| YouTube Channel

अक्षः (akSaH)

 
Apte
English
अक्षः [akṣḥ], [अश्-सः]
An axis, axle, pivot
अक्षभङ्गे च यानस्य....न दण्डं मनुरब्रवीत्
Ms.*
 8.291, 292
दृढधूः अक्षः Kāś.
V.*
 4.74
Śi.*
 12.2, 18.7
ज्योतिश्चक्राक्षदण्डः Dk.
Axle-pole.
The pole of a cart.
A cart, car
also a wheel.
The beam of a balance.
Terrestrial latitude.
A die for playing with
cube
यानाक्षमधिकृत्य ब्रूत इति गम्यते न तु विदेवना- क्षमिति । ŚB. on MS.* 6.8.35.
The seed of which rosaries are made.
A weight equal to 16 māṣas and called कर्ष.
N.
 of the plant Terminalia Belerica (बिभीतक-
Mar.
 बेहडा) the seed of which is used as a die
also the nut of this plant
यथा वै द्वे वामलके द्वे वा कोले द्वौ वाक्षौ मुष्टिरनुभवति Chān. Up
so धाराभिरक्षमात्राभिः.
A shrub producing the rosary seed, Eleocarpus Ganitrus (रुद्राक्ष)
the seed of this plant, as also of another plant (इन्द्राक्ष).
A serpent
hence a curve.
Garuḍa.
N.
 of a son of Rāvaṇa.
The soul.
Knowledge (usually, sacred).
Law
a lawsuit
legal procedure.
A person born blind.
the lower part of the temples (कर्ण- नेत्रयोर्मध्ये शङ्खादधोभागः).
The base of a column
अथवाक्षं नवांशोच्चं जन्म चैकेन कारयेत् । Māna. 14.17.
The window-like part of a swing, a hammock, a palanquin, an axle of a chariot
पार्श्वयोर्वारणं कुर्यात् तस्याधो$क्षं सुसंयुतम् । Māna. 5.165, 166.
Gambling (in general).
cf.
 अक्षो द्यूते वरूथाङ्गे नयवादौ बिभीतके । कर्षे व्याप्तौ कृषे (?) चक्रे आधारव्यव- हारयोः । आत्मजे पाशके दैत्यभेदे चेन्द्रियवालयोः । Nm. -क्षम् (अश्नुते व्याप्नोति विषयान् स्ववृत्त्या संयोगेन वा)
An organ of sense
निरोधाच्चेतसो$क्षाणि निरुद्धान्यखिलान्यपि
Pt.*
 2.154
संयताक्षो विनीतः Mātaṅga
L.
 12.1. (The word संयताक्ष here means 'having control over his senses', but 'having eyes closed' M. W.)
m.
 also (नियच्छेद्विषयेभ्यो$क्षान् Bhāg.
an object of sense.
The eye, (only at the end of
comp.
जलजाक्ष, कमलाक्ष,
&c.
 )
Sachal salt, sea-salt.
Blue vitriol (from its crystallized shape) (Mar. मोरचूद) [cf.
L.
 axis
Gr.
 akshon or axon, old
Germ.
 ahsa
Germ.
 achse.]
Comp.
 -अंशः the degree of latitude. -अग्रम् the axle or its end
the anterior end of the axle or its end
the anterior end of the pole of a car. -अग्रकीलः -लकः a linch-pin, a pin which fastens the yoke to the pole. -आवपनम् [अक्षान् पाशान् आवपति क्षिपत्यस्मिन्
आ-वप्-आधारे ल्युट्] a dice-board (अक्षा उप्यन्ते$स्मिन्निति अक्षावपनम् अक्षस्थानावपनपात्रम्, सायण). -आवलिःf. a rosary. -आवापः [अक्षान् आवपति क्षिपति
आवप्-अण्] a gambler, keeper of the dice or gambling table
he is one of the रत्निन्s mentioned in Taitt. Saṁ. I.8.9.1.2 and Śat. Br.5.3.2
also ˚अतिवापः (अक्षावापो नाम अक्षाणां क्षेप्ता अक्षगोप्ता वा द्यूतकारः). -उपकरणम् a piece at chess.-कर्णः hypotenuse, particularly of the triangle formed with the gnomon of a dial and its shadow
(astr. ) argument of the latitude. -कुशल, -शौण्ड
a.
