.
  of a very useful medicinal plant,  Common Carroway
 the species called Apium Involucratum or Ligusticum Ajowan (Mar.  ओंवा). अजमोदां च बाह्लीकं जीरकं लोध्रकं तथा । + Śiva.  B.3.18-लम्बनम् [अज इव लम्ब्यते गृह्यते कृष्णवर्णत्वात् कर्मणि ल्युट्] antimony. (Mar.  सुरमा). -लोमन्,  -लोमी -मा [अजस्य लोमेव लोममञ्जरी यस्य-स्याः वा] cowage,  Carpopogon Pruriens (Mar.  कुहिली). -वस्तिः [अजस्य वस्तिरिव वस्ति- र्यस्य] N.
  of a sage,  or of a tribe sprung from him. -वीथिः -थी f.
  [अजेन ब्रह्मणा निर्मिता वीथिः शाक त.]

one of the three divisions of the southern path comprehending the three asterisms मूल,  पूर्वाषाढा and उत्तराषाढा
 a sort of heavenly passage (गगनसेतु,  यमनाला)
 पितृयानो$- जवीथ्याश्च यदगस्त्यस्य चान्तरम् Y.*
  3.184.

goat's path.-शृङ्गी [अजस्य मेषस्य शृङ्गमिव फलं यस्याः सा] N.
  of a plant,  विषाणी or Odina Wodier,  highly medicinal,  (Mar.  मेंढशिंगी),  See मेषशृङ्गी.

Apte 1890

English

 अज a. [न जायते
 जण्-ड. न. त.] Unborn,  existing from all eternity
 यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरं Bg. 10. 3
 अजस्य गृह्णतो जन्म R. 10. 24. 
जः 1 The ‘unborn, ’ epithet of the Almighty Being
 न हि जातो न जायेऽहं न जनिष्ये कदाचन । क्षेत्रज्ञः सर्वभूतानां तस्मादहमजः स्मृतः ॥ Mb.
 also a N. of Viṣṇu,  Śiva or Brahmā. 
2 The (individual) soul (जीव)
 अजो नित्यः शाश्वतोयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे Bg. 2. 20. 
3 A ram,  hegoat [अजेन ब्रह्मणा दक्षयज्ञभंगसमये मेषरूपग्रहणेन पलायमानत्वात् अजाधिष्ठितरूपवत्त्वात् मेषस्य उपचारात् अजत्वं Tv.]. 
4 The sign Aries. 
5 A sort of corn or grain
 अजैर्यष्टव्यं तत्राजा व्रीहयः Pt. 3. 
6 Mover,  leader (Ved.),  said of Indra,  Maruts,  Rudra &c.
 a drove. 
7 N. of a mineral substance ( माक्षिकधातु). 
8 N. of the Moon or Kāmadeva (आत् विष्णोर्जायते इति
 cf. चंद्रमा मनसो जातः). 
9 A vehicle of the sun. 
10 N. of the father of Daśaratha and grand-father of Rāma
 so called because he was born on the Brāhma Muhūrta. 
11 N. of a Ṛṣi. 
Comp. 
अदः [अजं अत्तीति
 अद्-घञ्] N. of the ancestor of a warrior tribe,  P. IV. 1. 71. 
अदनी [अजैः तृप्त्या अन्यैः दुःखस्पर्शत्वेपि अद्यते
 अद् कर्मणि ल्युट्] a kind of prickly nightshade,  दुरालभा (Mar. धमासा). 
अंत्री [अजस्य अंत्रमिव अंत्रं तदाकारवती मंजरी यस्याः] N. of a pot-herb Convolvulus Argenteus,  नीलबुह्ना. 
अविकं [ अजाश्चावयश्च तेषां समाहारः द्वंद्व] goats and sheep
 small cattle
 अजाविके तु संरुद्धे Ms. 8 235. 
अश्वं goats and horses. (
श्वः) the Sun or Pūṣan,  who has goats for his horses. 
एकपाद्-दः [अजस्य छागस्य एकः पाद इव पादो यस्य] N. of one of the 11 Rudras,  or of the asterism पूर्वाभाद्रपदा presided over by that deity. 
एडकं [अजाश्च एडकाश्च तेषां समाहारः] goats and rams. 
कर्णः,  
कर्णकः [अजस्य कर्ण इव पर्णं यस्य-स्वार्थे कन्] N. of the plant असनवृक्ष Terminalia Alata Tomentosa
 of another tree साल Shorea Robusta. 
गंधा [अजस्य गंध इव गंधो यस्याः सा] the shrubby basil,  वनयामानी. 
गंधिका a kind of वर्वरीशाक (Mar. तिलवणी,  कानफोडी). 
गंधिनी = अजशृंगी q. v. 
गरः [अजं छागं गिरति भक्षयति
 गॄ-अच्] a huge serpent (boa constrictor) who is said to swallow goats. (
री) N. of a plant. 
गल See अजागल below. 
गल्लिका [अजस्य गल्ल इव] an infantile disease (Mentagra). 
जीवः,  
जीविकः [अजैस्तच्चारणेन जीवति
 अजा एव जीविका यस्य वा] a goat-herd
 so 
°पः,  
°पालः. 
दंडी [अजस्य ब्रह्मणो दंडो यस्याः सा] ब्रह्मदंडी a kind of plant (ब्रह्मणो यज्ञार्थदंडस्य तदीयकाष्ठेन करणात् तथात्वं). 
देवता {1} N. of the 25th asterism. {2} fire,  the presiding deity of goats (रौद्री धेनुर्विनिर्दिष्टा छाग आग्नेय उच्यते). 
नामकः [अजः नाम यस्य सः कप्] a mineral substance. 
पतिः {1} the best of goats. {2} N. of Mars
 lord of the sign Aries. 
पथः = अजवीथिः q. v. 
पदः,  
पाद् 
दः N. of a Rudra
 See अजैकपाद above. 
बंधुः [अजस्य बंधुरिव मूर्खत्वात्] a fool (silly like the goat). 
भक्षः [अजैर्भक्ष्यते असौ भक्ष्-कर्मणि घञ्] N. of the वर्वरी plant (the leaves of which are very dear to goats). 
मायु a. Ved. bleating like a goat. 
मारः [अजं मारयति विक्रयार्थं
 मृ-णिच्-अण्] {1} a butcher. {2} N. of a country (the modern Ajmeer,  which,  it is supposed,  formerly abounded in butchers). 
मीढः [अजो मीढो यज्ञे सिक्तो यत्र ब.] {1} N. of the place called Ajmeer. {2} N. of the eldest son of Hasti,  born in the family of Puru,  son of Yayāti. {3} surname of Yudhiṣṭhira. 
मुख a. goat-faced. (
खः) N. of a Prajāpati (Dakṣa.) When Dakṣa reviled Śiva at his sacrificial session,  Vīrabhadra pulled out his face,  and afterwards at the request of Śiva himself he put up a goat's face in place of the original human one. (
खी) N. of a Rākṣasī kept to watch over Sītā in the Aśoka garden at Laṅkā. 
मोदा,  
मोदिका [अजस्य मोद इव मोदो गंधो यस्याः,  अजं मोदयतीति वा] N. of a very useful medicinal plant,  Common Carroway
 the species called Apium Involucratum or Ligusticum Ajowan (Mar. ओंवा). 
लंबनं [अज इव लंब्यते गृह्यते कृष्णवर्णत्वात् कर्मणि ल्युट्] antimony. 
लोमन्,  
लोमी 
मा [ अजस्य लोमेव लोम मंजरी यस्य-स्या वा] cowage,  Carpopogen Pruriens. 
वस्तिः [अजस्य वस्तिरिव वस्तिर्यस्य] N. of a sage,  or of a tribe sprung from him. 
वीथिः 
थी f. [अजेन ब्रह्मणा निर्मिता वीथिः शाक. त.] one of the three divisions of the southern path comprehending the three asterisms मूल,  पूर्वाषाढा and उत्तराषाढा
 a sort of heavenly passage (गगनसेतु,  यमनाला)
 पितृयानोऽजवीथ्याश्च यदगस्त्यस्य चांतरं Y. 3. 184. {2} goat's path. 
शृंगी [अजस्य मेषस्य शृंगमिव फलं यस्याः सा] N. of plant,  विषाणी or Odina Wodier,  highly medicinal,  (Mar. मेंढशिंगी),  See मेषशृंगी. 

Monier Williams Cologne

English

 1. अज॑ m.
  a drove,  troop (of Maruts),  AV.
  

 a driver,  mover,  instigator,  leader

 N.
  of Indra,  of Rudra,  of one of the Maruts [अज॑ ए॑क-पा॑,  RV.
  ,  and अज॑ ए॑क-पाद,  AV.
  ],  of Agni,  of the sun,  of Brahmā,  of Viṣṇu,  of Śiva,  of Kāma (cf.   2. अ-ज)

 the leader of a flock

 a he-goat,  ram [cf.   Gk. αἴξ, αἰγός
 Lith.
  oẓys]

 the sign Aries

 the vehicle of Agni

 beam of the sun (Pūṣan)

 N.
  of a descendant of Viśvāmitra,  and of Daśaratha's or Dīrghabāhu's father

 N.
  of a mineral substance

 of a kind of rice

 of the moon

 N.
  of a people,  RV.
   vii,  18,  19

 of a class of Ṛṣis,  MBh.
  

 2. अ-ज॑ mfn.
   not born,  existing from all eternity

 अ-ज॑ m.
  N.
  of the first uncreated being,  RV.
  
 AV.
  

