| YouTube Channel

अंतर (aMtara)

 
Apte 1890
English
अंतर a. [अंतं राति ददाति, रा-क] 1 Being in the inside, interior, inward, internal (opp. बाह्य)
योंतरो यवयति Śat. Br.
°र आत्मा T. Up.
कश्चनांतरो धर्मः S. D.
2 Near, proximate (आसन्न)
कृष्वा युजश्चिदंतरं Rv. 1. 10. 9.
3 Related, intimate, dear, closely connected (आत्मीय) (opp. पर)
तदेतत्प्रेयः पुत्रात्… प्रेयोऽ न्यस्मात्सर्वस्मादंतरतरं यदयमात्मा Śat. Br.
अयमत्यंतरो मम Bharata.
4 Similar (also अंतरतम) (of sounds and words)
स्थानेंऽतरतमः P. I. 1. 50
हकारस्य घकारोंतरतमः Śabdak.
सर्वस्य पदस्य स्थाने शब्दतोऽर्थतश्चांतरतमे द्वे शब्दस्वरूपे भवतः P. VIII. 1. 1 Com.
5 (a) Different from, other than (with abl.)
योऽप्सु तिष्ठन्नद्भ्योंऽतरः Bṛ. Ār. Up.
आत्मा स्वभावोंऽतरोऽन्यो यस्य स आत्मांतरः अन्यस्वभावः P. VI. 2. 166 Sk. (b) The other
उदधेरंतरं पारं Rām.
6 Exterior, outer, situated outside, or to be worn outside (अंतरं बहिर्योगोपसंव्यानयोः P. I. 1. 36) (In this sense it is declined optionally like सर्व in nom. pl. and abl. and loc. sing.)
अंतरे-रा वा गृहाः बाह्या इत्यर्थः (चंडालादिगृहाः)
अंतरे-रा वा शाटकाः परिधानीया इत्यर्थः Sk.
so अंतरायां पुरि, अंतरायै नगर्यै, नमोंतरस्मै अमेधसां Bop.
रं 1 (a) The interior, inside
ततांतरं सांतरवारिशीकरैः Ki. 4. 29, 5. 5
जलांतरगते भानौ Ms. 8. 132
विमानांतरलंबिनीनां R. 13. 33
Mk. 8. 5, Ku. 7. 62
अपि वनांतरं श्रयति V. 4. 26
लीयंते मुकुलांतरेषु Ratn. 1. 26, Ki. 3. 58
अंतरात् from inside, from out of
प्राकारपरिखांतरान्निर्ययुः Rām.
अंतरे in, into
वन°, कानन°, प्रविश्यांतरे &c. (b) Hence, the interior of any thing, contents
purport, tenor
अत्रांतरं ब्रह्मविदो विदित्वा Śvet. Up. (c) A hole, an opening
तस्य बाणांतरेभ्यस्तु बहु सुस्राव शोणितं.
2 Soul, heart
mind
सततमसुतरं वर्णयंत्यंतरं Ki. 5. 18 the inmost or secret nature (lit. middle space or region)
लब्धप्रतिष्ठांतरैः भृत्यैः Mu. 3. 13 having entered the heart
सदृशं पुरुषांतरविदो महेंद्रस्य V. 3.
3 The Supreme Soul.
4 Interval, intermediate time or space, distance
रम्यांतरः Ś. 4. 10
किंचिदंतरमगमं Dk. 6
अल्पकुचांतरा V. 4. 26
क्रोशांतरेण पथि स्थिताः H. 4 at the distance of
बृहद्भुजांतरं R. 3. 54
अंतरे oft. translated by between, betwixt
गीतांतरेषु Ku. 3. 38 in the intervals of singing
मरणजीवितयोरंतरे वर्ते betwixt life and death
अस्त्रयोगांतरेषु Rām.
