| YouTube Channel

अक्षि (akSi)

 
शब्दसागरः
English
अक्षि
n.
 (-क्षि) The eye.
n.
 अश् to pervade, and सि affix.
Capeller Eng
English
अ॑क्षि
n.
 eye.
Yates
English
अक्षि (क्षि) 2.
n.
 An eye.
Wilson
English
अक्षि
n.
 (-क्षि) The eye.
E.
 अश to pervade, and सि affix.
Apte
English
अक्षि [akṣi],
n.
 [अश्नुते विषयान्
अश्-क्सि, अशेर्णित्
Uṇ.*
 3.155-6] अक्षिणी, अक्षीणि, अक्ष्णा, अक्ष्णः
&c.
The eye (which grasps or sees objects)
changed to अक्ष at the end of Bahuvrīhi comp
f.
 ˚क्षी when a limb of the body is indicated, as जलजाक्षी, otherwise दीर्घाक्षा वेणुयष्टिः
in Avyayī.
comp.
 also it is changed to अक्ष, (समक्षम्, परोक्षम्
&c.
 ).
The number two
(-क्षिणी) the sun and moon. [cf.
L.
 oculus
Ger. auge
Gr.
 okos, okkos, Zend ashi.]
Comp.
 -आमयः an eye-disease
यथा अक्ष्यामये मुद्गौदनं निवातशय्या चेति नित्यं शय्यासनं भोजनं च विकरोति । ŚB. on MS.* 1.3.32 and 1.6-81. -कम्पः twinkling
नाक्षिकम्पं व्यतिष्ठत
R.*
 15.67. -कूटः-टकः, -गोलः, -तारा [ष. त.] the eyeball, pupil of the eye. -गत
a.
 [अक्ष्णि गतः सर्वदा भावनावशात् अक्ष्यसन्नि- कृष्टो$पि उपस्थित इव़]
visible, present
न विभावयत्य- निशमक्षिगतामपि मां भवानतिसमीपतया
Ś.*
 9.81.2 rankling in the eye, an eye-sore, being a thorn in the eye, hated
˚तोहमस्य हास्यो जातः
Dk.*
 159. -जाहः [ष. त.] the root of the eye. -पक्ष्मन्, -लोमन्
n.
 [ष. त.] the eyelash. -पटलम् [ष. त.].
a coat of the eye.
a disease of the eye pertaining to this coat. -पद्
a.
Ved.
 falling into the eye, hence hurtful. न हि मे अक्षिपच्चना$च्छान्त्सुः पञ्च कृष्टयः
Rv.*
 1.119.6.
adv.
 a little, as much as a mote (as much as could fall into the eye).-भू
a.
 [अक्ष्णो भूर्विषयः] visible, perceptible, manifest
(hence) true, real. -भेषजम् [ष. त.] collyrium, a kind of balm (for the eyes). -जः (जम् also)
N.
 of a plant (पट्टिकालोध्रवृक्ष) used to heal some varieties of the eyedisease. -भ्रुवम् [समाहारद्वन्द्व] the eye and the eyebrows taken collectively. -विकूणितम्, -विकूशितम् [अक्षणः विकूणि- तम् लज्जादिना सम्यक् प्रसाराभावात् संकोचो यत्र] a side-look, leer, a look with the eyelids partially closed. -श्रवस् serpent बभुरक्षिश्रवसो मुखे विशालाः
Śi.*
 2.44. -संविद् perception. -सूत्रम् the line of the eyes (with reference to idols. अक्षिसूत्रावसानं च तस्याधस्तात्पदान्तकम् Māna. 9.2.92. -स्पन्दनम् eye twitching
Mu.*
 4.
Apte 1890
English
अक्षि n. [अश्नुते विषयान्
अश्-क्सि, अशोर्णित् Uṇ. 3. 155-6] अक्षिणी, अक्षीणि, अक्ष्णा, अक्ष्णः &c. 1 The eye (which grasps or sees objects)
changed to अक्ष at the end of Bahuvrīhi Comp
f. °क्षी when a limb of the body is indicated, as जलजाक्षी, otherwise दीर्घाक्षावेणुयष्टिः
in Avyayī. comp. also it is changed to अक्ष, (समक्षं, परोक्षं &c.).