 Brahmā,  Viṣṇu,  Śiva,  Kāma

Monier Williams 1872

English

 1. अज,  अस्,  m. a drove
 a driver,  mover,  instigator, 
leader
 epithet given in the Vedas to Indra. Rudra, 
one of the Maruts,  Agni,  and the sun
 in later works
to Brahmā,  Viṣṇu,  Śiva,  and Kāma (see also 2 अ-ज)
the leader of a flock
 a he-goat or ram [cf. Gr. αἴξ
αἰγος Lith. ožys]
 the sign Aries
 the vehicle of
the sun
 N. of a descendant of Viśvāmitra,  and of
Daśaratha's or Dīrghabāhu's father
 N. of a mineral
substance
 of a kind of rice
 of the moon
 (अस्),  m.
pl.,  N. of a class of Ṛṣis
 of a people mentioned in
the Vedas
 (आ),  f.,  N. of Prakṛti or Nature,  of Māyā
or Illusion
 a she-goat
 N. of a plant whose bulbs
resemble the udder of a goat.
—अज-कर्ण,  अस्,  m.
a goat's ear
 a plant or tree,  Terminalia Alata
Tomentosa.
—अज-कर्णक,  अस्,  m. the Śāl-tree, 
Shorea Robusta.
—अज-कूला,  f.,  N. of a town of the
Bodhis.
—अज-क्षीर,  अम्,  n.,  Ved. goat's milk.
—अज-गन्ध,  अस्,  m. smell of a he-goat
 (अस्,  आ, 
अम्),  smelling like a goat.
—अज-गन्धा or अज-
गन्धिका,  f. shrubby basil,  Ocymum Gratissimum.
—अज-गन्धिनी,  f. a plant,  also called अजशृङ्गी, 
q. v.
—अज-गर,  अस्,  m. (that swallows a goat),  a
huge serpent,  probably boa constrictor
 (ई),  f.,  N. of a
plant.
—अज-गल्लिका,  f. ‘goat's cheek, ’ an infantile
disease.
—अज-जीव or अज-जीविक,  अस्,  m. ‘who lives
by goats, ’ a goat-herd.
—अज-ता,  f. a multitude of
goats
 the being a goat.
—अज-त्व or अजा-त्व,  अम्, 
n. the being a goat.
—अज-दण्डी,  f. a plant,  also
called ब्रह्मदण्डी.
—अज-देवता,  आस्,  f. pl. the
25th lunar mansion.
—अज-नामक,  अस्,  m. (named
Aja or Viṣṇu),  a mineral substance.
—अज-प,  अस्, 
m. a goat-herd.
—अज-पथ,  अस्,  m. ‘goat's road, ’
probably synonymous with अज-वीथी,  q. v.
—अज-
पद or अज-पाद,  अस्,  आ,  अम्,  goat-footed.
—अज-
पाद्,  त्,  m.,  Ved. epithet of the divinity called अज।
—अज-पार्श्व,  अस्,  m. (having black sides like a
goat),  epithet of Śvetakarṇa's son Rājīvalocana.
—अज-पाल,  अस्,  m. a goat-herd
 N. of Daśaratha's
father.
—अज-भक्ष,  अस्,  m. ‘goat's food, ’ N. of a
plant,  Varvūra.
—अज-मायु,  उस्,  m.,  Ved. bleating
like a goat.
—अज-मार,  अस्,  m.,  N. of a tribe or a
prince.
—अज-मीढ or अज-मीऌह,  अस्,  m.,  N. of a
son of Suhotra,  the author of some Vedic hymns
 of
a grandson of Suhotra
 surname of Yudhisṭhira.
—अज-मुख,  अस्,  ई,  अम्,  goat-faced
 (ई),  f.,  N. of
a Rākṣasī.
—अज-मेरु,  N. of a place,  Ajmir (?).
—अज-मोद,  अस्,  m. or अज-मोदा or अज-मोदिका, 
f. ‘goat's delight, ’ N. of various plants,  common
Carroway,  the species called Ajwaen (Ligusticum
Ajwaen),  and especially a species of Parsley,  Apium
Involucratum.
—अजर्षभ (°ज-ऋष्°),  अस्,  m. the
best goat.
—अज-लम्बन,  अम्,  n. antimony.
—अज-
लोमन्,  आ,  m. or अज-लोमी,  f.,  N. of a plant,  Cowage, 
Carpopogon Pruriens
 (अ),  n. goat's hair.
—अज-वस्ति, 
इस्,  m.,  N. of a tribe
 (अयस्),  m. pl. the members of
that tribe.
—अज-वाह,  अस्,  m.,  N. of a district.
—अज-वीथी,  f. ‘goat's road, ’ N. of one of the three
divisions of the southern path,  or one of the three
paths in which the sun,  moon,  and planets move, 
comprehending the asterisms मूला,  पूर्वाषाढ, 
and उत्तराषाढ.
—अज-शृङ्गी,  f. ‘goat's horn, ’
N. of a shrub,  Odina Wodier,  used as a charm and as
a remedy for sore eyes,  — the fruit resembles a goat's
horn.
—अज-स्तुन्द,  अम्,  n.,  N. of a town.
—अज-हा, 
f. Cowage,  Carpopogon Pruriens.
—अजा-कृपाणीय, 
अस्,  आ,  अम्,  like the goat and shears in the fable.
—अजा-क्षीर,  अम्,  n. goat's milk.
—अजा-गल,  अस्, 
m. goat's neck.
—अजागल-स्तन,  अस्,  m. nipple or
fleshy protuberance on the neck of some Indian goats, 
and an emblem of any useless or worthless object or
person.
—अजा-जीव,  अस्,  m. (who lives by goats),  a
goat-herd.
—अजा-तौल्वलि,  इस्,  m.,  N. of a Muni who
lived on the milk of goats
 (given by grammarians as
an example of compounds in which the middle term
is left out).
—अजाद (अज-अद),  अस्,  m. ‘goat-eater, ’
the ancestor of a warrior tribe.
—अजादनी (°ज-अद्°), 
f. a species of prickly night-shade.
—अजान्त्री (°ज-
अन्°),  f. a pot-herb,  Convolvulus Argenteus.
—अजा-
पयस्,  अस्,  n. goat's milk.
—अजा-पालक,  अस्,  आ,  अम्, 
tending goats
 (अस्),  m. a goat-herd.
—अजाविक (अज-
अव्°),  अम्,  n. goats and sheep,  small cattle.
—अजाश्व
(अज-अश्),  अम्,  n. goats and horses
 (अस्),  m. Pūṣan
or the Sun who has goats for horses.
—अजैकपाद्
(अज-एक्°),  त्,  m. epithet of Viṣṇu
 of one of the
eleven Rudras.
—अजैडक (अज-एड्°),  अम्,  n. goats
and rams.

 अज 2. अ-ज,  अस्,  आ,  अम्,  not born,  existing
from all eternity
 (अस्),  m. Brahmā,  Viṣṇu,  Śiva, 
Kāma
 (आ),  f. Prakṛti or Nature,  Māyā or Illusion
(see also 1. अज,  s. v. अज् and 1. अजन).

 1. अज
 for ‘(अस्),  m. pl.’ read (आस्),  m. pl.

Macdonell

English

 अज 1. aj-á,  m.
  herding
 drover
 he-goat.

 अज 2. a-já,  a.
  unborn,  existing from the 🞄bg.
 m.
  the Unborn,  the Eternal One
 (C.) N. 🞄of Brahma,  Viṣṇu,  and Śiva
 kind of grain (by 🞄a forced explanation).

 अज 3. aj-a,  the √ aj.

Goldstucker

English

 अज I. 1. m. (-जः)
	^1 The mover,  the instigator.
	^2 As such, 
this word occurs in the Vedas,  for the most part in con-
junction with एकपाद् (q. v.),  as an epithet or as a syno-
nyme of
	a. Indra, 
	b. Rudra,  one of the Maruts, 
	c. Agni, 
	d. Pūṣan or Sūrya
 in the epic and paurāṇik literature as
a synonyme of
	a. Brahmā (see also अजन), 
	b. Viṣṇu, 
	c. Śiva, 
	d. Kāma
 in philosophical texts,  in its feminine form (अजा)
as a synonyme of
	a. Prakṛti or Nature, 
	b. Māyā or Illusion, 
the unreality of Nature or Universe.
	^3 A proper name, 
viz.
	a. A descendant of Viśvāmitra.
	b. A prince of the solar
race,  the son of Raghu and father of Daśaratha,  or ac-
cording to others,  the grandson of Raghu,  the son of Di-
līpa and father of Dīrghabāhu
 or the son of Nābhāga and
father of Daśaratha.
	^4 A he-goat. This animal was con-
sidered as the vehicle of Pūṣan,  the sun,  (see अजाश्व)
and also as consecrated to Agni and Soma conjointly.
	^5 (In
astronomy.) The sign Aries.
	^6 The name of a mineral sub-
stance. See माक्षिक and अजनामक.
	^7 A kind of rice,  three
or seven years old(?).
	^8 The moon(?).
2. m. pl. (-जाः) The name of
	a. a sort of Ṛṣis in
Brahma's heaven
	b. a people mentioned in the Vedas.
3. f. (-जा)
	^1 Prakṛti or Nature.
	^2 Māyā or Illusion
(see अज m.).
	^3 A she-goat.
	^4 The name of a plant,  the
bulbs of which resemble the udder of a she-goat. E. अज्, 
kṛt aff. अच्
 in the fem. with the aff. टाप्. 1. 4. and 2. 3.
implying ‘the quick animal’.
II. Tatpur. m. f. n. (-जः-जा-जम्) Unborn. This mean-
ing has been applied to अज in the sense of Brahmā, 
Viṣṇu,  Śiva,  Kāma,  and अजा in the sense of Prakṛti
and Māyā. But see before. E. अ neg. and ज.

Benfey

English

 1. अज अ-ज,  adj.
 ,  f.
  जा। Unborn. 

 2. अज अज।
 1. m.
  A he-goat.
 2. f.
 
जा। A she-goat.
 -- Comp.
 
वन-,  m.
  a
wild goat. -- Cf.  αἶξ of which the base
is ἀγ + ι.

