अग्निष्टोम (agniSToma)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishYates
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Wilson
EnglishMonier Williams Cologne
Englishअग्नि—ष्टोम॑ ‘praise of Agni’, of a protracted ceremony or sacrifice (forming one of the chief modifications, [संस्थास्] of the Jyotiṣṭoma offered by one who is desirous of obtaining heaven
the performer is a Brahman who maintains the sacred fire, the offering is the Soma, the deities to whom, the offering is made are Indra , the number of priests required is 16, the ceremonies continue for five, days)
Goldstucker
Englishअग्निष्टोम Tatpur. m. (-मः)
^1 The name of a sacrifice or rather
a series of offerings to fire for five days, to be celebrated
in the spring. It is the first and principal part of the Jyo-
tiṣṭoma, one of the great sacrifices in which especially the
juice of the Soma plant is offered for the purpose of ob-
taining Swarga or heaven. It is nitya or obligatory for
the complete performance of the Jyotiṣṭoma and so far
considered sometimes identical with it, while the other
six parts or Somasansthās of this sacrifice are considered
as kāmya and anitya, voluntary and supererogatory. (See
अत्यग्निष्टोम, उक्थ्य, षोडशिन्, अतिरात्र, अप्तोर्याम and
वाजपेय.) The Agniṣṭoma consists of three distinct parts
or savanas, the prātaḥsavana with five, the mādhyandina-
savana with five and the tṛtīya-savana with two stotras.
^2 The name of the Sāman or Sāmaveda verse called Yajnā-
yajnīya (which begins with the words यज्ञायज्ञा वो अग्नये &c.
see Sāmaveda I. 1. 4. 1.), because it closes the ceremonies
of the Agniṣṭoma in the tṛtīya-savana.
^3 The name of the
first day in the Sattra Pañchadaśarātra.
^5 A proper name,
the son of the sixth Manu, Chākṣuṣa, by Naḍvalā, also
Agniṣṭubh.
^6 A species of the Soma plant. E. अग्नि and
स्तोम.
Benfey
EnglishApte Hindi
Hindiअग्निष्टोम
अग्निः-ष्टोम -
वसन्त में कई दिन तक चलने वाला यज्ञीय अनुष्ठान या दीर्घकालिक संस्कार जो ज्योतिष्टोम का एक आवश्यक अंग है
अग्निष्टोमः
अग्निः-स्तोमम् -
वसन्त में कई दिन तक चलने वाला यज्ञीय अनुष्ठान या दीर्घकालिक संस्कार जो ज्योतिष्टोम का एक आवश्यक अंग है
Shabdartha Kaustubha
Kannadaअग्निष्टोम
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಸ್ತೋತ್ರಮಾಡುವ ಯಾಗ / ಜ್ಯೋತಿಷ್ಟೋಮದ ಒಂದು ಅಂಗಯಾಗ
व्युत्पत्तिः - > अग्नेः स्तोमः स्तुतिसाघनं यत्र ।
अग्निष्टोम
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಆರನೇ ಮನುವಿನ ಮಗ
Aufrecht Catalogus Catalogorum
Englishपुराणम्
Englishअग्निष्टोम / AGNIṢṬOMA. (See agniṣṭu).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritअग्निष्टोमः, (अग्नीनां स्तोमः । अग्नेः स्तुत्-स्तोमसोमा इति षः ।) यज्ञविशेषः । इतिशब्दरत्नावली ॥