2 The number two
(
क्षिणी) the sun and moon. [cf. L. oculus
Germ. auge
Gr. okos, okkos, Zend ashi.]
Comp.
कंपः twinkling
नाक्षिकंपं व्यतिष्ठत R. 15. 67.
कूटः
टकः,
गोलः,
तारा [ष. त.] the eyeball, pupil of the eye.
गत a. [अक्ष्णि गतः सर्वदा भावनावशात् अक्ष्यसन्निकृष्टोपि उपस्थित इव] {1} visible, present
न विभावयत्यनिशमक्षिगतामपि मां भवानतिसमीपतया Śi. 9. 81. {2} rankling in the eye, an eye-sore, being a thorn in the eye, hated
°तोहमस्य हास्यो जातः Dk. 159.
जाहः [ष. त.] the root of the eye.
पक्ष्मन्,
लोमन् n. [ष. त.] the eyelash.
पटलं [ष. त.]. a coat of the eye. {2} a disease of the eye pertaining to this coat.
पत् a. Ved. falling into the eye, hence hurtful.
adv. a little, as much as a mote (as much as could fall into the eye).
भू a. [अक्ष्णो भूर्विषयः] visible, perceptible, manifest
(hence) true, real.
भेषजं [ष. त.] collyrium, a kind of balm (for the eyes).
जः (जं also) N. of a plant (पट्टिकालोध्रवृक्ष) used to heal some varieties of the eye-disease.
भ्रुवं [ समाहारद्वंद्व] the eye and the eyebrows taken collectively.
विकूणितं,
विकूशितं [अक्ष्णः विकूणितं लज्जादिना सम्यक् प्रसाराभावात् संकोचो यत्र] a side-look, leer, a look with the eyelids partially closed.
Monier Williams Cologne
English
अ॑क्षि
n.
 (√ 1. अश्,
Uṇ.
 ) [instr. अक्ष्णा
dat.
 अक्ष्णे,
&c.
 ,
fr.
 अक्षन्, substituted for अक्षि in the weakest cases. Vedic forms are:
abl.
gen.
 अक्ष्ण॑स्
loc.
 अक्ष॑न् (once अक्षिणि!)
du.
nom.
acc.
 अक्षी॑,
RV.
 , अ॑क्षिणी, अ॑क्ष्यौ, and अक्ष्यौ,
AV.
ŚBr.
 &
AitBr.
instr. अक्षी॑भ्याम्
gen.
 अक्ष्यो॑स्,
VS.
 , अक्ष्यो॑स् and अक्षो॑स् (!),
AV.
pl.
nom.
acc.
 अ॑क्षीणि,
AV.
 , अक्षाणि,
RV.
ifc. अक्ष is substituted See 4. अक्ष], the eye
the number two
(ई॑),
n.
du.
 the sun and moon,
RV.
 i, 72, 10
अक्षि [cf. Gk. ὄσσε, ὄκταλλος
Lat.
 oculos
A.
 S. aegh
Goth.
 augo
Germ.
 Auge
Russ.
 oko
Lith.
 aki-s.]
Monier Williams 1872
English
अक्षि अक्षि, n. (fr. rt. 1. अश् or अञ्ज्? Instr.
अक्ष्णा, Dat. अक्ष्णे &c., fr. अक्षन्, substituted for
अक्षि in the weakest cases. At the end of comp.
अक्ष is substituted, see 4. अक्ष), the eye
the
number two
(ई), du., Ved. the sun and moon [cf.
Lith. aki-s].
—अक्षि-कूट or अक्षि-कूटक, अम्, n.
the eyeball, the pupil of the eye.
—अक्षि-गत, अस्,
आ, अम्, visibly present, seen
hated.
—अक्षि-गोल,
अस्, m. the eyeball.
—अक्षि-जाह, अम्, n. the root
of the eye.
—अक्षि-तारा, f. the pupil of the eye.
—अक्षि-पक्ष्मन्, अ, n. the eyelash.
—अक्षि-
पटल, अम्, n. a coat of the eye.
—अक्षि-पत्, त्, त्,
त्, Ved. (falling into the eyes), hurtful
(त्), ind. as
much as could fall into the eyes, a little.