Hindi

बकरी

Apte Hindi

Hindi

अज
"वि*, न* त* " - न जायते नञ् - जन्+ड
"अजन्मा,  अनादि"

अजः
"वि*, न* त* " - न जायते नञ् - जन्+ड
"अज' सर्वशक्तिमान प्रभु का विशेषण,  विष्णु,  शिव,  ब्रह्मा"

अजः
"वि*, न* त* " - न जायते नञ् - जन्+ड
"आत्मा,  जीव"

अजः
"वि*, न* त* " - नञ् - जन्+ड
"मेंढा,  बकरा"

अजः
"वि*, न* त* " - नञ् - जन्+ड
मेषराशि

अजः
"वि*, न* त* " - नञ् - जन्+ड
अन्न का एक प्रकार

अजः
"वि*, न* त* " - नञ् - जन्+ड
"चन्द्रमा,  कामदेव"

Shabdartha Kaustubha

Kannada

अज
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಷ್ಣು
अज
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಈಶ್ವರ
अज
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬ್ರಹ್ಮ
अज
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಜೀವ
निष्पत्तिः - > जनी (प्रादुर्भावे) “डः” (३-२-१-१) ।
व्युत्पत्तिः - > न जायते |
प्रयोगाः - > 1. “न हि जातो न जायेऽहं न जनिष्ये कदाचन । क्षेत्रज्ञः सर्वभूतानां तस्मादहमजः स्मृतः” || 2. “अजः स्वजन्मार्हतयानुमेने यामष्टमीं यादवभावमिच्छान्” || 3. “अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे” ||
उल्लेखाः - > 1. भा० । 2. याद० २-९५ । 3. गीता २-२० ।
अज
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಆಡು / ಹೋತ
निष्पत्तिः - > अज (गतौ) “अच्” (३-१-१३४) ।
व्युत्पत्तिः - > अजति |
अज
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮೇಷರಾಶಿ
अज
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಚಂದ್ರ
अज
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಾಮ / ಮನ್ಮಥ
निष्पत्तिः - > जनी (प्रादुर्भावे) “डः (३-२-९८) ।
व्युत्पत्तिः - > आत् विष्णोर्जायते |
अज
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಂತರಿಕ್ಷ / ಆಕಾಶ
अज
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಜಮಹಾರಾಜ / ರಘುವಿನ ಮಗ / ದಶರಥನ ತಂದೆ / ಶ್ರೀರಾಮನ ತಾತ
प्रयोगाः - > “ब्राह्मे मुहूर्ते किल तस्य देवी कुमारकल्पं सुषुवे कुमारम् । अतः पिता ब्रह्मण एव नाम्ना तमात्मजन्मानमजं चकार” ||
उल्लेखाः - > रघु० ५-३६ ।
अज
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರವಿ / ಸೂರ್ಯ
विस्तारः - > 1. “अजः पितामहेऽनादौ छागे विष्णौ हरे रवौ” - वैज० । 2. “अजश्छागे हरे विष्णौ रघुजे वेधसि स्मरे” - हेम०।
अज
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಹುಟ್ಟದಿರುವ

L R Vaidya

English

 aja {% (I) a. (f. जा) %} Unborn.

 aja {% (II) m. %} 1. A he-goat
Brahman (m.)
Vishṇu
Śiva
Kāmadeva.

भूतसङ्ख्या

Sanskrit

११,  अक्षौहिणी,  अज,  ईश,  ईशान,  ईश्वर,  गिरिश,  गिरीश,  गुणी,  गौरीश,  त्र्यम्बक, धूर्जटि,  पशुपति,  पिनाकिन्,  भर्ग,  भव,  महस्,  महादेव,  महेश,  महेश्वर,  मृड,  रुद्र,  शङ्कर,  शम्भु,  शर्व,  शशिभूषण,  शितिकण्ठ,  शिव,  शूलिन्,  श्रीकण्ठ,  हर

२३,  अज,  जहु,  माया,  मेष,  विकृति

E Bharati Sampat

Sanskrit

(पुं) न जायते । न+जनी(प्रादुर्भावे)+ड:। ‘अन्येष्वपि दृश्यते’ ३.२.१०१। १.विष्णु:। २.हरः। ३.ब्रह्मा । ४.जीव:। ‘अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे’ गीता २.२०। ५.अजति । अज(गतौ)+अच् । ‘नन्दिग्रहि०’ ३.१.१३४। ६.मेष:,  छाग: । ७.मेषराशि:। ८.आत् विष्णोर्जायते । अ+जनी(प्रादुर्भावे)+ड:। ‘पञ्चम्यामजातौ’ ३.२.९८। चन्द्र:। ‘चन्द्रमा मनसो जातः’ ऋक् । ९.स्मरः,  मन्मथ:। १०.अन्तरिक्षम्,  आकाश:। ११.रघो: पुत्र:,  अजमहाराज:,  श्रीरामस्य पितामहः। ‘अत: पिता ब्रह्मण एव नाम्ना तमात्मजन्मानमजं चकार’ रघुः५.३६। १२.रवि:,  सूर्य:। ‘अज: पितामहेऽनादौ छागे विष्णौ हरे रवौ’ वैज०। ‘अजश्छागे हरे विष्णौ रघुजे वेधसि स्मरे’ हेमः। १३.आप्राप्तजन्मा । (स्त्री) अजा । १४.,  छागी । १५.आद्या शक्ति: । १६.ओषधिभेद: ।

Bopp

Latin

 1. अज m. (ut videtur a r. अज् s. अ) caper (lith. oźy-s, 
russ. козѐлъ v. अजा).

 2. अज m. (KARM. ex अ priv. et ज natus q. v.)
1) non na-
tus.
2) nomen geniorum ordinis. SU. 3. 5.

Anekartha-Dvani-Manjari

Sanskrit

अज
पु
अज,  हर,  छाग,  अच्युत
श्रीकण्ठस्थावरौ स्थाणू हरश्छागाच्युता अजाः ।
verse 3.1.1.2
page 0013

Lanman

English

 ajá,  m. he-goat. [prob. ‘the agile one, ’
√aj: cf. αἴξ,  ‘goat.’]

धातुपाठः (Krishnacharya)

Sanskrit

धातुः:
  अज्
मूलधातुः:
   अज
धात्वर्थः:
  गति-क्षेपणयोः
गणः:
  भ्वादिः
कर्मकत्वं:
  सकर्मकः
इट्त्वं:
  सेट्, वि-आदेशे तु अनिट्
उपग्रहः:
  परस्मैपदी
रूपम्:
  अजति

धातुप्रदीपः

Sanskrit

अजँ अज गति, क्षेपणयोः 
- अजति । प्रेवता । प्राजिता (43) । प्रवयणं । प्राजनम् । समजः । समाजः । व्याजः । वेवीयते इति यङि आर्धधातुकविषये वीभावः । संज्ञायां समज (3/3/99) इत्यादिना क्यप् समज्या । अजिरशिशिर (उण्,  1/53) इत्यादिना किरच्-अजिरं चत्वरम् । अजः । जातिलक्षणङीषि प्राप्ते टाप्-अजा छागी ।। 227 ।।

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 अज m. = *Kāma,  Yudh. 1,  80.

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  अज,  अजन्म,  अनन्यभव,  अनागत,  अयोनि,  अजन्मा,  अजात,  अनुत्पन्न,  अनुद्भूत,  अप्रादुर्भूत
adjective
 
यः न जायते।
 "न हि जातो न जायेऽहं न जनिष्ये कदाचन। क्षेत्रज्ञः सर्वभूतानां तस्मादहम् अजः स्मृतः।"

Sanskrit Tibetan

Tibetan

skye med
१) अज २) अजननि ३) अजाति ४) अजातिक

khyab 'jug
१) अ २) अज ३) कृष्ण ४) पुरुषोत्तम ५) विधि ६) विष्णु ७) सकीर्ण

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
द्रुहिणो विरिञ्चिर्द्रुघणो विरिञ्चः परमेष्ठ्यजोऽष्टश्रवणः स्वयंभूः ।
कमनः कविः सात्त्विकवेदगर्भौ स्थविरः शतानन्दपितामहौ कः ॥ २११ ॥
धाता विधाता विधिवेधसौ ध्रुवः पुराणगो हंसगविश्वरेतसौ ।
प्रजापतिर्ब्रह्मचतुर्मुखौ भवान्तकृज्जगत्कर्तृसरोरुहासनौ ॥ २१२ ॥
शंभुः शतधृतिः स्रष्टा सुरज्येष्ठो विरिञ्चनः ।
हिरण्यगर्भो लोकेशो नाभिपद्मात्मभूरपि ॥ २१३ ॥
-wordlist-
 
द्रुहिण (पुं),  विरिञ्चि (पुं),  द्रुघण (पुं),  विरिञ्च (पुं),  परमेष्ठिन् (पुं),  अज (पुं),  अष्टश्रवण (पुं),  स्वयम्भू (पुं),  कमन (पुं),  कवि (पुं),  सात्त्विक (पुं),  वेदगर्भ (पुं),  स्थविर (पुं),  शतानन्द (पुं),  पितामह (पुं),  क (पुं),  धातृ (पुं),  विधातृ (पुं),  विधि (पुं),  वेधस् (पुं),  ध्रुव (पुं),  पुराणग (पुं),  हंसग (पुं),  विश्वरेतस् (पुं),  प्रजापति (पुं),  ब्रह्मन् (पुं),  चतुर्मुख (पुं),  भवान्तकृत् (पुं),  जगत्कर्तृ (पुं),  सरोरुहासन (पुं),  शम्भु (पुं),  शतधृति (पुं),  स्रष्टृ (पुं),  सुरज्येष्ठ (पुं),  विरिञ्चन (पुं),  हिरण्यगर्भ (पुं),  लोकेश (पुं),  नाभिभू (पुं),  पद्मभू (पुं),  आत्मभू (पुं)

--source--
 
विष्णुर्जिष्णुजनार्दनौ हरिहृषीकेशाच्युताः केशवो
दाशार्हः पुरुषोत्तमोऽब्धिशयनोपेन्द्रावजेन्द्रानुजौ ।
विष्वक्सेननरायणौ जलशयो नारायणः श्रीपति-
र्दैत्यारिश्च पुराणयज्ञपुरुषस्तार्क्ष्यध्वजोऽधोक्षजः ॥ २१४ ॥
गोविन्दषड्बिन्दुमुकुन्दकृष्णा वैकुण्ठपद्मेशयपद्मनाभाः ।
वृषाकपिर्माधववासुदेवौ विश्वंभरः श्रीधरविश्वरूपौ ॥ २१५ ॥
दामोदरः शौरिसनातनौ विधुः पीताम्बरो मार्जजिनौ कुमोदकः ।
त्रिविक्रमो जह्नुचतुर्भुजौ पुनर्वसुः शतावर्तगदाग्रजौ स्वभूः ॥ २१६ ॥
मुञ्जकेशिवनमालिपुण्डरीकाक्षबभ्रुशशबिन्दुवेधसः ।
पृश्निशृङ्गधरणीधरात्मभूः पाण्डवायनसुवर्णबिन्दवः ॥ २१७ ॥
श्रीवत्सो देवकीसूनुर्गोपेन्द्रो विष्टरश्रवाः ।
सोमसिन्धुर्जगन्नाथो गोवर्धनधरोऽपि च ॥ २१८ ॥
यदुनाथो गदाशार्ङ्गचक्रश्रीवत्सशङ्खभृत् ।
-wordlist-
 
