| YouTube Channel

अग्न्युद्धार (agnyuddhAra)

 
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
अग्न्युद्धार
पु०
 अग्नेःआधनार्थमुद्धारः अरणिमन्थनेन उत्था-पनम् । अरणिद्वयघर्षणेनानलोत्पादने । तत्प्रकारस्तु“अश्वत्थो यः शमीगर्भः प्रशस्तोर्वीसमुद्भवः । तस्य या प्राङ्-मुखी शाखा वोदीची वोर्द्धगापि वा ॥
अरणिस्तन्मयी प्रोक्तातन्मय्येवोत्तरारणिः । सारवद्दारवञ्चत्रमोविली च प्रश-स्यते ॥
संसक्तमूलो यः शम्याः स शमीगर्भ उच्यते ।अलाभे त्वशमीगर्भादुद्धरेदविलम्बितः ॥
चतुर्विंशतिरङ्गुष्ठ-दैर्घ्यं षडपि पार्थिवम् । चत्वार उच्छ्रये मानमरण्योःपरिकीर्त्तितम् ॥
अष्टाङ्गुलः प्रमन्थः स्याच्चत्रं स्याद्द्वाद-शाङ्गुलम् । ओविली द्वादशैव स्यादेतन्मन्थनयन्त्रकम् ॥
अङ्गुष्ठाङ्गुलमानन्तु यत्र यत्रोपदिश्यते । तत्र तत्र बृहत्-पर्व्वग्रन्थिभिर्म्मिनुयात् सदा ॥
गोबालैः शणसंमिश्रैस्त्रि-वृत्तममलात्मकम् । व्यामप्रमाणं नेत्रं स्यात् प्रमथ्यस्तेनपावकः ॥
मूर्द्धाक्षिकर्णवक्त्राणि कन्धरा चापि पञ्चमी ।अङ्गुष्ठमात्राण्येतानि द्व्यङ्गुष्ठं वक्ष उच्यते ॥
अङ्गुष्ठमात्रंहृदयं त्र्यङ्गुष्ठमुदरं स्मृतम् । एकाङ्गुष्ठा कटिर्ज्ञेया द्वौवस्तिर्द्वौ च गुह्यकम् ॥
ऊरू जङ्घे च पादौ च चतुस्त्र्येकैर्यथाक्रमम् । अरण्यवयवाह्येते याज्ञिकैः परिकीर्त्तिताः ॥
यत्तद्गुह्यमिति प्रोक्तं देवयोनिस्तु सोच्यते । अस्यां योजायते वह्निः स कल्याणकृदुच्यते ॥
अन्येषु ये तु मथ्नन्तिते रोगभयमाप्नुयुः । प्रथमे मन्थने त्वेष नियमो नोत्तरेषुच ॥
उत्तरारणिनिष्पन्नः प्रमन्थः सर्व्वदा भवेत् । योनि-सङ्करदोषेण युज्यते ह्यन्यमन्थकृत् ॥
आर्द्रा सशुषिराचैव घूर्णाङ्गी पाटिता तथा । न हिता यजमानानामर-णिश्चोत्तरारणिः ॥
परिधायाऽहतं वासः प्रावृत्य च यथा-विधि । बिभृयात् प्राङ्मुखो यन्त्रमावृता वक्ष्यमाणया ॥
चत्रव्रध्नप्रमन्थाग्रं गाढं कृत्वा विचक्षणः । कृत्वोत्तराग्रामरणिं तद्व्रध्नमुपरि न्यसेत् ॥
चत्राधः कीलकाग्रस्थामोवि-लीमुदगग्रकाम् । विष्टम्भाद्धारयेद् यन्त्रं निष्कम्पं प्रयतःशुचिः” इति कात्या० स० ॥