—अक्षि-
भू, ऊस्, ऊस्, उ, visible, perceptible, manifest, present.
—अक्षि-भेषज, अम्, n. a medicament for the
eyes, collyrium, &c.
(अस्), m. a tree, Red Lodh.
—अक्षि-भ्रुव, अम्, n. the eyes and eyebrows to-
gether.
—अक्षि-मत्, आन्, अती, अत्, provided with eyes.
—अक्षि-लोमन्, अ, n. the eyelash.
—अक्षि-विकूणित,
अम्, n. a glance, a look with the eyelids partially closed.
Macdonell
English
अक्षि ákṣi,
n.
 eye: —° a,
f.
 ī.
Goldstucker
English
अक्षि n. (-क्षि
for the declension of this word in the classical
language see अक्षन्)
^1 The eye.
^2 This word is used some-
times to denote the numeral two. See also its synonymes
नेत्र, लोचन &c. E. अश् (अशू) (or better अञ्ज्), uṇ.
aff. क्सि.
Benfey
English
अक्षि अक्षि (cf. 1. अक्ष),
n.
 , in some
cases अक्षन् is substituted. The eye.
--
Comp.
अग्र-,
n.
 the first look.
-- Cf. ὀσσι in ὄσσει, ὄκταλλος, ὀϕθαλμός
Goth. augo
A.S. aegh, eag.
Hindi
Hindi
आँख (नपु)
Apte Hindi
Hindi
अक्षि
नपुं*
 - अश्नुते विषयान् - अश्+क्सि
आँख
अक्षि
नपुं*
 - अश्नुते विषयान् - अश्+क्सि
दो की संख्या
अक्षि
नपुं*
 - अश्+क्सि
आँख
Shabdartha Kaustubha
Kannada
अक्षि
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನೇತ್ರ / ಕಣ್ಣು
निष्पत्तिः - > अशू (व्याप्तौ) “---“ (उ० ३-१५६)।
व्युत्पत्तिः - > अश्नेते विषयान् |
विस्तारः - > ಬಹುವ್ರೀಹಿ ಸಮಾಸಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ “पच्” ಎಂದಾಗುವುದು. (५-४-११३) । “अक्ष” ಎಂದಾಗುವುದು. जलजाक्षः पुण्डरीकाक्षः ಇತ್ಯಾದಿ.
अक्षि
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಎರಡು ಸಂಖ್ಯೆ
L R Vaidya
English
akzi {% n. %} 1. The eye
2. the number ‘two.’
भूतसङ्ख्या
Sanskrit
२, अंस, अक्षि, अन्तक, अम्बक, अयन, अश्वि, अश्विनी, ईक्षण, ओष्ठ, कर, कर्ण, कुच, कुटुम्ब, गरुत्, गुल्फ, चक्षु, जङ्घा, जानु, दस्र, दृश् , दृष्टि, दोः, द्वन्द्व, द्वय, द्वि, ध्रुव, नय, नयन, नासत्य, नेत्र, पक्ष, पाणि, बाहु, भुज, भुजा, यम, यमल, युग, युगल, युग्म, रविचन्द्रौ, रविपुत्र, लोचन, श्रोत्र, स्तन, हस्त
E Bharati Sampat
Sanskrit
(न) अक्षि अक्षिणी अक्षीणि | अश्नुते विषयान् । अश्नू(व्याप्तौ)+क्सि: । ‘अशेर्नित्’ उ०३.१५६। १.नेत्रम् । ‘नेत्रमीक्षणं चक्षुरक्षिणी’ अमर:। बहुव्रीहौ समासान्ते षच् । पुण्डरीके इव अक्षिणी यस्य । पुण्डरीकाक्षः। पुण्डरीकाक्षि+षच् । ‘बहुव्रीहौ सक्थ्यक्ष्णोः षच्’ ५.४.११४। २.द्विसङ्ख्या ।
Bopp
Latin
अक्षि n. oculus (nom. irr. v. gr. 165. et अक्ष
lith. aki-s).