विष्णु (पुं),  जिष्णु (पुं),  जनार्दन (पुं),  हरिकेश (पुं),  हृषीकेश (पुं),  अच्युत (पुं),  केशव (पुं),  दाशार्ह (पुं),  पुरुषोत्तम (पुं),  अब्धिशयन (पुं),  उपेन्द्र (पुं),  अज (पुं),  इन्द्रानुज (पुं),  विष्वक्सेन (पुं),  नरायण (पुं),  जलशय (पुं),  नारायण (पुं),  श्रीपति (पुं),  दैत्यारि (पुं),  पुराणपुरुष (पुं),  यज्ञपुरुष (पुं),  तार्क्ष्यध्वज (पुं),  अधोक्षज (पुं),  गोविन्द (पुं),  षड्बिन्दु (पुं),  मुकुन्द (पुं),  कृष्ण (पुं),  वैकुण्ठ (पुं),  पद्मेशय (पुं),  पद्मनाभ (पुं),  वृषाकपि (पुं),  माधव (पुं),  वासुदेव (पुं),  विश्वम्भर (पुं),  श्रीधर (पुं),  विश्वरूप (पुं),  दामोदर (पुं),  शौरि (पुं),  सनातन (पुं),  विधु (पुं),  पीताम्बर (पुं),  मार्ज (पुं),  जिन (पुं),  कुमोदक (पुं),  त्रिविक्रम (पुं),  जह्नु (पुं),  चतुर्भुज (पुं),  पुनर्वसु (पुं),  शतावर्त (पुं),  गदाग्रज (पुं),  स्वभू (पुं),  मुञ्जकेशिन् (पुं),  वनमालिन् (पुं),  पुण्डरीकाक्ष (पुं),  बभ्रु (पुं),  शशबिन्दु (पुं),  पृश्निशृङ्ग (पुं),  धरणीधर (पुं),  पाण्डवायन (पुं),  सुवर्णबिन्दु (पुं),  श्रीवत्स (पुं),  देवकीसूनु (पुं),  गोपेन्द्र (पुं),  विष्टरश्रवस् (पुं),  सोमसिन्धु (पुं),  जगन्नाथ (पुं),  गोवर्धनधर (पुं),  यदुनाथ (पुं),  गदाभृत् (पुं),  शार्ङ्गभृत् (पुं),  चक्रभृत् (पुं),  श्रीवत्सभृत् (पुं),  शङ्खभृत् (पुं)

--source--
 
अजः स्याच्छगलश्छागश्छगो वस्तः स्तभः पशुः ।
-wordlist-
 
अज (पुं),  छगल (पुं),  छाग (पुं),  छग (पुं),  वस्त (पुं),  स्तभ (पुं),  पशु (पुं)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

विष्णु
विष्णु,  कृष्ण,  केशव,  मञ्जुकेशी,  श्रीवत्साङ्क,  श्रीपति,  पीतवासस्,  विष्वक्सेन,  विश्वरूप,  मुरारि,  शौरि,  शार्ङ्गिन्,  पद्मनाभ,  मुकुन्द,  गोविन्द,  धरणिधर,  सुपर्णकेतु,  वैकुण्ठ,  जलशयन,  चतुर्भुज,  दैत्यारि,  मधुमथन,  रथाङ्गपाणि,  दाशार्ह,  क्रतुपुरुष,  वृषाकपि,  जनार्दन,  अधोक्षज,  वासुदेव,  दामोदर,  श्रीधर,  अच्युत,  उपेन्द्र,  इन्द्रावरज,  बभ्र,  हरि,  हृषीकेश,  आत्मभू,  पुण्डरीकाक्ष,  श्रीवत्स,  विष्टरश्रवस्,  नारायण,  जगन्नाथ,  वनमाली,  गदाधर,  सनातन,  जिन,  शम्भु,  विधि,  वेधस्,  गदाग्रज,  कैटभारि,  अज,  जिष्णु,  कंसजित्,  पुरुषोत्तम
विष्णुः कृष्णः केशवो मञ्जुकेशी, 
श्रीवत्साङ्कः श्रीपतिः पीतवासाः ।
विष्वक्सेनो विश्वरूपो मुरारिः, 
शौरिः शार्ङ्गी पद्मनाभो मुकुन्दः ॥ २१ ॥
गोविन्दो धरणिधरः सुपर्णकेतु-
र्वैकुण्ठो जलशयनश्चतुर्भुजश्च ।
दैत्यारिर्मधुमथनो रथाङ्गपाणि-
र्दाशार्हः क्रतुपुरुषो वृषाकपिः स्यात् ॥ २२ ॥
जनार्दनाधोक्षजवासुदेवं दामोदरं श्रीधरमच्युतं च ।
उपेन्द्रमिन्द्रावरजं च बभ्रं हरिं हृषीकेशमुदाहरन्ति ॥ २३ ॥
आत्मभूः पुण्डरीकाक्षः श्रीवत्सो विष्टरश्रवाः ।
नारायणो जगन्नाथो वनमाली गदाधरः ॥ २४ ॥
सनातनो जिनः शम्भुर्विधिर्वेधा गदाग्रजः ।
कैटभारिरजो जिष्णुः कंसजित्पुरुषोत्तमः ॥ २५ ॥
verse 1.1.1.21
page 0004

अज
अज,  स्तम्भ
अजः प्रोक्तः स्तभो वस्तश्छागश्छगलकश्छगः ॥ २७७ ॥
verse 2.1.1.277
page 0033

नाममाला

Sanskrit

विधि,  वेधस्,  विधातृ,  द्रुहिण,  अज,  चतुर्मुख,  पद्मयोनि,  तामरसयोनि,  कमलयोनि,  नलिनयोनि,  अरविन्दयोनि,  सरोजयोनि,  सरसीरुहयोनि,  खरदण्डयोनि,  पुण्डरीकयोनि,  महोत्पलयोनि,  शतपत्रयोनि,  पुष्करयोनि,  पद्मज,  तामरसज,  कमलज,  नलिनज,  अरविन्दज,  सरोजज,  सरसीरुहज,  खरदण्डज,  पुण्डरीकज,  महोत्पलज,  शतपत्रज,  पुष्करज,  पद्मभव,  तामरसभव,  कमलभव,  नलिनभव,  अरविन्दभव,  सरोजभव,  सरसीरुहभव,  खरदण्डभव,  पुण्डरीकभव,  महोत्पलभव,  शतपत्रभव,  पुष्करभव,  पितामह,  विरञ्चिन्,  हिरण्यगर्भ,  स्रष्टृ,  प्रजापति,  सहस्रपाद्,  ब्रह्मन्,  आत्मभू,  अनन्तात्मन्
विधिर्वेधा विधाता च द्रुहिणोऽजश्चतुर्मुखः ।
पद्मपर्य्याययोनिश्च पितामहविरञ्चिनौ ॥ ७२ ॥
हिरण्यगर्भः स्रष्टा च प्रजापतिस्सहस्रपात् ।
ब्रह्मात्मभूरनन्तात्मा कः तत्पुत्रोऽथ नारदः ॥ ७३ ॥
verse 0.1.1.72
page 0037

एकाक्षरनाममाला

Sanskrit

ॠ,  अज,  दानवाञ्छा
कुस्त्वजे दानवाञ्छायां ऌश्च स्याद् देवमातरि ।
verse 1.1.1.7
page 0119

वैजयन्तीकोषः

Sanskrit

Word: अजः
Root: अज
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ 
Meaning(s):
⇒ Goat
Shloka(s):
3|4|62|1 ► छगस्तु छगलश्छागो लम्बकर्णः स्तभः पशुः। (भूमिकाण्डः/पशुसङ्ग्रहाध्यायः)
3|4|62|2 ► बस्तोऽजश्च छगी मञ्जी सर्वभक्षा गलस्तनी॥ (भूमिकाण्डः/पशुसङ्ग्रहाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|4|62|1 ⇢ छगः (छग) (पुं) ⇒ Goat ⇒ 
➠ 3|4|62|1 ⇢ छगलः (छगल) (पुं) ⇒ Goat ⇒ 
➠ 3|4|62|1 ⇢ छागः (छाग) (पुं) ⇒ Sort of citron
 Tamil Nārtaibēdam ⇒ 
➠ 3|4|62|1 ⇢ लम्बकर्णः (लम्बकर्ण) (पुं) ⇒ Goat ⇒ 
➠ 3|4|62|1 ⇢ स्तभः (स्तभ) (पुं) ⇒ Goat ⇒ 
➠ 3|4|62|1 ⇢ पशुः (पशु) (पुं) ⇒ Goat ⇒ 
➠ 3|4|62|2 ⇢ बस्तः (बस्त) (पुं) ⇒ Goat ⇒ 
➠ 3|4|62|2 ⇢ अजः (अज) (पुं) ⇒ Goat ⇒ 
Related word(s):
    

Mahabharata

English

Aja^1 (“unborn”) = Kṛshṇa: II,  550 (Harim)
 III,  481
 V,  2566 (na jāyate janitrā 'yam,  Ajas tasmād…),  5904(?)
 XII,  1646 (ajasya nābhau sambhūtaṃ yasmin viśvaṃ pratishṭhitam),  13233,  13447.

*Aja^2 = the Sun. § 310 (Āraṇyakap.: Sūrya): III,  3,  146.

*Aja^3 = Śiva: X,  253.--§ 778 (Saṃvartta-Marutt.): XIV,  8,  200,  210
 XIII,  1159 (1000 names),  7501.

*Aja^4 = Brahmán: XII,  8537,  8756,  8802.

*Aja^5 = Vishṇu: XII,  13109
 XIII,  6960 (1000 names),  6971 (ib.),  7005 (ib.).

Aja^6,  son of Jahnu. § 638 (Rāmopākhy.): XII,  49,  1717.

Aja^7,  a king: XIII,  5668,  7684.

*Aja^8,  adj. § 677 (Mokshadh.): XII,  238,  8664 (? pītaśastraḥ = yogin?)
 XII,  11231 (= Hiraṇyagarbha),  12045 (? devasya),  12674,  12864 (Mahāpurushastave).