 [स. त.] skilful in gambling. -कूटः [ अक्षस्य कूट इव] the pupil of the eye.-कोविद, -ज्ञ
a.
 skilled in dice
so ˚विद्, ˚वेत्तृ
&c.
 -क्षेत्रम् [अक्षनिमित्तं क्षेत्रम्] an astronomical figure (अक्षसाधनार्थं क्षेत्रतया कल्पितानां अक्षभवानामष्टानां क्षेत्राणामेकं). -ग्लहः [तृ. त.] gambling, playing at dice. -चक्रम् the circle of sensual passions. दृढनियमित ˚क्रः
K.*
 37 (also axis and wheels). -जम् [अक्षात् जायते
जन्-ड]
direct knowledge or cognition.
a thunderbolt (वज्रम् अस्थिरूपावयवजातत्वात्तस्य तन्नामत्बम्).
a diamond.
अक्षक्षेत्रम् q.v. (m. in some of these senses).-जः
N.
 of Viṣṇu. -तत्त्वम्, -विद्या the science of gambling
˚विद् skilled in the principles of gambling. -दण्डः axle-pole.-दर्शकः, -दृश् [अक्षाणाम् ऋणादानादिव्यवहाराणां दर्शकः दृश्-ण्वुल्, अक्षान् पश्यतीति दृश् -क्विप् कुत्वम्]
a judge (one who tries lawsuits).
a superintendent of gambling. -दृक्कर्मन्
n.
 operation or calculation for latitude. -देविन्
m.
 . [अक्षैर्दीव्यति, दिव्-णिनि], अक्षद्यूः, [दिव्-क्विपू ऊठ्
P.
 VI.4.19.] -द्यूतः [अक्षैर्द्यूतं यस्य] a gambler, dicer. -द्यूतम् dice play, gambling
˚तादिगणः a class of words mentioned in
P.
 IV.* 4.19. -द्यूतिकम् [अक्षद्यूत- ठक्] dispute at play. -द्रुग्ध
a.
 [अक्षैः द्रुग्धः] unlucky at dice (opposed to अक्षप्रिय fond of dice, or lucky in gambling). -धरः [अक्षं चक्रं रथावयवं तत्कीलकमिव कण्टकं वा धरतीति धरः धृ-अच् ष. त.]
N.
 of Viṣṇu.
N.
 of the plant (also called शाखोट)
Trophis Aspera. (Mar. हेदि, खरोत).
a wheel.
any one who bears a wheel, or who holds dice. -धूः (धुर्) the yoke attached to the fore-part of the pole of a car. -धूर्तः [अक्षे तद्देवने धूर्तः] 'dice-rogue, ' a gamester, a gambler. -धूर्तिलः [अक्षस्य शकटस्य धूर्तिं भारं लाति, ला-क
or अक्ष-धुर्-तिलप्रत्ययः] a bull or ox yoked to the pole of a cart. -पटलः[ष. त.]
a court of law.
depository of legal documents.
=
 अक्षि- पटलम्, q. v. -लः [अक्षाणां व्यवहाराणां पटलमस्त्यस्य अच्] a judge.
record-office (GI).
account-office (RT).-पटलाधिकृतः superintendent of records and accounts.-परि ind [अक्षेण विपरतिम् वृत्तं
P.
 II.1.1 द्यूतव्यवहारे पराजये एवायं समासः Sk.] so as to be a loser (by an unlucky throw of dice) पाशकक्रीडायां यथा गुटिकापाते जयो भवति तद्वि- परीतपातः Tv.) -पाटः
=
 ˚वाटः, q. v. -पाटकः [अक्षे व्यवहारे पाटयति
पट् दीप्तौ-ण्वुल्] one who is well-versed in law, a judge. -पातः [ष. त.] cast of dice. -पादः
N.
 of the sage Gautama, founder of the Nyāya system of philosophy, or a follower of that system (अक्षं नेत्रं दर्शनसाधनतया जातः पादो$स्य
अक्षपादो हि स्वमतदूषकस्य व्यासस्य मुखदर्शनं चक्षुषा न कर्तव्यम् इति प्रतिज्ञाय पश्चाद् व्यासेन प्रसादितः पादे नेत्रं प्रकाश्य तं दृष्टवान् इति प्रसिद्धिः Tv.) -पीडा [ष. त.]
an injury to the organs.