तस्य विधिः । ज्योतिष्टोमेनस्वर्गकामो यजेतेति वाक्यविहितज्योतिष्टोमना-मकयागविशेषस्य गुणविकारोऽग्निष्टोमो नाम ।तस्य कालो वसन्तः । तत्राधिकारी अधीतवेदआहिताग्निश्च । द्रव्यं सोमः । देवता इन्द्रवाष्वा-दयः । ऋत्विजः षोडशः । तेषाञ्च चत्वारो गणाः ।होतृगणः १ अध्वर्य्युगणः २ ब्रह्मगणः ३ उद्गातृ-गणः ४ । एकैकस्य गणस्य चत्वारश्चत्वारः । तत्रहोतृगणे होता १ प्रशास्ता २ अच्छावाकः ३ग्रावस्तोता ४ । अध्वर्य्युगणे अध्वर्य्युः १ प्रति-प्रस्थाता २ नेष्टा ३ उन्नेता ४ । ब्रह्मगणे ब्रह्मा १ब्राह्मणाच्छंशी २ अग्नीतृ ३ पोता ४ । उद्गातृ-गणे उद्गाता १ प्रस्तोता २ प्रतिहर्त्ता ३ सु-ब्रह्मण्यः ४ । स च पञ्चाहसाध्यः । प्रथमदिनेदीक्षा दीक्षणीयादितदङ्गानुष्ठानं । तत्र द्वितीय-दिवसे प्रायणीययागः सोमलताक्रयणं । ततोद्वितीयतृतीयचतुर्थदिवसेषु प्रातःकाले सायंकालेच प्रवर्ग्योपसन्नामकयागानुष्ठानं । चतुर्थदिवसेप्रवर्ग्योद्वासनानन्तरं अग्नीषोमीयपश्वनुष्ठानं ।तत्र यस्य यजमानस्य ग्टहे पितृपितामहप्रपिता-महानां मध्ये केनापि वेदो नाधीतोऽग्निष्टोमोवा न कृतः स दुर्ब्राह्मणो भवति । तस्य दौ-र्ब्राह्मण्यपरिहारायाश्विनपशुः कर्त्तव्यः । यस्ययजमानस्य पितृपितामहप्रपितामहानां मध्येकेनापि सोमपानं न कृतं स्यात् तस्य सोमपान-विच्छेददोषपरिहारार्थमैन्द्राग्नपश्वनुष्ठानं कर्त्तव्यं ।इत्थं त्रयाणां पशूनां युगपदालम्भपक्षे एकस्मि-न्नेव यूपे त्रयाणां पशूनां बन्धनं । इत्थं पशु-त्रयानुष्ठानं चतुर्थदिवसे तस्मिन्नेव दिने वातृतीयभागे उत्थाय प्रयोगारम्भः कार्य्यः । तत्रपात्रासादनं । पात्राणि च ग्रहाश्चमसाः स्थाल्य-श्चेति । तत्र ग्रहपात्राणि वितस्तिमात्राणिउलूखलाकाराणि । ऊर्द्धपात्राणि चमसपात्राणितावत्परिमितान्येव तिर्य्यगाकृतीनि कोणचतु-ष्टयविशिष्टानि धारणार्थदण्डयुक्तानि । स्थाल्योमार्त्तिक्यः । तत आरभ्य सोमलताकण्डनेनसोमरसं निष्कास्य निष्कास्य ग्रहैश्चमसैश्च होमःकर्त्तव्यः । तत्र सूर्य्योदयानन्तरं आग्नेयपशुयागःकर्त्तव्यः । एवमुक्थ्यपर्य्यायान्ते कृते प्रातःसवन-समाप्तिः । ततो मध्यन्दिनसवनं । तत्र दक्षिणा-दानं । दक्षिणा च द्वादशोत्तरशतं गावः । तत-स्तृतीयसवनं । इत्थं प्रातःसवनमाध्यन्दिनसवन-तृतीयसवनरूपसवनत्रयात्मकः अग्निष्टोमः प्र-धानयागः । इतरेऽङ्गयागाः । तृतीयसवनसमा-प्त्युत्तरमवभृथयागः । उदके वरुणदेवताकपुरो-डाशहोमः । तदनन्तरमनुबन्ध्या पशुयागः ।तत्र गौः पशुः । तस्य कलिनिषिद्धत्वात् तस्यच नित्यत्वात् तत् स्थाने आमीक्षायागः । ततउदयनीया तत उदवसानीया । सा च पञ्चम-दिवसे यावद्रात्रि कर्त्तव्या । तत्समाप्तावग्निष्टोम-यागसमाप्तिः । इत्यग्निष्टोमयागीयपदार्थकला-सूची ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskritअग्निष्टोम अग्नेः स्तोमः स्तुतिसाधनं तृचसमुदायो-ऽवसानेऽत्र । यागविशेषे स च यागः ताण्ड्यमहा-ब्राह्मणे षष्ठाध्याये “प्रजापतिरकामयत बहु स्यां प्रजा-येयेति सएतमग्निष्टोममसृजत” इत्युपक्रम्य “एष वावयज्ञोयदग्निष्टोम” इति “एकस्मा अन्यो यज्ञः कामाया-ह्रियते सर्व्वेभ्योऽग्निष्टोम” इति चाग्निष्टोमं स्तुत्वा “द्वादशस्तोत्राण्यग्निष्टोम” इत्यादिना सप्रपञ्चं दर्शितः । अग्निष्टोमशब्दस्य व्युत्पत्तिर्भाष्यकृता सायणाचार्य्येण दर्शिता यथा“यज्ञायज्ञीय इत्यस्यामाग्नेय्यामुत्पन्नेन अग्नेष्टोमसाम्नासमाप्ते रग्निष्टोम इति नाम सम्पन्नमिति” । तद्विधानपरिपाटीच बौधायनीये केशवस्वामिना दर्शिता तत एव साऽवगन्तव्या ।ताण्ड्ये षष्ठाध्याये च “अग्निष्टोमे द्वादश स्तोत्राणि द्वादशशस्त्राणी” त्युक्त्वा अष्टमाध्यायपर्य्यन्तं यानि स्तोत्राणिशस्त्राणि वा प्रयोज्यानि तान्यभिहितानि तानि च ततएवावगन्तव्यानि तेषां स्वरूपादि तत्तच्छब्दार्थे वक्ष्यतेतत्र अप्रगीतमन्त्रसाध्या स्तुतिः शस्त्रं प्रगीतमन्त्रसाध्या तुस्तोत्रमिति तयोर्भेदः । एकाहसाध्ये अग्निष्टुन्नामके यज्ञेच तत् प्रमाणम् अग्निष्टुच्छब्दे । अग्निष्टोमस्य व्याख्यानःकल्पः ठक् । आग्निष्टोमिकः अग्निष्टोमबोधककल्पे ।
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.