Aja^9,  plur. (ºāḥ),  a kind of Ṛshis. § 246 (Sundopasundop.): I,  211,  7683.--§ 630 (Rājadh.): XII,  26,  774.

पुराणम्

English

अज १ / AJA I. A king of the Solar dynasty.1) Genealogy.   From viṣṇu were descended in order: brahmā,  marīci-kaśyapa-vivasvān-Vaivasvata-ikṣvāku-vikukṣi-Saśāda-purañjaya-Kukutstha-AnenasPṛthulāśvā-prasenajit-yuvanāśva-Mandhātā-purukutsa-trasadasyu-anaraṇya-aryaśva-VasumanasSudhanvā-Traiyāruṇa-satyavrata-triśaṅku-hariścandra-rohitāśva-harita-cuñcu-sudeva-BharukaBāhuka-sagara-Asamañjas-aṁśumān-DilīpaBhagīratha-śrutanābha-sindhudvīpa-AyutāyusṚtuparṇa-sarvakāma-Sudāsana-mitrasakha-kalmāṣapāda-aśmaka-mūlaka-dilīpa-DīrghabāhuRaghu-aja-Aja's son daśaratha-Daśaratha's son,  Śrī rāma.
M.B.,  anuśāsana parva,  Chapter 115,  Verse 75 says that aja never used to take meat.

अज २ / AJA II. Among the different kinds of Ṛṣis mentioned by yudhiṣṭhira,  we find a class of Ṛṣis called Ajas. (M.B.,  śānti Parva,  Chapter 26). These Ajas had attained Heaven by Svādhyāya (self discipline) alone.

अज ३ / AJA III. King jahnu had a son named aja. Uśika was the son of this aja. King Uśika prayed to indra for a son. indra himself was born as the son of Uśika assuming the name gādhi. satyavatī was born as the daughter of gādhi. She was married to ṛcīka. Paraśurāma's father,  jamadagni was the son of ṛcīka. (M.B.,  śānti Parva,  Chapter 49).

अज ४ / AJA IV. By the grace of śiva Surabhī was able to purify herself by penance. She then gave birth to aja,  ekapāt,  ahirbudhnya,  tvaṣṭā and rudra. (agni purāṇa,  Chapter 18).

अज ५ / AJA V. In the first manvantara(* One manvantara is a period equal to 4, 320, 000 human years or equal to (1/4)th day of brahmā.) Svāyambhuva,  in the second manvantara svārociṣa and in the third manvantara uttama,  were Manus. To the third manu,  uttama,  were born as sons aja,  Paraśu,  dīpta and others. (viṣṇu purāṇa,  Part 3,  Chapter 1).
Besides the above,  the term aja has been used to mean sūrya,  śiva,  brahmā,  viṣṇu,  śrī kṛṣṇa and Bīja (seed).

Vedic Reference

English

 Aja,  Ajā. — This is the ordinary name for goat in the Rigveda^1
and the later literature. The goat is also called Basta,  Chāga, 
Chagala. Goats and sheep (ajāvayaḥ) are very frequently
mentioned together.^2 The female goat is spoken of as pro-
ducing two or three kids, ^3 and goat's milk is well known.^4
The goat as representative of Pūṣan plays an important part
in the ritual of burial.^5 The occupation of a goatherd (ajapāla)
was a recognized one,  being distinguished from that of a cow-
herd and of a shepherd.^6
1) Aja in Rv. x. 16,  4
 i. 162,  2. 4
Av. ix. 5,  1
 Vājasaneyi Saṃhitā,  xxi.
9,  etc.
 ajā in Rv. viii. 70,  15
 Av. vi.
71,  1
 Vājasaneyi Saṃhitā,  xxiii.,  56, 
etc.
2) Rv. x. 90,  10
 Av. viii. 7,  25
Vājasaneyi Saṃhitā,  iii. 43,  etc.
3) Taittirīya Saṃhitā,  vi. 5,  10,  1.
4) Taittirīya Saṃhitā,  iv. 1,  6,  1
 v.
1,  7,  4. Cf. Hillebrandt,  Vedische
Mythologie,  3,  364,  n. 4.
5) Rv. x. 16,  4,  etc. Cf. p. 9.
6) Vājasaneyī Saṃhitā,  xxx. 11
 Tait-
tirīya Brāhmaṇa,  iii. 4,  9,  1.

 Aja. — The Ajas are named in one verse of the Rigveda^1 as
having been defeated by the Tṛtsus under Sudās. They are
there mentioned with the Yakṣus and Śigrus,  and Zimmer^2
conjectures that they formed part of a confederacy under
Bheda against Sudās. The name has been regarded as a sign
of totemism, ^3 but this is very uncertain,  and it is impossible to
say if they were or were not Āryans.
1) vii. 18. 19.
2) Altindisches Leben,  127,  Cf. Ludwig, 
Translation of the Rigveda,  3,  173.
3) Cf. Macdonell,  Vedic Mythology, 
153
 Keith,  Journal of the Royal Asiatic
Society,  1907,  929
 Aitareya Āraṇyaka, 
200,  21
 Risley,  Peoples of India,  83
et seq.

अमरकोशः

Sanskrit

Word:  अजः
Root:  अज
Gender:  पुं
Number:  all
Meaning(s): 
⇒ goat
⇒ troop
⇒ mover
⇒ unborn
⇒ driver
⇒ leader
⇒ not born
⇒ instigator
⇒ beam of the sun
Shloka(s): 
2|9|76|1 ► अजा छागी शुभच्छागबस्तच्छगलका अजे। (वैश्यवर्गः)
Synonym(s): 
➠ 2|9|76|1 ⇢ स्तभः (स्तभ) (पुं)
➠ 2|9|76|1 ⇢ छागः (छाग) (पुं) ⇒ goat, lamb, sign Aries, coming from a goat or she-goat
➠ 2|9|76|1 ⇢ वस्तः (वस्त) (पुं)
➠ 2|9|76|1 ⇢ छगलकः (छगलक) (पुं)
➠ 2|9|76|1 ⇢ अजः (अज) (पुं) ⇒ goat, troop, mover, unborn, driver, leader, not born, instigator, beam of the sun
Related word(s): 
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ अजसमूहः
परा_अपरासंबन्धः ➡ पशुः
जातिः ➡ स्तनपायी
पति_पत्नीसंबन्धः ➡ अजा
उपजीव्य_उपजीवक_भावः ➡ अजाजीवनः
    

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 अज क्षेपे । गतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥
 अजति ।इति दुर्गादासः ॥

 अज इक भासि (अजि दीप्तौ चुरा इदित्वान्नुम् ।)इति कविकल्पद्रुमः ॥
 इक अञ्जयति । भासिदोप्तौ । इति दुर्गादासः ॥

 अजः,  पुं,
   (न जायते नोत्पद्यते यः नञ् + जन् + अन्ये-ष्वपि दृश्यत इति कर्त्तरि डः उपपदसमासः ।)(“न हि जातो न जायेऽहं न जनिष्ये कदाचन ।क्षेत्रज्ञः सर्व्वभूतानां तस्मादहमजः स्मृतः” ॥
इति भारते ।“योमामजमनादिञ्च वेत्ति लोकमहेश्वरम्” ।इति भगवद्गीतायाम् ।) ब्रह्मा । विष्णुः । शिवः ।कामदेवः । सूर्य्यवंशीयराजविशेषः । स च रघु-राजपुत्त्रः दशरथपिता च । मेषः । इति ज्यो-तिषं ॥
 माक्षिकधातुः । इति हेमचन्द्रः ॥
 जन्म-रहिते वाच्यलिङ्गः । छागः । इति मेदिनी ॥
 तत्-परीक्षा । यथा,  --“नक्षत्राणां विभेदेन नराणान्तु गणत्रयं ।तेषां शुभाय निर्द्दिष्टं पशुवस्तत्रयं बलौ ॥
ये कृष्णाः शुचयश्छागाः पशवोऽन्ये तथैव च ।देवजातिमिरुत्सृज्यास्ते सर्व्वार्थोपसिद्धये ॥
ये पीता हरिता वापि नरजातेरुदीरिताः ।ये शुक्लाश्च महान्तो वा रक्षोजातेः शुभप्रदाः ॥
यो मोहादथवाज्ञानाद्वलिमन्यं प्रयच्छति ।बध एव फलं तस्य नान्यत् किञ्चित् फलं भवेत्” ॥
इति युक्तिकल्पतरुः ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 अज षतौ क्षेपणे च भ्वादि० पर०
  सक०
  सेट् । अजति ।अवैषीत्--आजीत् । तृच् अजिता--वेता । घञ् ।आजः । “अजन्ति वह्निं सदनान्यच्छ” इति वेदः ।

