अग्निहोत्र (agnihotra)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishYates
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Wilson
EnglishMonier Williams Cologne
EnglishMacdonell
EnglishGoldstucker
Englishअग्निहोत्र I. Bahuvr. n. (-त्रम्)
^1 A sacrificial ceremony which
consists in making oblations to fire, of milk (payas), curds
(dadhi), sour gruel (yavāgū), clarified butter (ghṛta), boiled
rice (odana), grain (tanḍula), the juice of the Soma plant,
flesh, sesamum oil (taila) and kidney beans (māṣa), or as
is practised at present, merely of milk, sesamum oil and
sour gruel. There are two kinds, 1. the nitya, perpetual,
‘during the whole life’ or that Agnihotra which is addressed
to Agni every evening at sunset and to Sūrya every morning
at sunrise
and 2. the kāmya, voluntary or the Agnihotra
which occurs only occasionally and which is performed for
the attainment of some specific object, as the Mṛtāgnihotra
or the Māsāgnihotra in the beginning of the Sattra Kun-
ḍapāyināmayana.
^2 The same as अग्न्याधान q. v. E. अग्नि
and होत्र, sc. कर्मन् ‘an act in which oblations are made
to Agni’.
II. Tatpur. m. (-त्रः)
^1 Fire.
^2 Havis or clarified butter.
E. अग्नि and होत्र.
Apte Hindi
Hindiअग्निहोत्रम्
अग्निः-होत्रम् -
अग्नि में आहुति देना
अग्निहोत्रम्
अग्निः-होत्रम् -
होम की अग्नि को स्थापित रखना और उसमें आहुति देना
Shabdartha Kaustubha
Kannadaअग्निहोत्र
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಗ್ನಿ
अग्निहोत्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹವಿಸ್ಸು
विस्तारः - > “अग्निहोत्रोऽग्निहविषोः” - मेदि० ।
अग्निहोत्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಗ್ನಿಕಾರ್ಯ / ಹೋಮ
व्युत्पत्तिः - > अग्निः हूयतेऽव ।
Bopp
LatinAufrecht Catalogus Catalogorum
EnglishIndian Epigraphical Glossary
EnglishSchmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
Germanअभिधानचिन्तामणिः
Sanskritअग्निहोत्र्यग्निचिच्चाहिताग्नावथाग्निरक्षणम् ॥ ८३५ ॥
अग्न्याधानमग्निहोत्रं दर्वी तु घृतलेखनी ।
अग्निहोत्रिन् (पुं), अग्निचित् (पुं), आहिताग्नि (पुं), अग्निरक्षण (क्ली), अग्न्याधान (क्ली), अग्निहोत्र (क्ली), दर्वी (स्त्री), घृतलेखनी (स्त्री)
पुराणम्
Englishअग्निहोत्रम् / AGNIHOTRA(M). This is a sacrifice offered to Agnideva. This has two parts, nitya and Kāmya.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritअग्निहोत्रं, (अग्नये होत्रम् अत्र इतिबहुव्रीहिः ।) यज्ञविशेषः । तत् द्विविधं ।माससाध्यं यावज्जीवनसाध्यञ्च । द्वितीये वि-शेषोऽयं । तदग्नौ यावज्जीवं प्रत्यहं प्रातःसायं हवनं । तदग्निना यागकर्त्तुर्दाहश्च । इतिस्मृतिः ॥