[अक्षम् इन्द्रियं रसनारूपं पीडयति आस्वादनात्
पीड्-अच्]
N.
 of the plant यवतिक्ता. (Mar. शंखिनी). -भागः (˚अंशः) a degree of latitude. -भारः [ष. त.]
a cart-load.
the lower part of a chariot. (cf. तत्तद्देशे तु छिद्रं स्यादक्षभारे रथान्तकम् । छिद्रे प्रवेशयेत् कीलं युक्त्या च पट्टयोजितम् ॥ Māna. 42.51-53.) -मदः [च. त.] a mad passion for gambling.-मात्रम् [अक्षो मात्रा यस्य]
anything as large as dice
dice.
a moment of time (निमिषः) twinkling of an eye.-माला, -सूत्रम् [अक्षाणां माला -सूत्रम्]
a rosary, string of beads (अकारादिक्षकारान्तः अक्षः तत्कृता तत्प्रतिनिधिभूता वा माला)
कृतो- $क्षसूत्रप्रणयी तया करः
Ku.*
 5.11, 66
˚मालामुपयाचितुमागतो$स्मि
K.*
 151. (It is made of रुद्राक्ष seeds, corals, crystals, rubies, gems
&c.
 )
N.
 of अरुन्धती (अक्षमाला त्वरुन्धती - Hm. )
अक्ष- माला वसिष्ठेन संयुक्ताधमयोनिजा...जगामाभ्यर्हणीयताम्
Ms.*
 9.23. मातङ्गयामक्षमालायां गर्हितायां रिरंसया । Bu. ch.4.77. (अक्षस्य नक्षत्रचक्रस्य मालेव भूषणत्वात्
सा ह्युत्तरस्यां दिशि गगने सप्तर्षिमण्डले मालारूपेण वसिष्ठसमीपे वर्तते सर्वेभ्यश्चोज्ज्वलत्वात्तस्या मालारूपेण स्थितत्वाच्च नक्षत्रचक्रभूषणत्वम् Tv). -राजः [अक्षाणां राजेव] one addicted to gambling
also 'the die called Kali'. वामः [स. त.] an unfair gambler. -वाटः [अक्षाणां पाशकक्रीडानां बाटः वासस्थानम्]
a gambling house
the gambling table.
[अक्षस्य रथचक्रस्य क्षुण्णस्थानस्य इव वाटः] a place of contest, arena, wrestling ground (तत्र हि रथचक्रक्षुण्णपांशुसदृशपांशुम- त्त्वात् तत्सदृशत्वम् Tv.) -विद
a.
 skilled in gambling.-वृत्त
a.
 [अक्षे वृत्तः व्यापृतः स. त.] engaged in, addicted to, gambling
what has occurred in gambling. -वृत्तम् राशिचक्ररूपं वृत्तक्षेत्रम् the zodiacal circle. -शालिन् (शालिकः) officer in charge of the gambling house
EI 24.173.-स्तुषः Beleric Myrobalan (Mar. बेहडा) -हृदयम् perfect skill in, or conversancy with, gambling (lit. the heart or innermost nature of dice or gambling)
वशीकृताक्षहृदयां
K.*
 131.
Apte 1890
English
अक्षः [अश्-सः] 1 An axis, axle, pivot
°भंगे Ms. 8. 291
दृढधूः अक्षः P. V. 4. 74
Śi. 12. 2, 18. 7
ज्योतिश्चक्राक्षदंडः Dk. 1 axle-pole.
2 The pole of a cart.
3 A cart, car
also a wheel.
4 The beam of a balance.
5 Terrestrial latitude.
6 A die for playing with
cube.
7 The seed of which rosaries are made.
8 A weight equal to 16 māshas and called कर्ष.
9 N. of the plant Terminalia Belerica (बिभीतक) the seed of which is used as a die
also the nut of this plant
यथा वै द्वे वामलके द्वे वा कोले द्वौ वाक्षौ मुष्टिरनुभवति Chān. Up.
so धाराभिरक्षमात्राभिः.