 अज दीप्तौ इदित् चुरादि० उभय० सेट् अक० । अञ्जयतिते । आञ्जिजत् त ।

 अज पु०
  न जायते जन ड न०
  त० । ईश्वरे,  “न जातो नजनिष्यते” इति श्रुतेः “न हि जातो न जायेऽहं नजनिष्ये कदाचन । क्षेत्रज्ञः सर्वभूतानां तस्मादहमजःस्मृतः”इति भार० । जीवे च “अजोनित्यः शाश्वतोऽयं पुराणोन हन्यते हन्यमाने शरीरे” इति गीता । “जहात्येनांभुक्तभोगामजोऽन्य इति” श्रुतिः । स हि स्वोपाधिभूतबुद्धिनिष्ठकर्म्मभिरारब्धदेहमधिष्ठाय बुद्धिनिष्ठकर्त्तृत्वादिक-मात्मन्यभिमन्यमानः जीव इति व्यवह्रियते “न जायतेम्रियते वा कथञ्चित् नायं भूत्वा भविता वा न भूय” इतिगीतायां तस्य जन्मादिशून्यत्वमुक्तं तच्च “जायते अस्ति वर्द्धतेविपरिणमते अपक्षीयते नश्यतीति” यास्कोक्तषड्भाव-विकाराणामुपलक्षणमाद्यन्तयोः जन्मनाशरूपविकारयो रभा-वकथनेन तदन्तःपातिनामपि सन्दंशपतितन्यायेन ग्रहणा-वश्यम्भावात् । स च ब्रह्माभिन्न एवेति वेदान्तिमतम् बुद्धिरूपो-पाधीनां नानात्वात् न सर्वव्यवहारसाङ्कर्य्यम् । बहव इतिसाङ्ख्यादयः “जन्मादिव्यवस्थातः पुरुषबहुत्वमिति” पुरुष-स्योपाधिभूतबुद्धिभेदेऽपि “उपाधिर्भिद्यते न तु तद्वानिति”सूत्रेण उपाधिभेदेऽपि उपहितस्यैकत्वेन न भेदः,  विशिष्ट-स्यानतिरिक्ततया न जन्मादिव्यवस्थेति पुरुषबहुत्वमङ्गी-चक्रुः कर्त्तृत्वादिकं बुद्धिगतमपि स्वोपाहितचैतन्ये एवप्रतिबिम्बति तेन तदविविक्तचैतन्ये तदवभासात् पुरुषस्यभोगः,  “चिदवसानोभोग इति” सूत्रे तथैव प्रतिपादनात्एवञ्च यावत्यः बुद्धिव्यक्तयस्तावन्त एव पुरुषाः स्वस्वोपाधिकृतंकर्म्मादिकं स्वकर्त्तृकतया अभिमन्यमानास्तत्प्रयुक्तं सुख-दुःखादिकमात्मीयत्वेन अभिमन्यमानाः भोक्तार इति व्यव-ह्रियन्ते अतएवोक्तम् “बुद्धेर्भोग इवात्मनीति” । “कामःसंकल्पो चिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृतिर्ह्रीर्धीर्भीरित्येतत्सर्वं मन एवेति” श्रुतेः ज्ञानादिवृत्तीनां मनोजन्यत्वात्मनोधर्म्मत्वम् सांख्यवेदान्तिनोस्तुल्यम् जीवस्य विभुत्वाङ्गी-कारेऽपि स्वोपाधिबुद्ध्यधिष्ठानदेह एव विशेषसंयोगात्तत्रैव आत्मत्वाभिमानः नान्यदेहेषु,  तेषां स्वभोगार्थंस्वोपाधिबुद्धिकृतकर्म्मारब्धत्वाभावात् । एवं सुखदुःखानुस-न्धानमपि स्वोपाधिकृतकर्म्मविशेषादेवेति तत्तद्भेदव्यवस्थेति ।ज्ञानकारणमनसाञ्च पुरुषभेदेन भिन्नत्वात् न परानुसन्धा-नेनापरस्यानुसन्धानप्रसङ्ग इति सांख्यभेदान्तयोस्तुल्यम् ।विशिष्टस्यातिरिक्तत्वानतिरिक्त एव तयोर्विसंवादः । नैया-यिकवैशेषिकादयस्तु ज्ञानादयो जीवधर्म्माः जीवाश्चबहवः नित्या विभवश्च कर्त्तृत्वं भोक्तृत्वञ्च जीवाना-मेव धर्म्मः,  तेषां विभुत्वेऽपि स्वादृष्टारब्धदेहेष्वेव संयोग-विशेषः सएव जन्म,  तद्वियोगश्च सरणमित्येव विशेषः न तुस्वतो जन्मनाशाविति स्वीचक्रुः । तेन तन्मतेऽपि न अज-त्वव्याघातः । एवं सर्व्वदर्शनाङ्गीकृतसरणावजत्वम् ।माध्वास्तु जीवस्याणुत्वमीश्वरादुत्थितत्वञ्च “एतस्यैवविस्फुलिङ्गाव्युच्चरन्तीति” श्रुतेस्तत्रैव तात्पर्य्यात् “बालाग्रशतधारस्य शतधा कल्पितस्य च । भागो जीवः सविज्ञेय” इत्युक्तेश्च जीवस्याणुत्वम् अणुत्वेऽपि तेषां सर्व्व-देहगतसुखाद्यनुसन्धानं गुणद्वारैव,  यथा गृहैकदेशस्थितंकस्तूरीप्रभृतिसुगन्धि द्रव्यं सौरभेण सर्वं गृहमामोदयति एवंहृदयस्थं विस्फुलिङ्गरूपं चैतन्यं सर्वदेहगतं प्रकाशं कुर्वत्शब्दादीन् विषयांश्चावभासयत् सर्वव्यापीत्युच्यते न तुस्वरूपतः “अणोरणीयान् महतो महीयानिति” श्रुतेःस्वरूपगुणाभ्यां अणुत्वमहत्त्वयोः सम्भवपरतायामेव तात्-पर्य्यात् । अजत्वव्यपदेशस्तु भूतारब्धत्वाभावकृतं गौणमतो-ऽत्र अजशब्दो भाक्त एव इत्युररीचक्रुः । चार्वाकमतेतु आत्मनो नाजत्वं देहाकारपरिणतभूतचतुष्टयस्यैवतेषां मते जीवत्वात् तद्विवरणं चेतनशब्दे वक्ष्यते ।सौगतादिमते तु जीवानां संविदनतिरिक्ततया सर्व-संविदनुस्यूतत्वात् जन्मान्तरभाविनः अपवर्गरूपफलादेःस्वीकाराच्च नित्यत्वं,  नित्यत्वाच्च अजत्वमिति भेदः ।“सत्वं रजस्तम इति प्रकृते र्गुणास्तैर्युक्तः परः पुरुष एकइहास्य धत्ते । स्थित्यादये हरिविरिञ्चिहरेति संज्ञा” मित्यु-क्तेश्च ईश्वरस्यैव स्वोपाधिमायागतसत्वरजआद्युपाधिभिःजन्मस्थितिनाशनरूपकार्य्यकरणार्थमायाविर्भावात् अजस्वरू-पाननतिरेकात् तेषामजत्वं तेन ब्रह्मणि,  विष्णौ,  हरे चपु०  । न जायते इत्यजा । सांख्यमतसिद्धप्रधानापरपर्य्यायेसाम्यावस्थापन्नसत्वरजस्तमोरूपगुणत्रयात्मके स्त्री । “अजा-मेकां लोहितशुक्लकृष्णवर्णाः सरूपाः बह्वीः प्रजाः सृज-मानामिति” श्रुतिः । सत्वादिगुणानुसारेण श्वेतादिरूप-युक्तबहुकार्य्यस्रष्टृत्वाच्च तस्याः नानावर्ण्णत्वमिति सांख्याः ।वेदान्तिनस्तु एतां श्रुतिं तेजोऽवन्नरूपपरतया व्याचक्रुः ।तथा हि “हन्ताहमिमास्तिस्रो देवता अनेन जीवेना-त्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणीति” तेजोऽबन्नाभि-मानिनीस्तिस्रो देवता अनुप्रविश्येत्युक्तेः प्रक्रान्ततेजोऽ-बन्नानामेव भौतिकसृष्ट्युपादानत्वावगमात् तासामेवप्रकृतित्वेन अजत्वम्,  तासाञ्च लोहितादिरूपाणि तत्प्रक-रणशेषे उक्तानि “यल्लोहितं रूपं तत्तेजसो रूपं,  यच्छुक्लंतदपां,  तत् कृष्णं तदन्नस्येति” । एवञ्चोक्तश्रुत्युक्तलोहिता-दिरूपाणामेवेह श्रुतौ प्रत्यभिज्ञानात् अजाशब्देन तेजोऽ-बन्नरूपप्रकृतेर्ग्रहणमिति” तेन अजामित्यादिश्रुतौ अजा-शब्देन तादृशप्रकृतिरेव बोध्यते । तथा च तादृश्यां तेजो-बन्नाभिमानिदेवतायां स्त्री । अजाशब्दोक्ता नानागुणाःसन्त्यस्य अच् । छागे तस्य नानावर्ण्णत्वात्तथात्वम् । छाग्यांस्त्री जातित्वेऽपि अजादित्वात् टाप् । “अजागलस्तन-च्छायेति” ज्योतिषम् । द्वादशधा विभक्तस्य राशिचक्रस्यमेषरूपे प्रथमे राशौ “जीवार्किभानुजेज्यनां क्षेत्राणिस्युरजादयइति” ज्योतिषम् तस्य मेषरूपत्वेऽपि मेषस्यअजतुल्याजाधिष्ठितरूपाभ्यां तत्त्वम् । मेषे च अजेन ब्रह्मणादक्षयज्ञभङ्गसमये मेषरूपधारणेन पलायमानत्वात् अजा-धिष्ठितरूपवत्त्वात् मेषस्य उपचारात् अजत्वम् । माक्षिक-धातौ पु०
  । जननशून्ये गगनादौ त्रि०
  । आत् विष्णो-र्जायते इति । चन्द्रे कामे,  च पु०
  । “चन्द्रमा मनसोजात इति” श्रुतौ विष्णोर्मनोजन्यत्वाच्चन्द्रस्य अजत्वम् ॥
कामस्य वासुदेवात् रुक्मिण्यां जातत्वं भागवते प्रसिद्धम्दशरथपितरि रघुराजपुत्त्रे रामचन्द्रस्य पितामहे सूर्य्य-वंश्ये नृपभेदे च । तस्याजत्वञ्च अजरूपब्रह्मणो मूहूर्त्त-जातत्वात् यथोक्तं रघौ “ब्राह्म्ये मूहूर्त्ते किल तस्य देवीकुमारकल्पं सुषुवे कुमारम् । अतः पिता ब्रह्मण एवनाम्ना तमात्मजन्मानमजं चकारेति” तच्चरितञ्च तत्रैवपञ्चमाद्यष्टमसर्गान्ते द्रष्टव्यम् । छागतुल्याकारवत्त्वात्औषधिविशेषे स्त्री । तल्लक्षणं “अजास्तनाभकन्दा तुसक्षीरा क्षुपरूपिणी । अजा महौषधी ज्ञेया शङ्खकुन्दे-न्दुपाण्डरेति” वैद्यकम् । ऋषिभेदे पु०
  । गर्गा० यञ् ।आज्यः तदपत्ये । बहुषु लुक् । अजाः । नडा० फक् ।आजायनः तद्गोत्रापत्ये । उपमानतया पूर्व्वनिर्द्देशेतदन्तपादस्य नान्त्यलोपः । अजपादः स्त्रियान्तु कुम्भप०ङीप् अन्त्यलोपः पदादेशश्च । अजपदीति भेदः । एका-दशरुद्रमध्ये प्रथमे रुद्रे पु०
  । तद्विवरणम् अजैकपादशब्देदृश्यम् ।

