| YouTube Channel

अः (aH)

 
Apte Hindi
Hindi
अः
पुं*
 - अव्+ड
"विष्णु, पवित्र, 'ओम्' को प्रकट करने वाले तीन ध्वनियों मे से पहली ध्वनि"
अः
पुं*
 - अव्+ड
"शिव, ब्रह्मा, वायु, या वैश्वानर"
अः
अव्य* - अव्+ड निषेधात्मक अव्यय" 'न' के सामान्यतया छः अर्थ गिनाये गये हैं : - क सादृश्य = समानता या सरूपता यथा 'अब्राह्मणः' ब्राह्मण के समान जनेऊ आदि पहने हुए परन्तु ब्राह्मण न होकर्, क्षत्रिय वैश्य आदि। ख अभाव = अनुपस्थिति, निषेध, अभाव, अविद्यमानता यथा """"""""अज्ञानम्"""""""" ज्ञान का न होना, इसी प्रकार, अक्रोधः, अनंगः, अकंटकः, अघटः आदि। ग भिन्न्ता = अन्तर या भेद यथा 'अपटः' कपड़ा नहीं, कपड़े से भिन्न या अन्य कोई वस्तु। घ अल्पता = लघुता, न्यूनता, अल्पार्थवाची अव्यय के रूप में प्र्युक्त होता है-यथा 'अनुदरा' पतली कमर वाली कृशोदरी या तनुमध्यमा । च अप्राशअत्य = बुराई, अयोग्यता तथा लघूकरण का अर्थ प्रकट करना - यथा 'अकालः' गलत या अनुपयुक्त समय
'अकार्यम्' न करने य्प्ग्य, अनुचित, अयोग्य या बुरा काम। छ विरोध = विरोधी प्रतिक्रिया, वैपरीत्य यथा 'अनीतिः' नीति-विरुद्धता, अनैतिकता, 'असित' जो श्वेत न हो, काला। उपर्युक्त छः अर्थ निम्नांकित श्लोक में एकत्र संकलित हैं - तत्सादृश्यमभावश्च तदन्यत्वं तदल्पता। अप्राशस्त्यं विरोधश्च नञर्थाः षट् प्रकीर्तिताः॥ दे* 'न' भी। कृदन्त शब्दों के सथ इसका अर्थ समान्यतः """"""""नहीं"""""""" होता है यथा 'अदग्ध्वा' न जलाकर, 'अपश्यन्' न देखते हुए। इसी प्रकार 'असकृत्' एक बार नहीं। कभी-कभी 'अ' उत्तरपद के अर्थ को प्रभावित नहीं करता यथा 'अमूल्य', 'अनुत्तम', यथास्थान।
अः
अव्य* - अव्+ड
विस्मयादि द्योतक अव्यय
अः
अव्य* - अव्+ड
रूप रचना के समय धातु के पूर्व आगम
E Bharati Sampat
Sanskrit
(पुं) १.अवति रक्षति । अव(रक्षणे)+डः। अतति सातत्येन तिष्ठति । अत(सातत्यगमने)+डः। १.विष्णुः। २.शिवः। ३.ब्रह्मा । ४.कमठः। ५.अङ्गणम् । ६.युद्धम्, रणम् । ७.गौरवम् । ८.अन्तःपुरम् । ९.कारणम्, हेतुः। १०.भूषणम्, आभरणम् । ११.अङ्घ्रिः, पादः। १२.उमा, पार्वती । १३.इज्या, यागः। ‘अकारो ब्रह्मविष्ण्वीशकमठेष्वङ्गणे रणे । गौरवेऽन्तःपुरे हेतौ भूषणेऽङ्घ्रावुमेज्ययोः’ नानार्थर०। १४.सुखम् । १५.ज्ञानम् । १६.अरातिः, शत्रुः। १७.गिरिः, पर्वतः। १८.भूमिः। १९.द्रुमः, वृक्षः। २०.अलिः, भ्रमरः। २१.मृगः, हरिणः। २२.सिंहः। २३.वराहः। २४.ऋक्षः, भल्लूकः। २५.तरक्षुः। २६.गवयः। २७.कृत्प्रत्ययभेदः। २८.