10 A shrub producing the rosary seed, Eleocarpus Ganitrus
the seed of this plant, as also of another plant (इंद्राक्ष).
11 A serpent
hence a curve.
12 Garuḍa.
13 N. of a son of Rāvaṇa.
14 The soul.
15 Knowledge (usually, sacred).
16 Law
a lawsuit
legal procedure.
17 A person born blind.
18 The lower part of the temples (कर्णनेत्रयोर्मध्ये शंखादधोभागः).
क्षं (अश्नुते व्याप्नोति विषयान् स्ववृत्त्या संयोगेन वा) 1 An organ of sense
निरोधाच्चेतसोऽक्षाणि निरुद्धान्यखिलान्यपि Pt. 2. 154
an object of sense
m. also नियच्छेद्विषयेभ्योक्षान् Bhāg.
2 The eye, only at the end of Comp.
जलजाक्ष, कमलाक्ष, &c.
3 Sochal salt, sea-salt.
4 Blue vitriol (from it crystallized shape). [cf. L. axis
Gr. akshon or axon, old Germ. ahsa
Germ. achse].
Comp.
अग्रं the axle or its end
the anterior end of the pole of a car.
अग्रकीलः
लकः a linch-pin, a pin which fastens the yoke to the pole.
आवपनं [अक्षान् पाशान् आवपति क्षिपत्यस्मिन्
आ-वप्-आधारे ल्युट्] a dice-board (अक्षा उप्यंतेस्मिन्निति अक्षावपनं अक्षस्थानावपनपात्रंसायण).
आवापः [अक्षान् आवपति क्षिपति
आवप्-अण्] a gambler, keeper of the dice or gambling table
also °अतिवापः (अक्षावापो नाम अक्षाणां क्षेप्ता अक्षगोप्ता वा द्यूतकारः).
कर्णः hypotenuse, particularly of the triangle formed with the gnomon of a dial and its shadow
(astr.) argument of the latitude.
कुशल,
शौंड a. [स. त.] skilful in gambling.
कूटः [अक्षस्य कूट इव] the pupil of the eye.
कोविद,
ज्ञ a. skilled in dice
so °विद्, °वेत्तृ &c.
क्षेत्रं [अक्षनिमित्तं क्षेत्रं] an astronomical figure (अक्षसाधनार्थं क्षेत्रतया कल्पितानां अक्षभवानामष्टानां क्षेत्राणामेकं).
ग्लहः [तृ. त.] gambling, playing at dice.
चक्रं the circle of sensual passions
दृढनियमित °क्रः K. 37 (also axis and wheels).
जं [अक्षात् जायते
जन्-ड] {1} direct knowledge or cognition. {2} a thunderbolt (वज्रं अस्थिरूपावयवजातत्वात्तस्य तन्नामत्वं). {3} a diamond. {4} अक्षक्षेत्रं q. v. (m. in some of these senses).
जः N. of Viṣṇu.
तत्त्वं,
विद्या the science of gambling
°विद skilled in the principles of gambling.
दर्शकः,
दृश् [अक्षाणां ऋणादानादिव्यवहाराणां दर्शकः दृश्-ण्वुल्, अक्षान् पश्यतीति दृश् क्विप् कुत्वं] {1} a judge (one who tries law-suits). {2} a superintendent of gambling.
देविन् m. [अक्षैर्दीव्यति, दिव्-णिनि] a gambler, gamester
so अक्षद्यूः, दिव्-क्विप् ऊठ् P. VI. 4. 19.
ठ्यूतः [अक्षैर्ठ्यूतं यस्य] a gambler, dicer.
तं dice play, gambling
°तादिगणः a class of words mentioned in P. IV. 4. 19.
द्यूतिकं [अक्षठ्यूत-ठक्] dispute at play.
द्रुग्ध a. [अक्षैः द्रुग्धः] unlucky at dice (opposed to अक्षप्रिय fond of dice, or lucky in gambling).
धरः [अक्षं चक्रं रथावयवं तत्कीलकमिव कंटकं वा धरतीति
धृअच्- ष. त.] {1} N. of Viṣṇu. {2} N. of the plant (शाखोट) Trophis Aspera. {3} a wheel. {4} any one who bears a wheel, or who holds dice.