क्षीरतरङ्गिणी

Sanskrit

अजँ अज गति, क्षेपणयोः
- अजति,  अजेर्व्यघञपोः (2456) आर्धधातुके संविवाय,  संवीय  उदात्तत्त्वं त्वार्धधातुके वलादौ वीभावस्यानित्यत्वे लिङ्गम्,  वी ह्यनुदात्तः  प्राजिता रथस्य प्रवेता  वलादाविति किम् ? समज्यते  वा यौ (2457) वा-प्राजनो दण्डः 
 प्रवयणो दावात्यये  वातशुनीतिलशर्धेष्वजधेट्तुदजहातिभ्यः खश् (3228 वा0) वातमजा मृगाः अजतीत्यजः छागः  अजा व्यजनम्  समुदोरजः पशुषु-(3369) इत्यप्-समजः पशुसङ्घः,  उदजः पशुप्रेरणम्,  अन्यत्र घञ्-समाजः,  उदाजः  अजिव्रज्योश्च (7360) इति कुत्वाभावः  संजायां समजनिषद (3399) इति क्यप्-समज्या सभा
 संज्ञात्वाद् वीभावो नास्ति  गोचरसंचर (33119) इति व्यजः साधुः  अजेरज (द0 उ0 248) इतीनच् अजिनम्  अज्यतिभ्याम् (उ0 4130) इण् अजिर्युद्धम्  पादे च (उ0 4131) पदाजिः  अजिरशिशिर (उ0 2145) इत्यजिरम्  बहुलं संज्ञाछन्दसोः अन्नवधकगात्रविचक्षणाजिराद्यर्थम् (2414 वा0) इति वीभावो नास्ति  अजिवृरीभ्यो निच्च (उ0 3 38) इति णुःवेणुः  रास्नासास्ना (उ0 315) इति वीणा  225

धातुवृत्तिः

Sanskrit

अजँ अज (अर्थः)  गति, क्षेपणयोः
( अजति विवाय विव्यतु विव्युः विवयिथ विवेथ विव्यथुः विव्य विवाय विवय विव्यिव  ( सूत्रम्) अजेर्व्यधञपोः (इति सूत्रम्) घञपोरन्यस्मिन्नार्द्धधातुके विषयभूते वीभाव इति वीभावे द्विर्वचने  ( सूत्रम्) एरनेकाचोऽसंयोगपूर्वस्य (इति सूत्रम्) धातोरवयवः संयोगो यस्मादिवर्णात्पूर्वो नास्ति तदन्तस्यानेकाचोङ्गस्याजादौ यणिति यण् अत्र वकारस्य हल्परत्वात् "उपधायां च'' इति दीर्घे "अचःपरस्मिन्'7 इति यणः स्थानिवत्त्वात् "असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्ग' इति असिद्धत्वाद्वा न भवति वृद्धिगुणयोर्विषये परत्वात्तौ भवतः "णलुत्तमो वा'' इति उत्तमे णित्त्वविकल्पनात्पक्षे गुणः वलादौ क्रादिनियमादिट्,  वीभावो ह्यनुदात्तत्त्वाद् अनिटु,  थलि तु  ( सूत्रम्) अचस्तास्वत्थल्यनिटो नित्यम। (इति सूत्रम्) अजन्तो यो धातुस्तासौ नित्यमनिट् तस्य तासाविव थलीङ्निषेधे प्राप्ते  ( सूत्रम्) ऋतो भारद्वाजस्य (इति सूत्रम्) योयं तासौ नित्यानिटः स्थलीण्निषेधः स भारद्वाजस्य मतेन ऋकारान्तस्यैवेति नियमादन्यत्रार्थाद्विकल्प इतीडागमः पाक्षिकः,  अजेरुदात्तत्वस्य इडर्थत्वात् वलादावार्द्धधातुकेऽयमादेशो विकल्पित इति पक्षे व्यादेशाऽभावात् आजिथेत्यपि भवति,  तथा वमयोरपि ( आजिव आजिमेति ) उक्तञ्च वृत्तौ वलादावार्द्धधातुके विकल्प इष्यते इत्यत्र केचिन्मते वलादित्वस्य क्र्यादिनियमेनेटः पर्यवसानान्न कदाचिदपि वलाद्यार्द्धधातुकव्यक्तिरिति न तत्रायमादेशविकल्पः थलि तु भवत्येव यतस्तत्रेड्विकल्पित इति ननु विव्यतुरित्यादौ द्विर्वचनात्पूर्वं परत्वादियङि "द्विर्वचनेचि'' इति तस्य द्विर्वचने कर्त्तव्ये स्थानिवत्त्वादुत्तरखण्डेजग्मुरित्यादिवत् आदेशरूपमेवावतिष्ठेतेति कुतो यणः प्रसङ्गः उच्यते द्विर्वचनार्थमियङि निवृत्ते पुनरयमिच्छतावश्यं प्रवर्त्तयितव्यः,  तत्र दशायाम् "असिद्धवदत्रा'' इतीयङोऽसिद्धत्वादङ्गस्यानेकाच्त्वादपवादत्वेन वा यणेव भविष्यतीति इट किटेत्यत्रायमर्थः प्रपञ्चयिष्यते ( अजिता वेता अजिष्यति वेष्यति अजतु आजत् आशिषि वीयात् ) वलाद्यार्धातुकत्वान्नित्यं वीभावः ( आजीत् अवैषीत् आजिष्यत् अवेष्यत् अजिजिषति विवीषति ) "इको झल्'' इति सनः कित्त्वान्न गुणः आर्द्धधातुक इत्यस्य विषयसप्तमीत्वात् प्रागेव प्रत्ययोत्पत्तौ वीभावे हलादित्वाद्यङि ( वेवीयते ) नात्र यङ्लुगस्ति यतो लुका यर्ङ्द्धधातुकस्य विषयत्वापहारन्नार्धातुकाभिव्यक्तिरितिवीभावस्य नैव प्रसङ्गः,  उक्तञ्चैवं "न लुमताङ्गस्य'' इत्यत्र कैयटे "न लुमता यस्मिन्निति चेत् हनिणिडादेशा न सिद्ध्यन्ति' इति भाष्यवार्त्तिकयोरुक्तौ "लुङि च''इत्यादौ विषयसप्तम्याश्रयणेनादेशाः सेत्स्यन्तीत्याशङ्कय लुका लुङो विषयत्वापहाराद्विषयसप्तम्याश्रयणेप्यसिद्धिरिति ( वाययति,  अवीवयत् ) कर्मादौ ( वीयतइत्यादि ) स्यादिषु स्यसिच्सीयुट्तासिषुवाचिण्वदिडिति वृद्ध्यायोः ( वायिष्यते अवायिष्यत अवायिष्यथ अवायिष्यताम् वायिषीष्ट अवायिष्टत्यादि) चिण्वदिटोऽभावे ( वेष्यते, अवेष्यत,  अवेष्ट वेषीष्ट,  वेतेत्यादि ) अत्र पक्षे वलाद्यार्धधातुकसद्भावात्पक्षे व्यादेशाभावे ( अजिष्यते आजिष्यत आजिषाताम् अजिषीष्ट आजितेत्यादि ) इति त्रैरूप्यम् लिटि ध्वमि चिण्वत्पक्षे वृद्यायादेशयोः "विभाषेटः'' इति मूर्द्धन्यौ विकल्पेन,  अन्यदा तु "इणः षीध्वम्'' इति नित्यो व्यादेशाभावश्चेति चातूरूप्यम् ( वायिषीध्वम् वायिषीट्वम्वेषीट्वम् अजिषीध्वमिति) लुङि तु "धि च '' इति सिचो लोपे चिण्वदिटिव्यादेशस्य वृद्ध्याययोर्मुर्द्धन्यस्य पूर्ववद्विकल्पः अचिण्वत्पक्षे तु नित्यः,  आदेशाभावे च सिज्लोपे इदमङ्गमिणन्तमिति नित्यो मूर्धन्यः ( अवायिध्वम् अवायिढ्वम् अवेढम् आजिढ्वमिति ) चातूरूप्यम्,  येषां तु दर्शनम् "इणः षीध्वम्'' इत्यत्रेण् ग्रहणेनेटो न ग्रहणमिति तेषां मूर्द्धन्याभावात् लिङ्वदेव रूपाणि कर्मकर्त्तरि तशब्दे "अचः कर्मकर्त्तरि "इति चिणो विकल्पनात्पक्षे सिचि चिण्वदिटि च ( अवायि अवेष्ट अवायिष्टे ) इति त्रैरूष्यम्,  अन्यत् सर्वं कर्मवत्,  संभवति च क्षेपणार्थस्य कर्मकर्त्ता ( प्रवयणम् प्राजनम् )"वा यौ'' इति वीभावविकल्पः,  "कृत्यच'' इति विभाषा णत्वम् ( समजः )पशूनां संध इत्यर्थः, (उदजः) तेषामेव प्रेरणम् "समुदोरजःपशुषु'' इत्यप् धात्वर्थस्यापशुविषयत्वे (समाजः उदाज )इति घञेव अघञपोरिति पर्युदासान्न वीभावःअजिरम्"अजिव्रज्योश्च''इति अकुत्वम् (समज्या)  ( सूत्रम्) संज्ञायां समजनिषदनिपतमनविद्षुञ्शीङ्भृञिणः (इति सूत्रम्) इति स्त्रियां भावादौ क्यप् [ प्रतिषेधे क्यप उपसंख्यानम् ] इति वीभावनिषेधः (प्रवेयम् ) आर्द्धंधातुके इत्यस्य विषयसप्तमीत्वात् प्रागेव वीभावे "अचोयत्'',  अन्यथ ण्यति वृद्धौ प्रवेयमिति स्यात् [ वातशुनीतिलशर्धेष्वजधेट्तुदजहातिभ्य उपसंख्यानम् ] इति खश् अस्य शित्त्वेन सार्वधातुकत्वान्न वीभावः अजिरम् "अजिरशिशि''इति निपातितः (वेणुः ) "अचिवृरीभ्यो निद्'' इति णुः ( वेणुकीयम् )"नडादीनां कुक् च'' इति चातुरर्थिकश्छः कुगागमश्च ( आजिः) "अज्यतिभ्यां च'' इतीणि वृद्धिः,  "पादस्य पदाज्यात्'' इति निर्देशान्नवीभावः अच्,  ( अजा ) अजादिपाठाट्टाप् अत एव वीभावाभावः अजानां समूहः ( आजिकम् ) "गोत्रोक्षोष्ट्रोरभ्रराजराजन्यराजपुत्रवत्समनुष्याजाद्वुञ्'' इति वुञ् 228