तत्र क्रमो यथा । ब्राह्मणक्षत्त्रिय-वैश्यानां कृतदारपरिग्रहाणां काणत्वान्धत्व-वधिरत्वपङ्गुत्वादिदोषरहितानां वर्णक्रमेण वस-न्तग्रीष्मशरत्सु अग्न्याधानं विहितं । अग्न-यस्त्रयः गार्हपत्यः १ दक्षिणाग्निः २ आहवनीयः३ । एषामाधानं नाम देशविशेषे तत्तन्मन्त्रैःस्थापनं । तेष्वग्निषु सायंकाले प्रातःकाले चा-ग्निहोत्रहोमः कर्त्तव्यः । अग्निहोत्रं नाम होमस्यनामधेयं । अग्नये होत्रं होमो यस्मिन् कर्म्म-णीति व्यधिकरणबहुव्रीहिः । तत्र द्रव्याणिदश । पयः १ दधि २ यवागूः ३ घृतं ४ ओदनः५ तण्डुलाः ६ सोमरसः ७ मांसं ८ तैलं ९ माषाः१० । सम्प्रति कलियुगे पयसा तण्डुलैर्यवाग्वाच होम-शिष्टाचारप्रसिद्धः । तत्र एक ऋत्विक्नित्यं होमः यजमानेन वा कर्त्तव्यः ऋत्विजा वाकारयितव्यः । अमावास्यायान्तु रात्रौ यवा-गूद्रव्येण यजमानेनैव कर्त्तव्यः । स चाग्निहोत्र-होमः आरम्भप्रभृति यावज्जीवनं कर्त्तव्यः ।प्रथमदिने पूर्व्वोक्तानां दशानां द्रव्याणां मध्येसम्प्रति प्रचलद्रूपाणाञ्च मध्ये येन द्रव्येणप्रथमाग्निहोत्रहोमः कृतः तेनैव द्रव्येण या-वज्जीवनं कर्त्तव्यः । प्रथमहोमश्च यस्मिन्दिने अग्न्याधानं कृतं तस्मिन् दिने सायं-काले आरम्भणीयः । तत्र शतहोमे सूर्य्योदेवता सायंकाले अग्निर्देवता । आधानानन्तरंप्रथमपौर्णमास्यां दर्शपूर्णमासयागारम्भः क-र्त्तव्यः । दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेतेतिविधिवाक्यं । तत्र षड्यागाः । पौर्णमास्यांत्रयः । अमायां त्रयः । पौर्णमास्यामाग्नेयाग्नी-षोमीयोपांशुयागास्त्रयो यागाः । अमावस्या-यामाग्नेयैन्द्रदधिपयो यागास्त्रयः । तत्रामायांकर्त्तव्ययागत्रयस्य दर्शपदं नामधेयं । पौर्ण-मास्यां कर्त्तव्ययागत्रयस्य पूर्णमासपदं नाम-धेयं । दर्शश्च पूर्णमासश्च दर्शपूर्णमासावितिद्वन्द्वः । पौर्णमासयागस्य प्राथमिकत्वेऽपि अल्पा-च्तरमिति पाणिनीयानुशासनानुसारेण दर्श-शब्दस्याल्पाच्कत्वात् पूर्व्वनिपातः । दर्शपूर्ण-मासावपि यावज्जीवं कार्य्यौ । तत्रापि त्रयाणांवर्णानामुपरि लिखितान्धत्वाद्यधिकारप्रतिबन्ध-कीभूतदोषसम्बन्धाभाववतां कृताग्निधानानां स-पत्नीकानामधिकारः । सामान्यतः पर्ब्बण्यारम्भःप्रतिपदि याग इति परिभाषा । तत्राकृत-सोमयागस्य यजमानस्य पौर्णमास्यामाग्नेयपुरो-डाशयागः आज्येनोपांशुयाजयागः । अमायान्तुआग्नेयपुरोडाशयागः ऐन्द्राग्नपुरोडाशयागः ।कृतसोमयागस्य यजमानस्य तु पौर्णमास्यामा-ग्नेयपुरोडाशयागः आज्येनोपांशुयाजयागः अग्नी-षोमीयपुरोडाशयागः । अमायान्तु आग्नेयपुरो-डाशयागः ऐन्द्रपयोयागः ऐन्द्रदधियागश्चेतित्रयः । तत्र ऋत्विजश्चत्वारः । अध्वर्य्युः १ ब्रह्मा२ होता ३ अग्नीदिति ४ । यजुर्वेदकर्म्मकर्त्ताअध्वर्य्युः । ऋग्यजुःसामवेदत्रयकर्म्मकर्त्ता ब्रह्मा ।ऋग्वेदकर्म्मकर्त्ता होता । अग्नीत्तु प्रायशो-ऽध्वर्य्योरेवानुयायी तत्प्रेरितकर्म्मकर्त्ता । पुरो-डाशो व्रीहितण्डुलैर्यवतण्डुलैर्वा कर्त्तव्यः । अग्नि-होत्रवद्येन द्रव्येणारम्भः कृतस्तेनैव द्रव्येण याव-ज्जीवं यागः कर्त्तव्यः । आरम्भवेलायामिच्छैवनियामिकेत्यादिदिङ्यात्रमिदं । इति यजुर्वेदः ॥
* ॥