धूः (धुर्) the yoke attached to the fore-part of the pole of a car.
धूर्तः [अक्षे तद्देवने धूर्तः] ‘dice-rogue, ’ a gamester, a gambler.
धूर्तिलः [ अक्षस्य शकटस्य धूर्तिं भारं लाति, ला-क
or अक्ष-धुर् तिलप्रत्ययः] a bull or ox yoked to the pole of a cart.
पटल [ष. त.] {1} a court of law. {2} depository of legal documents. {3} = अक्षिपटलं, q. v.
लः [अक्षाणां व्यवहाराणां पटलमस्त्यस्य अच्] a judge.
परि ind. [अक्षेण विपरीतं वृत्तं P. II. 1. 10 ठ्यूतव्यवहारे पराजये एवायं समासः सि. कौ.] so as to be a loser (by an unlucky throw of dice) (पाशकक्रीडायां यथा गुटिकापाते जयो भवति तद्विपरीतपातः Tv.)
पाटः = °वाटः, q. v.
पाटकः [अक्षे व्यवहारे पाटयति
पट् दीप्तौ-ण्वुल्] one who is well-versed in law, a judge.
पातः [ष. त.] cast of dice.
पादः N. of the sage Gautama, founder of the Nyāya system of philosophy, or a follower of that system (अक्षं नेत्रं दर्शनसाधनतया जातः पादो ऽस्य
अक्षपादो हि स्वमतदूषकस्य व्यासस्य मुखदर्शनं चक्षुषा न कर्तव्यं इति प्रतिज्ञाय पश्चात् व्यासेन प्रसादितः पादे नेत्रं प्रकाश्य तं दृष्टवान् इति प्रसिद्धिः Tv.)
पीडा [ष. त.] {1} injury to the organs. {2} [अक्षं इंद्रियरसनारूपं पीडयति आस्वादनात्
पीडच्] N. of the plant यवतिक्ता.
भागः (°अंशः) a degree of latitude.
भारः [ष. त.] a cart-load.
मदः [च. त.] mad passion for gambling.
मात्रं [अक्षो मात्रा यस्य] {1} any thing as large as dice
dice. {2} a moment of time (निमिषः), twinkling of an eye.
माला,
सूत्रं [अक्षाणां माला-सूत्रं] a rosary, string of beads (अकारादिक्षकारांतः अक्षः तत्कृता तत्प्रतिनिधिभूतावा माला)
कृतोक्षसूत्रप्रणयी तया करः Ku. 5. 11, 6. 6
°मालामुपयाचितुमागतोस्मि K. 151. It is made of रुद्राक्ष seeds, corals, crystals, rubies, gems &c. {2} N. of अरुंधती
अक्षमाला वशिष्ठेन संयुक्ताधमयोनिजा जगामाभ्यर्हणीयतां Ms. 9. 23 (अक्षस्य नक्षत्रचक्रस्य मालेव भूषणत्वात्
सा हि उत्तरस्यांदिशि गगने सप्तर्षिमंडले मालारूपेण वसिष्ठसमीपे वर्तते सर्वेभ्यश्च उज्ज्वलत्वात्तस्या मालारूपेण स्थितत्वाच्च नक्षत्रचक्रभूषणत्वं Tv).
राजः [अक्षाणां राजेव] one addicted to gambling.
वामः [स. त.] an unfair gambler.
वाटः [अक्षाणां पाशकक्रीडानां वाटः वासस्थानं] {1} a gambling house
the gambling table. {2} [अक्षस्य रथचक्रस्य क्षुण्णस्थानस्य इव वाटः] a place of contest, arena, wrestling ground (तत्र हि रथचक्रक्षुण्णपांशुसदृशपांशुमत्त्वात् तत्सदृशत्वं Tv.)
वृत्त a. [अक्षे वृत्तः व्यापृतः स. त.] engaged in, addicted to, gambling
what has occurred in gambling.
त्तं राशिचक्ररूपं वृत्तक्षेत्रं the zodiacal circle.
स्तुषः Beleric Myrobalan.
हृदयं perfect skill in, or conversancy with, gambling (lit. the heart or innermost nature of dice or gambling)
वशीकृताक्षहृदयां K. 131.