Anekartha-Dvani-Manjari
Sanskrit
गो
पुस्त्री
गो, बाण, वाच्, पशु, भूमि, दिश्, रश्मि, जल, अक्षि, स्वर्ग, मातृ, वज्र, अग्नि, मुख, तत्त्व, वारि, वाजिन्, दृष्टि, दीधिति
बाणे वाचि पशौ भूमौ दिशि रश्मौ जलेऽक्षिणि ।
स्वर्गे मातरि वज्रेऽग्नौ मुखे तत्वे च गोध्वनिः ॥ १७ ॥
दिग्दृष्टि-दीधिति-स्वर्ग-वारि-वाग्वाण-वाजिषु ।
भूमौ पशौ च गोशब्दो विद्वद्भिर्दशसु स्मृतः ॥ १८ ॥
verse 1.1.1.17
page 0002
दृष्टि
स्त्री
दृष्टि, अक्षि
मूल्ये पूजाविधावर्घो दृष्टिरक्ष्णि तथा मता ॥ २९ ॥
verse 3.1.1.29
page 0015
Indian Epigraphical Glossary
English
akṣi (IE 7-1-2), ‘two’
cf. netra.
Lanman
English
ákṣi [431], n. eye
see akṣán.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 चक्षुः, लोचनम्, नयनम्, नेत्रम्, ईक्षणम्, अक्षि, दृक्, दृष्टिः, अम्बकम्, दर्शनम्, तपनम्, विलोचनम्, दृशा, वीक्षणम्, प्रेक्षणं, दैवदीपः, देवदीपः, दृशिः, द्शी
noun
अवयवविशेषः-दर्शनेन्द्रियम्।
"तस्याः चक्षुंषी मृगीवत् स्तः।"
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
चक्षुरक्षीक्षणं नेत्रं नयनं दृष्टिरम्बकम् ।
लोचनं दर्शनं दृक्च तत्तारा तु कनीनिका ॥ ५७५ ॥
-wordlist-
चक्षुस् (क्ली), अक्षि (क्ली), ईक्षण (क्ली), नेत्र (क्ली), नयन (क्ली), दृष्टि (स्त्री), अम्बक (क्ली), लोचन (क्ली), दर्शन (क्ली), दृश् (स्त्री), तारा (स्त्री), कनीनिका (स्त्री)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
दृक्
दृक्, दृष्टि, नेत्र, लोचन, चक्षुष्, नयन, अम्बक, ईक्षण, अक्षि
दृग्दृष्टिनेत्रलोचनचक्षुर्नयनाम्बकेक्षणाक्षीणि ।
verse 2.1.1.519
page 0059
नाममाला
Sanskrit
दृश्, अक्षि, चक्षुस्, नयन, दृष्टि, नेत्र, विलोचन
दृगक्षि चक्षुर्नयनं दृष्टिर्नेत्रं विलोचनम् ।
verse 0.1.1.99
page 0049
एकाक्षरनाममाला
Sanskrit
गो, वाणी, बाण, भू, रश्मि, वज्र, स्वर्ग, अक्षि, वारि, दिश्, धेनु, श्रुतैश्वरी, गणेश
गौर्वाणीबाणभूरश्मिवज्रस्वर्गाक्षिवारिषु ।
दिशि धेनौ श्रुतैश्वर्यां गणेशे वाऽपि गौः स्मृतः ॥ १३ ॥
verse 1.1.1.13
page 0120
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
अक्षि
क्ली,
 (अश्नुते अनेन । अशू व्याप्तौ संघाते च ।अशोर्निदिति क्मिः । यद्वा । अक्षति । अक्षूव्याप्तौ । इन् ।) चक्षुः । इत्यमरः । चक्षुर्गोलकः ।इति केचित् ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
अक्षि
न०