यज्ञाग्निसञ्चयः । तत्पर्य्यायः । अग्न्याधानं २ अ-ग्निरक्षणं ३ । इति हेमचन्द्रः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskritअग्निहोत्र अग्नये हूयतेऽत्र हु--त्र ४ त० । मन्त्रक-रणवह्निस्थापनपूर्व्वतदुद्देश्यकहोमे । अग्निहोत्रसम्बन्धित्वात्हविषि, वह्नौ । काञ्चिदाख्यायिकामुपक्रम्य अग्नि-होत्रशब्दनिरुक्तिविधानाद्युक्तं तैत्तिरीयब्राह्मणे “सोऽग्नि-रबिभेत् आहुतिभिर्वैतमाप्नोतीति स प्रजापतिं पुनःप्राविशत् तं प्रजापतिरब्रवीत् जायस्वेति सोऽब्रवीत् किंभागधेयमभिजनिष्य इति तुभ्यमेवेदं हूयाता इत्य-ब्रवीत् सएतद्भागधेयमभ्यजायत । यदग्निहोत्रम्” इतिपुरा प्रजापतेस्तापं दृष्ट्वा पलायनादुपरतोऽग्निः प्रजापतेस्त्व-पक्रम्यागत एव, ततः प्रजापतिस्तस्मिन्नग्नौ पूर्व्वोक्तं घृतंस्वाहाकारेण यामाहुतिं प्रथममजुहोत् । तदाहुतिसामर्थ्येनपुरुषमसृजत । तथा द्वितीयाद्याहुतिभिः अश्वादीनसृजत ।ततः प्रजानां पुनरुत्पत्तेः स्वस्य प्रजापतित्वं सुस्यितम् ।तदानीमग्निर्भीतोऽभूत् । तस्यायमभिप्रायः । प्रजापतिःपुनः पुनराहुतिभिरेव मां प्राप्नोति न तु भागं प्रयच्छति ।तास्त्वाहुतीर्देवा एव गृह्णन्ति । तस्माद्भागरहितः सेवितुं नशक्नोमीति विचार्य्य पूर्व्ववत् पलायनमकृत्वा तस्मिन् प्रजा-पतावेव प्रविष्टः । स च प्रजायस्वेति पुनः पुनरग्निमब्रवीत्सचाग्निस्तदुदर एव स्थित्वा भागरहितोऽहं क्षुधितः सेवितुंन शक्नोमि भागो मेऽपेक्षितः । किं भागमभिलक्ष्याह-मुत्पत्स्य इत्युक्तम् । अग्निना उक्तः प्रजापतिरिदमग्नि-होत्रगतं हविस्तुभ्यमेव हूयाता इति भागं दत्तवान् ।ततोऽग्निहोत्रहविःस्वरूपं भागधेयमभिलक्ष्याग्निरुत्पन्नः ।तस्मादग्नये होत्रं होमोऽस्मिन् कर्म्मणीति बहुव्रीहिव्यु-त्पत्त्या अग्निहोत्रमिति कर्म्मनाम । अग्नये होत्रमितितत्पुरुषव्युत्पत्त्या हविर्नाम” इति तद्भाष्यम् । तत्कालश्च तत्रै-वोक्तः “तद्धूयमानमादित्योऽब्रवीत् । मा हौषीः । उभयोर्वैनावेतदिति सोऽग्निरब्रवीत् । कथं नौ होष्यन्तीति ।सायमेव तुभ्यं जुहवन् प्रातर्मह्यमित्यब्रवीत् । तस्मा-दग्नये सायं हूयते सूर्य्याय प्रातः” इति । तद्धविरग्न्यर्थंप्रजापतिना हूयमानं दृष्ट्वा मा हौषीरित्येवमादित्यो निवारयामास । हेतुञ्चैवमवोचत् । योऽयमग्निर्यश्चाहं तयो-रुभयोरावयोरेतद्धविः, न त्वेकस्याग्नेः इति । तदानी-मुभयोर्भागव्यवस्था जाता । अग्निना पृष्टा या कालभेदेनव्यवस्था तामुवाच । तस्मादग्नये सायं जुहुयात्, सूर्यायप्रातर्जुहुयात्” इति तद्भाष्यम् ।तच्च नित्यं काम्यञ्च “यावज्जीवमग्निहोत्रंजुहोतीति” श्रुत्यानित्यस्य “उपसद्भिश्चरित्वा मासमेकमग्निहोत्रं जुहोतीति”श्रुत्या च काम्यस्य विधानमुक्तम् । अस्य यजुर्वेदोक्तत्वेऽपिसर्ववेदिभिः कर्त्तव्यता “यन्नाम्नातं स्वशाखायां पार-क्यमविरोधि च विद्वद्भिस्तदनुष्ठेयमग्निहोत्रादि कर्म्म-वदिति” छन्दोग० प० कात्या० । “अग्निहोत्रं त्रयोवेदास्त्रिदण्डो भस्मधारणम् । बुद्धिपौरुषहीनानां जीवि-केति बृहस्पतिरिति” चार्वाकमतम् ।
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.