Apte Hindi
Hindi
अक्षः
पुं*
 - "अक्ष्+अच्, अश्+सः वा"
"धुरी, धुरा"
अक्षः
पुं*
 - "अक्ष्+अच्, अश्+सः वा"
गाड़ी के बीच में लगा लकड़ी का वह भाग जिसमें लोदे या लकड़ी की वह छड़ फंसाई हुई होती है जिस पर पहिया चलता है
अक्षः
पुं*
 - "अक्ष्+अच्, अश्+सः वा"
"गाड़ी, छकड़ा, पहिया"
अक्षः
पुं*
 - "अक्ष्+अच्, अश्+सः वा"
तराजू की डंडी
अक्षः
पुं*
 - "अक्ष्+अच्, अश्+सः वा"
भौमिक अक्षांश
अक्षः
पुं*
 - "अक्ष्+अच्, अश्+सः वा"
"चौसर, चौसर का पासा"
अक्षः
पुं*
 - "अक्ष्+अच्, अश्+सः वा"
रुद्राक्ष
अक्षः
पुं*
 - "अक्ष्+अच्, अश्+सः वा"
कर्ष नामक १६ माशे की एक तोल
अक्षः
पुं*
 - "अक्ष्+अच्, अश्+सः वा"
बहेड़े का पौधा
अक्षः
पुं*
 - "अक्ष्+अच्, अश्+सः वा"
साँप
अक्षः
पुं*
 - "अक्ष्+अच्, अश्+सः वा"
गरुड़
अक्षः
पुं*
 - "अक्ष्+अच्, अश्+सः वा"
आत्मा
अक्षः
पुं*
 - "अक्ष्+अच्, अश्+सः वा"
ज्ञान
अक्षः
पुं*
 - "अक्ष्+अच्, अश्+सः वा"
"कानूनी कार्य विधि, मुकदमा"
अक्षः
पुं*
 - "अक्ष्+अच्, अश्+सः वा"
जन्मांध
अक्षः
पुं*
 - अश्+सः
हिंडोले या पालकी की खिड़की
अक्षः
पुं*
 - अश्+सः
जूआ खेलना
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 तुलाधारः, तुलादण्डम्, अक्षः, इन्द्रकीलः, तुलायष्टि
noun
सः दण्डः यः गृहाच्छादनस्य आधाररूपेण स्तम्भादिषु स्थाप्यते।
"रामदीनेन स्वस्य कुट्याम् अर्णस्य तुलाधारः स्थापितः।"
Synonyms:
 अक्षः, तुषः, कुशिकः
noun
वन्यौषधिवृक्षस्य फलानि त्रिफला इत्याख्यया आयुर्वेदीये औषधे उपयुज्यन्ते।
"अस्मिन् वृक्ष् बहवः अक्षाः सन्ति"
Synonyms:
 मेरुदण्डः, अक्षः, ध्रुवयष्टिः
noun
पृथिव्याः द्वौ ध्रुवौ येन कल्पिताक्षेण युज्यते।
"मेरुदण्डस्य परितः पृथ्वी परिभ्रमति।"
Synonyms:
 प्रकरणम्, वादः, अभियोगः, अक्षः
noun
अपराधाधिकारसम्बन्धे अन्येन विरोधे स्वार्थसम्बन्धितया न्यायालये कथनम्।
"एतद् प्रकरणं विमर्शार्थे न्यायालये अस्ति।"
Synonyms:
 अक्षवृक्षाः, तुषवृक्षाः, अक्षः, तुषः, कुशिकः
noun
वन्यौषधिवृक्षः यस्य फलानि त्रिफला इत्याख्यया आयुर्वेदीये औषधे उपयुज्यन्ते।
"अस्मिन् वने बहवः अक्षाः सन्ति।"
Synonyms:
 अक्षः, ध्रुवः
noun
दार्वादौ चक्रधारणदण्डः।
"अक्षस्य भङ्गेन चक्रभङ्गः जायते।"
Synonyms:
 द्यूतः, अक्षः, पाशः
noun
पणपूर्विका क्रीडा यत्र जयपराजयार्थे जनाः पटे अक्षान् दीव्यन्ति।
"युधिष्ठिरेण द्युते सर्वस्वम् पराजितम्।"
Synonyms:
 अक्षः, पाशः, पाशकः
noun
काष्ठस्य वा अस्थिनः आयताकृतिघनः येन द्यूतकाराः दीव्यन्ति।
"मोहनः अक्षैर् देवने पटुः।"
Tamil
Tamil