कृदन्तरूपमाला

Sanskrit

1 {@“अज गतिक्षेपणयोः”@} 2 क्षेपणम् = प्रेरणम्। 
 3 वायकः-यिका,  वायकः-यिका विवीषकः- 4 अजिजिषकः-षिका, 
   वेवीयक
   5 वेता-त्री,  6 अजिता-त्री,  वाययिता-त्री,  विवीषिता-त्री,  अजिजिषिता,  वेवीयिता-त्री
   अजन् 7 -न्ती,  वाययन्-न्ती,  विवीषन्-न्ती,  अजिजिषन्-न्ती
   वेष्यन्-न्ती-ती,  अजिष्यन्-ती-न्ती,  बाययिष्यन्-ती-न्ती,  विवीषिष्यन्-ती-न्ती,  अजिजिषिष्यन्-ती-न्ती
   वाययमानः,  वाययिष्यमाणः,  वेवीयमानः,  वेवीयिष्यमाणः
   परिवीः-परिव्यौ-परिव्यः,  समक्-समजौ-समजः
   वीतः,  अजितः-वायितम्-तः,  विवीषितः,  अजिजिषितः,  वेवीयितः-तम्-तवान्,  अजः,  8 अजा,  9 आजिः,  10 पदाजिः,  11 विवीषुः,  विवाययिषुः,  अजिजिषुः,  आजिजयिषुः,  वेबीय
   12 वेतव्यम्-अजितव्यम्,  वाययितव्यम्,  विवीषितव्यम्,  अजिजिषितव्यम्,  वेवीयितव्यम्
   वयनीयम्,  वायनीयम्,  विवीषणीयम्,  अजिजिषणीयम्,  वेवीयनीयम्
   वेयम्,  वाय्यम्,  विवीष्यम्,  अजिजिष्यम्,  वेवीय्यम्
   ईषद्वयः,  दुर्वयः,  सुवयः
   वीयमानः,  वाय्यमानः,  विवीष्यमाणः,  अजिजिष्यमाणः
   वेवीय्यमानः
   13 समजः,  14 समाजः 15,  उदाजः,  -वायः,  वात 16 मजा 17 ः 18,  व्यजः 19,  व्याजः 20
   वेतुम्,  अजितुम्,  वाययितुम्,  विवीषितुम्,  अजिजिषितुम्,  वेवीयितुम्
   वीतिः,  अक्तिः,  21 समज्या,  वायना,  विवीषा,  विवाययिषा,  अजिजिषा,  आजिजयिषा,  वेवीया
   प्रवयणम् 22 -प्राजनम्,  वायनम्,  विवीषणम्,  अजिजिषणम्,  वेवीयनम्
   वीत्वा,  अजित्वा,  वाययित्वा,  विवीषित्वा,  अजिजिषित्वा,  वेवीयित्वा
   प्रवीय,  प्राज्य,  प्रवाय्य,  प्रविवीष्य,  प्राजिजिष्य,  प्रवेवीय्य
   वायम् २,  वीत्वा २,  अजित्वा २,  वायम् २ वाययित्वा २,  विवीषम् २,  विवीषित्वा २,  अजिजिषम् २,  अजिजिषित्वा २,  वेवीयम् २,  वेवीयित्वा २
   औणादिके = अजिनम् 23 -अजिरम् 24
   25
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (९)
 02 =>
  (भ्वादिः-१-२३०-सक। सेट्-पर-)
 03 =>
  [[१। ‘अजेर्व्यघञपोः’ (२-४-५६) इति वीभावः।]]
 04 =>
  [[२। ‘वलादावार्धधातुके वेष्यते’ (२-४-५६ वा) इति वा वीभावः।]]
 05 =>
  [[१। आ। आर्धधातुकविवक्षायां वीभावात् हलादित्वात् यङ्।]]
 06 =>
  [[२। ‘वलादावार्धधातुके वेष्यते’ (२-४-५६ वा) इति वा वीभावः।]]
 07 =>
  [[आ। ‘अकर्जितोऽसौ हरिखर्जनोत्कधीः अजत्पशुब्रातमजेन तेजितम्’ धा-का-१-३१।]]
 08 =>
  [[आ। ‘अकर्जितोऽसौ हरिखर्जनोत्कधीः अजत्पशुब्रातमजेन तेजितम्’ धा-का-१-३१।]]
 09 =>
  [[३। ‘अजाद्यतष्टाप्’ (४-१-४) इति टाप्]]
 10 =>
  [[४। ‘अज्यतिभ्याम्--पादे च’ (४-१३१) इत्यौणादिकः इण् प्रत्ययः।]]
 11 =>
  [[४। ‘अज्यतिभ्याम्--पादे च’ (४-१३१) इत्यौणादिकः इण् प्रत्ययः।]]
 12 =>
  [पृष्ठम्०००९+ ३९]
 13 =>
  [[१। ‘समुदोरजः पशुषु’ (३-३-६९) इत्यपू।]]
 14 =>
  [[१आ ‘अजिव्रज्योश्च’ (७-३-६०) इति कुत्वं न भवति। ‘पशूनां समजो ऽन्येषां समाजोऽथ सधर्मिणाम्’ इति अमरकोशः।]]
 15 =>
  [[B। ‘गुहाद्वारेण निर्यातः समजेन पशूनिव’ भट्टिकाव्ये-७-५९।]]
 16 =>
  [[C। ‘मेघात्ययोपात्तवनोपशोभं कदम्बकं वातमजं मृगाणाम्’ भ-का-२-१७।]]
 17 =>
  [[२। ‘वातशुनीतिलशर्घेषु अजधेट्जहातीनां’ (वा। ३-२-२८) इति खश्। मुम्। सार्वधातुकत्वान्न वीभावः।]]
 18 =>
  (मृगाः)
 19 =>
  [[३। ‘गोचरसंचरवहव्रजव्यज-’ (३-३-११९) इति घान्तो निपातितः।]]
 20 =>
  [[ड्। ‘निर्व्याजमिज्या ववृते वचश्च भूयो बभाषे मुनिना कुमारः’ भ-का-२-३७।]]
 21 =>
  [[४। ‘संज्ञायां समज-’ (३-३-९९) इति स्त्रियां क्यप्। निपातनात् वीभावो न।]]
 22 =>
  [[५। ‘वा यौ’ (२-४-५७) इति वीभावो वा।]]
 23 =>
  [[६। अजिनम् = चर्म। अजति-वीयते वा तत्-कर्म,  कर्ता वा। इन प्रत्ययः।]]
 24 =>
  [[७। अजिरम् = वेश्म। अजन्त्यस्मिन् इत्यधिकरणे किर प्रत्ययः।]]
 25 =>
  [पृष्ठम्००१०+ २७]

Capeller

German

 1. अज॑ m.
  das Treiben.  der Treiber
Ziegenbock.
°ए॑कपाद् N. eines Genius
des Sturmes. f.
  अजा॑ Ziege.

 2. अज॑ ungeboren
 f.
  अजा die unerzeugte
Natur (ph.)

Grassman

German

 1. ajá,  m.,  der Treiber (vgl. gr. ἀγό-ς Cu. 〔117〕),  namentlich 2〉 ajás ékapād,  der einfüssige Treiber,  der Stürmer (Genius des Sturmes),  3〉 ein Volksstamm.
-ás {279, 2}. 2〉 {222, 6}
 {491, 14}
 {551, 13}
 {890, 4}
 {891, 13}
 {892, 11}.
-ā́ [du.] 1〉 {230, 2} (könnte auch zu 2. ajá gehören).
-ā́sas 3〉 {534, 19}.

 2. ajá,  m.,  1〉 der Ziegenbock
 2〉 insbesondere Ziegenböcke als Gespann des Puschan
 3〉 f.,  -ā́,  die Ziege. Die ursprüngliche Bedeutung scheint der von ajirá (s. d.) gleich gewesen zu sein
 dann würde die Ziege als die „rasche,  behende“ bezeichnet sein [Cu. 〔120〕].
-ás {162, 2}. _{162, 4}
 {163, 12}
 {842, 4}
 {960, 6}.
-ā́sas 2〉 {496, 6}.
-ā́s 2〉 {498, 3}
 {852, 8}.
-ā́m 3〉 {679, 15}.

 3. ajá,  ungeboren (von jan),  m.,  der Uranfängliche,  als Bezeichnung eines ersten ungeschaffenen göttlichen Wesens.
-ás {67, 5}
 {661, 10}.
-ásya {164, 6}
 {908, 6}.

Burnouf

French

 अज अज m.
  bouc.
		 Gr.
αἴξ
 lat. axis,  agnus.
		 अज est probablt. le nom de
plusieurs ruminants
 (अज्?)।

 अज अज m.
  (जन्) Vd. Celui qui n'a point de naissance, 
le premier Etre.
		 ब्रह्मा
 विष्णु
 शिव
 काम
 un des fils de
रघु।
अजैकपाद् ou अजैकपाद् m.
  (एक-पद्) Vd. m à m.
 
 Celui qui n'a pas eu de naissance et qui n'a qu'un pied: रुद्र।

Stchoupak

French

 १ अज-
 m.
  bouc,  chèvre 
 -आ- f.
 
°गर- m.
  grand serpent,  boa ou python. 
°मीढ- m.
  Yudhiṣṭhira 
 Dhṛtarāṣṭra 
 n.
  d'autres personnages.
°मुखी- f.
  n.
  d'une Rākṣasī.
अजा-गल-स्तन- m.
  sorte de fanon au cou de la chèvre.
अजावि- m.
  pl.
  chèvres et brebis 
 -क- nt. -का- f.
  pl.
  id.
अजैकपद्- m.
  n.
  d'un roi.

 २ अ-ज-
 a. non né,  qui existe de tout temps 
 m.
  temps 
 Śiva 
 Viṣṇu 
Kṛṣṇa 
 Brahma 
 père de Daśaratha 
 n.
  d'autres personnages 
 -आ- f.
 
ignorance.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.