परब्रह्म । (न) अतति सर्वं व्याप्नोति । ‘सुखज्ञानमुमारातिगिरिभूमिद्रुमालिषु । मृगसिंहवराहर्क्षतरक्षुगवयेष्वपि’ रत्न०। (अ) २९.अभावः। ३०.स्वल्पम्, ई्षत् । ३१.प्रतिषेधः। ३२.अनुकम्पा, दया । ‘अशब्दः स्यादभावेऽपि स्वल्पार्थप्रतिषेधयोः। अनुकम्पायां च तथा वासुदेवे त्वनव्ययः’ मेदिनी । नञः अयम् अकारः षड्विधान् नञर्थान् बोधयति । १.सादृश्यम् । अब्राह्मणः ब्राह्मणसदृशः। २.अभावः। अभोजनं भोजनाभावः। ३.अन्यत्वम् । अनश्वः अश्वभिन्नः ४.अल्पम्, ई्षत् । अनुदरा कन्या अल्पोदरा । ५.अप्राशस्त्यम् । अधनं चर्मधनम् अप्रशस्तधनम् । ६.विरोधः। अधर्मः धर्मविरोधी परापकारः। ‘तत्सादृश्यमभावश्च तदन्यत्वं तदल्पता । अप्राशस्त्यं विरोधश्च नञर्थाः षट् प्रकीर्तिताः’ । कृदन्तशब्दैः साकं सामान्यतः नञर्थं बोधयति । यथा- अदग्ध्वा, अपश्यन् । विस्मयादिद्योतकम् अव्ययम् यथा (क) ‘अ अवद्यम्’ अत्र दया । (ख) ‘अ पचसि त्वं जाल्म’ अत्र भर्त्सना, निन्दा । (ग) सम्बोधनेऽपि प्रयुज्यते । ‘अ अनन्त’ । (घ) निषेधात्मकम् अव्ययम् अपि भवति ।
Abhyankara Grammar
English
अः ( : ) visarga called visarjanīya in ancient works and shown in writing by two dots, one below the other, exactly of the same size, like the pair of breasts of a maiden as jocularly larly expressed by Durgasiṁha. cf. अः ( : ) इति विसर्जनीयः । अकार इह उच्चार- णार्थः । कुमारीस्तनयुगाकृतिर्वर्णो विसजर्नीयसंज्ञो भवति ( दुर्गसिंह on कातन्त्र I.1.16). विसर्ग is always a dependent letter included among the Ayogavāha letters and it is looked upon as a vowel when it forms a part of the preceding vowel
while it is looked upon as a consonant when it is changed into the Jihvāmūlīya or the Upadhmānīya letter.
Tamil
Tamil
அ: : விஷ்ணு, பிரம்மா, சிவன், ஆமை, முற்றம்.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
अः,
पुं,
 (अतति सर्व्वं व्याप्नोति इति अततेर्डः)विष्णुः । इति मेदिनी ।“अकारो विष्णुरुद्दिष्ट उकारस्तु महेश्वरः ।मकार उच्यते ब्रह्मा प्रणवेन त्रयो मताः” ॥
इति दुर्गादासधृतवचनं । (क्ली । ब्रह्म । यथा, --अ इ उ ए ओ ओम् कलाश्च मूलं ब्रह्म इतिकीर्त्तितम्, इति अग्निपुराणम् ।)
अः अःकारः स च विसर्गः । द्विविन्दुमात्रकण्ठ्यवणा-ऽयं अकार उच्चारणार्थः । तन्त्रमते स च षोडश-स्वरवर्णः । (पाणिन्यादिमते अयं अयोगवाहएव ।अयोगवाहस्य व्युत्पत्तिस्तु अनुस्वारशब्दे द्रष्टव्या ।)वोपदेवेनास्य विरिति संज्ञा कृता । स तु सका-ररकारयोः स्थानेऽपि भवति ॥