அக்ஷ: : அச்சு, இருசு, வண்டி, சக்கரம், அக்ஷ ரேகை, ருத்ராக்ஷம், நல்ல பாம்பு, கருடன், ஆன்மா, அறிவு, பிறவிக்குருடன்.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: अक्षः
Root: अक्ष
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ car
⇒ axle
⇒ cube
⇒ soul
⇒ cart
⇒ wheel
⇒ snake
⇒ pivot
⇒ number 5
⇒ collar-bone
⇒ court of law
⇒ temporal bone
⇒ axis [computer]
⇒ person born blind
⇒ religious knowledge
⇒ terrestrial latitude
⇒ die in a game of dice
⇒ measure of 104 anGgulaH
⇒ weight equal to 16 mASaH
⇒ depository of legal documents
⇒ seed of which rosaries are made
⇒ beam of a balance or string which holds the pivot of the beam
Shloka(s):
2|10|45|1 ► पणोऽक्षेषु ग्लहोऽक्षास्तु देवनाः पाशकाश्च ते। (शूद्रवर्गः)
3|3|136|1 ► स्याद्भेर्यां दुन्दुभिः पुंसि स्यादक्षे दुन्दुभिः स्त्रियाम्। (नानार्थवर्गः)
3|3|222|2 ► द्यूतेऽक्षे शारिफलकेऽप्याकर्षोऽथाक्षमिन्द्रिये॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|10|45|1 ⇢ अक्षः (अक्ष) (पुं) ⇒ car, axle, cube, soul, cart, wheel, snake, pivot, number 5, collar-bone, court of law, temporal bone, axis [computer], person born blind, religious knowledge, terrestrial latitude, die in a game of dice, measure of 104 anGgulaH, weight equal to 16 mASaH, depository of legal documents, seed of which rosaries are made, beam of a balance or string which holds the pivot of the beam
➠ 2|10|45|1 ⇢ देवनः (देवन) (पुं)
➠ 2|10|45|1 ⇢ पाशकः (पाशक) (पुं)
➠ 3|3|136|1 ⇢ दुन्दुभिः (दुन्दुभि) (स्त्री)
➠ 3|3|222|2 ⇢ आकर्षः (आकर्ष) (पुं) ⇒ spasm, magnet, shovel, play-board, attraction, organ of sense, playing with dice, bending (of a bow), dragging (as of a stone), drawing towards one's self, part of an elephant's trunk, instrument for collecting ashes, fascination or an object used for it
Related word(s):
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ द्यूतक्रीडनम्
उपाधि ➡ उपकरणम्
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
अक्षः,
पुं,
 कर्षपरिमाणं । (यथा, --“ते षोडशाक्षः कर्षोऽस्त्री पलं कर्षचतुष्टयं” ।)पाशकः । (अक्षैरक्षान् वा दीव्यति । इतिसिद्धान्तकौमुदी ।) (पाशक्रीडा । यथाह मनुः) --‘मृगयाक्षो दिवास्वप्नः परीवादः स्त्रियो मदः’ ।)कलिद्रुमः । इत्यमरः । (विभीतकवृक्षः । यथाछान्दोग्ये -- यथा वै द्वे आमलके द्वे कोले द्वौवाक्षौ मुष्टिमनुभवति ।) ज्ञातार्थं । शकटः । व्यव-हारः । रुद्राक्षः । इन्द्राक्षः । सर्पः । चक्रं । इतिमेदिनी । (चक्रधारणदारुभेदः । यथा, --“छिन्ननास्ये भग्नयुगे तिर्य्यक् प्रतिमुखागते ।अक्षभङ्गे च यानस्य चक्रभङ्गे तथैव च” ॥