 अश्नुते विषयान् अश--क्सि । नेत्रे, इन्द्रियमध्येतस्यैव विषयदेशं प्राप्य विषयग्राहकत्वं सर्व्ववादिसस्मतमन्ये-षान्तु सर्वमते न तथात्वमतोऽस्य विषयव्यापकता । एतदन्तबहुव्रीहेः स्वाङ्गपरत्वे षजन्तता पद्माक्षः पद्माक्षी, अस्वाङ्ग-परत्वे अजन्तता दीर्घाक्षा वेणुयष्टिः, अव्ययीभावे अजन्तताप्रत्यक्षं समक्षमित्यादि तत्पुरुषे ऽस्वाङ्गपरत्वेऽजन्तता गवाक्षः ।इदञ्च शब्दादिषु वाह्येन्द्रियग्राह्यविशेषगुणेषु मध्येरूपस्यैव ग्राहकतया तैजसं नेत्रगोलकेऽधिष्ठितं किञ्चित्वस्तु । तैजसत्वाच्चास्य सूर्य्यादिकिरणवदाशुदूरपर्य्यन्ता-नुधावनमागमनञ्च । तच्च परमाणुतुल्यमिति नैयायि-कादयः तदपेक्षया स्थूलमिति सांख्यादयः । उभयमते-ऽपि न तस्य प्रत्यक्षयोग्यता । तदाधारगोलके द्वे बाह्येआन्तरणि च चत्वारि कोशवत् पटलानि, मांसादयः पञ्चांशाः, पक्ष्मादीनि पञ्च मण्डलानि षट् सन्धयश्च सन्ति । तद्विरणंयथा “विद्याद्द्व्यङ्गुलबाहुल्यं स्वाङ्गुष्ठोदरसम्मितम् । द्व्यङ्गुलंसर्व्वतः सार्द्धं भिषग्नयनबुद्बुदम् ॥
सुवृत्तं गोस्तनाकारंसर्व्वभूतगुणोद्भवम् । पलं भुवो, ऽग्नितो, रक्तं, वातात् कृष्णं, सितं जलात् ॥
आकाशादश्रुमार्गाश्च जायन्ते नेत्रबुद्बुदे ।दृष्टिञ्चात्र तथा वक्ष्ये यथावादीद्विशारदः ॥
नेत्रायामत्रि-भागन्तु कृष्णमण्डलमुच्यते । कृष्णात् सप्तममिच्छन्ति दृष्टिंदृष्टिविशारदाः ॥
मण्डलानि च सन्धीश्च पटलानि चलोचने । यथाक्रमं विजानीयात् पञ्च षट् च षडेव च ॥
पक्ष्मवर्त्मश्वेतकृष्णदृष्टीनां (५) मण्डलानि तु । अनुपूर्व्वन्तुतन्मध्याश्चत्वारोऽन्ये यथोत्तरम् ॥
पक्ष्मवर्त्मगतः सन्धिर्वर्त्मशुक्लगतोऽपरः । शुक्लकृष्णगतस्त्वन्यः कृष्णदृष्टिगतोऽपरः ॥
ततः कनीनकगतः षष्ठश्चापाङ्गगः स्मृतः । द्वे वर्त्मपटलेविद्याच्चत्वार्य्यन्यानि चाक्षणि । जायते तिमिरं येषुव्याधिः परमदारुणः । तेजोजलाश्रितं वाह्यं तेष्वन्यत्पिशिताश्रितम् ॥
मेदस्तृतीयं पटलमाश्रितन्त्वक्षि चापरम् ।पञ्चमांशसमं दृष्टेस्तेषां बाहुल्यमिष्यते इति शुश्रुते ॥
Capeller
German
अ॑क्षि
n.
 Auge.
Grassman
German
ákṣi, akṣí, n., das Auge, wahrscheinlich als das scharf unterscheidende aufgefasst, indem insbesondere das lat. acies den Uebergang der Begriffe anschaulich macht (vgl. Johannes Schmidt: Die Wurzel ak). Die Casus ergänzen sich mit denen von akṣan.
-i {721, 4}.
-ī́ [d.] {116, 16}
{117, 17}
{120, 6}
{230, 5}
{905, 2}.
-ī́ divás, die beiden Augen des Himmels, d. h. Sonne und Mond {72, 10}.
-ī́bhyām {989, 1}.
Burnouf
French
अक्षि अक्षि
n.
 œil. Cf. अक्ष। M§ 109. Gr.
ὄϰϰος
lat. oculus.
Stchoupak
French
अक्षि-
nt. (अक्षन्- aux cas faibles
ifc. अक्ष-,
f.
 -ई-,
et rar. अक्षन्-) œil
organe des sens.
°गत- a. situé devant les yeux
qui est dans les yeux (comme une
épine), détesté.
°संतर्जन- nt.
n.
 d'une arme mythique.