* ॥
“अःकारं परमेशानि ! विसर्गसहितं सदा ।अःकारं परमेशानि ! रक्तविद्युत्प्रभामयम् ॥
पञ्चदेवमयो वर्णः पञ्चप्राणमयः सदा ।सर्व्वज्ञानमयो वर्ण आत्मादितत्त्वसंयुतः ॥
विन्दुत्रयमयो वर्णः शक्तित्रयमयः सदा ।किशोरवयसाः सर्व्वे गीतवाद्यादितत्पराः ॥
शिवस्य युवती एताः स्वयं कुण्डली मूर्त्तिमान्” ॥
इति कामधेनुतन्त्रम् ॥
(वङ्गीयभाषायां) तस्यलेखनप्रकारो यथा ।“अकाररूपदक्षे तु द्विविन्दुरध ऊर्द्ध्वतः ।ब्रह्मेशविष्णवस्तासु मात्रा शक्तिः समीरिता ॥
विन्दुद्वयान्विता रेखा सैवाद्या शक्तिरीरिता” ॥
इति वर्णोद्धारतन्त्रम् ॥
* ॥
अस्य नामानि यथा ।“अः कण्ठको महासेनः कालापूर्णामृता हरिः ।इच्छा भद्रा गणेशश्च रतिर्विद्यामुखी सुखम् ॥
द्विविन्दुरसना सोमोऽनिरुद्धो दुःखसूचकः ।द्विजिह्वः कुण्डलं वक्त्रं सर्गः शक्तिर्निशाकरःसुन्दरी सुयशानन्ता गणनाथो महेश्वरः” ॥
इति तन्त्रशास्त्रम् ॥
अः,
पुं,
 महेश्वरः । इत्येकाक्षरकोषः ॥
(यदुक्तम्, --महाभारते १३ । १७ । १२६ ।“विन्दुर्विसर्गः सुमुखः शरः सर्व्वायुधः सहः” ॥
)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“अस गतिदीप्त्यादानेषु”@} 2 ‘असतेऽसति गत्यादौ, भुव्यस्ति, क्षेपणेऽस्यति।’ 3 इति देवः।
आसकः-सिका, आसकः-सिका, 4 असिसिषकः-षिका
असिता-त्री, आसयिता-त्री, असिसिषिता-त्री
असन्-न्ती, आसयन्-न्ती, असिसिषन्-न्ती
असिष्यन्-न्ती-ती, आसयिष्यन्-न्ती-ती, असिसिषिष्यन्-न्ती-ती
असमानः, आसयमानः, असिसिषमाणः
असिष्यमाणः, आसयिष्यमाणः, असिसिषिष्यमाणः
5 अः, असौ, असः
-- -- असितम्-तः, आसितम्-तः, असिसिषितः-तवान्
असः, आसः, असिसिषुः, आसिसयिषुः
असितव्यम्, आसयितव्यम्, असिसिषितव्यम्
असनीयम्, आसनीयम्, असिसिषणीयम्
आस्यम्, आस्यम्, असिसिष्यम्
ईषदसः, दुरसः, स्वसः, -- -- आसः, आसः, असिसिषः
असितुम्, आसयितुम्, असिसिषितुम्
अस्तिः, आसना, असिसिषा, आसिसयिषा
असनम्, आसनम्, असिसिषणम्
असित्वा, आसयित्वा, असिसिषित्वा
प्रास्य, समास्य, प्रासिसिष्य
आसम् २, असित्वा २, आसम् २, आसयित्वा २, असिसिषम् २
असिसिषित्वा २। 6
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (५१)
02
=>
 (१-भ्वादिः-८८६-सक-सेट्-उभयपदी)
03
=>
 (१८४ श्लोकः।)
04
=>
 [[१। ‘सन्यङोः’ (६-१-९) इति द्वित्वम्।]]
05
=>
 [[२। क्विपि, ‘ससजुषो रुः’ (८-२-६६) इति रुत्वम्। ‘खरवसानयोर्विसर्जनीयः’ (८-३-१५) इति विसर्गः।]]
06
=>
 [पृष्ठम्००५०+ ३७]