)आत्मा । रावणपुत्रः । इति हेमचन्द्रः । (यथा रा-मायणे -- ‘निशम्य राजा समरे सहोत्सुकंकुमारमक्षं प्रसमैक्षताथ वै’ ।)जातान्धः । गरुडः । इति शब्दरत्नावली । (शिवः ।यथा भारते --“अक्षश्च रथयोगी च सर्व्वयोगी भहावलः” ।इति) संस्कृतपलभा । यथा, --“चन्द्राश्विनिघ्ना पलभार्द्धिता चलङ्कावधिः स्यादिह दक्षिणोक्षः” ।इति भास्यती ॥
“प्रभा शरघ्ना स्वतुरीययोगा-दक्षः सदा दक्षिणदिक् प्रदिष्टः” ।इति जातकार्णवः --“दक्षिणोत्तररेखायां सा तत्र विषुवत् प्रभा ।शङ्कुच्छाया हते त्रिज्ये विषुवत् कर्णभाजिते ॥
लम्बाक्षय्ये तयोश्चापे लम्बाक्षौ दक्षिणौ सदा” ।इति सूर्य्यसिद्धान्तः ॥
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“अक्षू व्याप्तौ”@} 2 ‘संघाते च’ इति क्षीरस्वामी।
अक्षकः-क्षिका, अक्षकः-क्षिका, अचिक्षिषकः-षिका
3 अक्षिता-त्री, अष्टा-ष्ट्री, अक्षयिता-त्री, अचिक्षिषिता-त्री
अक्षन्-न्ती, अक्षयन्-न्ती, अचिक्षिषन्-न्ती
4 अक्ष्णुवन्-वती, अक्षिष्यन्-अक्ष्यन्-ती-न्ती, अक्षयिष्यन्-ती-न्ती, अचिक्षिषिष्यन्-ती-न्ती
अक्षयमाणः, अक्षयिष्यमाणः
अट् 5 -अक्षौ-अक्षः, अक् 6 अक्षौ-अक्षः, 7 अष्टः-ष्टम्-ष्टवान्, अक्षितः, अचिक्षिषितम्-तः-तवान्
8 अक्षः, अक्षः, 9 काष्ठाक्षः 10, अचिक्षिषुः, अचिक्षयिषुः
अक्षितव्यम् अष्टव्यम् अक्षयितव्यम्, अचिक्षिषितव्यम्
अक्षणीयम्, अक्षणीयम्, अचिक्षिषणीयम्
अक्ष्यम्, अक्ष्यम्, अचिक्षिष्यम्
ईषदक्षः-दुरक्षः-स्वक्षः
अक्ष्यमाणः, अक्ष्यमाणः, अचिक्षिष्यमाणः
अक्षः, अक्षः, अचिक्षिषः
अक्षितुम्-अष्टुम्, अक्षयितुम्, अचिक्षिषितुम्
अष्टिः, अक्षणा, अचिक्षिषा, अचिक्षयिषा
अक्षणम्, अक्षणम्, अचिक्षिषणम्
अक्षित्वा, अष्ट्वा, अक्षयित्वा, अचिक्षिषित्वा
समक्ष्य, समक्ष्य, समचिक्षिष्य
अक्षम् २, अक्षित्वा २, अष्ट्वा २ अक्षम् २, अक्षयित्वा २, अचिक्षिषम् २, अचिक्षिषित्वा २, अक्षि 11।।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (३)
02
=>
 (भ्वादिः-१-६५४। सक-वेट्-पर।)
03
=>
 [[५। ‘स्वरतिसूति--’ (७-२-४४) इतीड्विकल्पः।]]
04
=>
 [[६। ‘अक्षोऽन्यतरस्याम्’ (३-१-७५) इति वा श्नुः। उवङ्।]]
05
=>
 [[७। ‘स्कोः--’ (८-२-२९) इति कलोपः।]]
06
=>
 [[८। ‘संयोगान्तस्य लोपः’ (८-२-२३)।]]
07
=>
 [[९। ऊदित्त्वात्, ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इतीण्णिषेधः। ककारलोपः।]]
08
=>
 [पृष्ठम्०००६+ २४]
09
=>
 [[१। ‘कर्मण्यण्’ (३-२-१) इत्यण्।]]
10
=>
 (ज्वलनः)
11
=>
 [[२। औणादिक इन् प्रत्ययः।]]