| YouTube Channel

अग्निहोत्रं (agnihotraM)

 
पुराणम्
English
अग्निहोत्रम् / AGNIHOTRA(M). This is a sacrifice offered to Agnideva. This has two parts, nitya and Kāmya.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
अग्निहोत्रं,
क्ली,
 (अग्नये होत्रम् अत्र इतिबहुव्रीहिः ।) यज्ञविशेषः । तत् द्विविधं ।माससाध्यं यावज्जीवनसाध्यञ्च । द्वितीये वि-शेषोऽयं । तदग्नौ यावज्जीवं प्रत्यहं प्रातःसायं हवनं । तदग्निना यागकर्त्तुर्दाहश्च । इतिस्मृतिः ॥
तत्र क्रमो यथा । ब्राह्मणक्षत्त्रिय-वैश्यानां कृतदारपरिग्रहाणां काणत्वान्धत्व-वधिरत्वपङ्गुत्वादिदोषरहितानां वर्णक्रमेण वस-न्तग्रीष्मशरत्सु अग्न्याधानं विहितं । अग्न-यस्त्रयः गार्हपत्यः १ दक्षिणाग्निः २ आहवनीयः३ । एषामाधानं नाम देशविशेषे तत्तन्मन्त्रैःस्थापनं । तेष्वग्निषु सायंकाले प्रातःकाले चा-ग्निहोत्रहोमः कर्त्तव्यः । अग्निहोत्रं नाम होमस्यनामधेयं । अग्नये होत्रं होमो यस्मिन् कर्म्म-णीति व्यधिकरणबहुव्रीहिः । तत्र द्रव्याणिदश । पयः १ दधि २ यवागूः ३ घृतं ४ ओदनः५ तण्डुलाः ६ सोमरसः ७ मांसं ८ तैलं ९ माषाः१० । सम्प्रति कलियुगे पयसा तण्डुलैर्यवाग्वाच होम-शिष्टाचारप्रसिद्धः । तत्र एक ऋत्विक्नित्यं होमः यजमानेन वा कर्त्तव्यः ऋत्विजा वाकारयितव्यः । अमावास्यायान्तु रात्रौ यवा-गूद्रव्येण यजमानेनैव कर्त्तव्यः । स चाग्निहोत्र-होमः आरम्भप्रभृति यावज्जीवनं कर्त्तव्यः ।प्रथमदिने पूर्व्वोक्तानां दशानां द्रव्याणां मध्येसम्प्रति प्रचलद्रूपाणाञ्च मध्ये येन द्रव्येणप्रथमाग्निहोत्रहोमः कृतः तेनैव द्रव्येण या-वज्जीवनं कर्त्तव्यः । प्रथमहोमश्च यस्मिन्दिने अग्न्याधानं कृतं तस्मिन् दिने सायं-काले आरम्भणीयः । तत्र शतहोमे सूर्य्योदेवता सायंकाले अग्निर्देवता । आधानानन्तरंप्रथमपौर्णमास्यां दर्शपूर्णमासयागारम्भः क-र्त्तव्यः । दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेतेतिविधिवाक्यं । तत्र षड्यागाः । पौर्णमास्यांत्रयः । अमायां त्रयः । पौर्णमास्यामाग्नेयाग्नी-षोमीयोपांशुयागास्त्रयो यागाः । अमावस्या-यामाग्नेयैन्द्रदधिपयो यागास्त्रयः । तत्रामायांकर्त्तव्ययागत्रयस्य दर्शपदं नामधेयं । पौर्ण-मास्यां कर्त्तव्ययागत्रयस्य पूर्णमासपदं नाम-धेयं । दर्शश्च पूर्णमासश्च दर्शपूर्णमासावितिद्वन्द्वः । पौर्णमासयागस्य प्राथमिकत्वेऽपि अल्पा-च्तरमिति पाणिनीयानुशासनानुसारेण दर्श-शब्दस्याल्पाच्कत्वात् पूर्व्वनिपातः । दर्शपूर्ण-मासावपि यावज्जीवं कार्य्यौ । तत्रापि त्रयाणांवर्णानामुपरि लिखितान्धत्वाद्यधिकारप्रतिबन्ध-कीभूतदोषसम्बन्धाभाववतां कृताग्निधानानां स-पत्नीकानामधिकारः । सामान्यतः पर्ब्बण्यारम्भःप्रतिपदि याग इति परिभाषा । तत्राकृत-सोमयागस्य यजमानस्य पौर्णमास्यामाग्नेयपुरो-डाशयागः आज्येनोपांशुयाजयागः । अमायान्तुआग्नेयपुरोडाशयागः ऐन्द्राग्नपुरोडाशयागः ।कृतसोमयागस्य यजमानस्य तु पौर्णमास्यामा-ग्नेयपुरोडाशयागः आज्येनोपांशुयाजयागः अग्नी-षोमीयपुरोडाशयागः । अमायान्तु आग्नेयपुरो-डाशयागः ऐन्द्रपयोयागः ऐन्द्रदधियागश्चेतित्रयः । तत्र ऋत्विजश्चत्वारः । अध्वर्य्युः १ ब्रह्मा२ होता ३ अग्नीदिति ४ । यजुर्वेदकर्म्मकर्त्ताअध्वर्य्युः । ऋग्यजुःसामवेदत्रयकर्म्मकर्त्ता ब्रह्मा ।ऋग्वेदकर्म्मकर्त्ता होता । अग्नीत्तु प्रायशो-ऽध्वर्य्योरेवानुयायी तत्प्रेरितकर्म्मकर्त्ता । पुरो-डाशो व्रीहितण्डुलैर्यवतण्डुलैर्वा कर्त्तव्यः । अग्नि-होत्रवद्येन द्रव्येणारम्भः कृतस्तेनैव द्रव्येण याव-ज्जीवं यागः कर्त्तव्यः । आरम्भवेलायामिच्छैवनियामिकेत्यादिदिङ्यात्रमिदं । इति यजुर्वेदः ॥
* ॥
यज्ञाग्निसञ्चयः । तत्पर्य्यायः । अग्न्याधानं २ अ-ग्निरक्षणं ३ । इति हेमचन्द्रः ॥