तन्मुहूर्तकं बाष्पसलिलांतरेषु प्रेक्षे तावदार्यपुत्रं U. 3 in the intervals of weeping
बाष्पविश्रामोऽप्यंतरे कर्तव्य एव U. 4 at intervals
स्मर्तव्योस्मि कथांतरेषु भवता Mk. 7. 7 in the course of conversation
कालांतरावर्तिशुभाशुभानि H. 1. v. l. see कालांतरं
सरस्वतीदृषद्वत्योर्यदंतरं Ms. 2. 17, 22
द्यावापृथिव्योरिदमंतरं हि व्याप्तं त्वयैकेन Bg. 11. 20
न मृणालसूत्रं रचितं स्तनांतरे Ś. 6. 17 between the breasts
Bg. 5. 27
अस्य खलु ते बाणपथवर्तिनः कृष्णसारस्यांतरे तपस्विन उपस्थिताः Ś. 1
तदंतरे सा विरराज धेनुः R. 2. 20
12. 29. (b) Intervention (व्यवधान) oft. in the sense of ‘through’
मेघांतरालक्ष्यमिवेंदुबिंबं R. 13. 38 through the clouds
वस्त्रं अंतरं व्यवधायकं यस्य स वस्त्रांतरः P. VI. 2. 166 Sk.
महानद्यंतरं यत्र तद्देशांतरमुच्यते
जालांतरप्रेषितदृष्टिः R. 7. 9 peeping through a window
विटपांतरेण अवलोकयामि Ś. 1
क्षणमपि विलंबमंतरीकर्तुमक्षमा K. 306 to allow to come between or intervene
कियच्चिरं वा मेघांतरेण पूर्णिमाचंद्रस्य दर्शनं U. 3.
5 Room, place, space in general
मृणालसूत्रांतरमप्यलभ्यं Ku. 1. 40
न ह्यविद्धं तयोर्गात्रे बभूवांगुलमंतरं Rām.
मूषिकैः कृतेंतरे Y. 1. 147
गुणाः कृतांतराः K. 4 finding or making room for themselves
न यस्य कस्यचिदंतरं दातव्यं K. 266
देहि दर्शनांतरं 84 room
पौरुषं श्रय शोकस्य नांतरं दातुमर्हसि Rām. do not give way to sorrow
तस्यांतरं मार्गते Mk. 7. 2 waits till it finds room
अंतरं अंतरं Mk. 2 make way, make way.
6 Access, entrance, admission, footing
लेभेंतरं चेतसि नोपदेशः R. 6. 66 found no admission into (was not impressed on) the mind
17. 75
लब्धांतरा सावरणेऽपि गेहे 16. 7.
7 Period (of time), term
मासांतरे देयं Ak.
सप्तैते मनवः स्वे स्वेंतरे सर्वमिदमुत्पाद्यापुश्चराचरं Ms. 1. 63, see मन्वंतर
इति तौ विरहांतरक्षमौ R. 8. 56 the term or period of separation
क्षणांतरे-रात् within the period of a moment.
8 Opportunity, occasion, time
देवी चित्रलेखमवलोकयंती तिष्ठति । तस्मिन्नंतरे भर्तोपस्थितः M. 1
अत्रांतरे प्रणम्याग्रे समुपविष्टः Pt. 1 on that occasion, at that time
अस्मिन्नंतरे Dk. 164
केन पुनरुपायेन मरणनिर्वाणस्यांतरं संभावयिष्ये Māl. 6
कृतकृत्यता लब्धांतरा भेत्स्यति Mu. 2. 22 getting an opportunity
9
यावत्त्वामिंद्रगुरवे निवेदयितुं अंतरान्वेषी भवामि Ś. 7. find a fit or opportune time
शक्तेनापि सता जनेन विदुषा कालांतरप्रेक्षिणा वस्तव्यं Pt. 3. 172 waiting for a suitable opportunity or time, सारणस्यांतरं दृष्ट्वा शुको रावणमब्रवीत् Rām.
9 Difference (between two things), (with gen. or in comp.)
शरीरस्य गुणानां च दूरमत्यंतमंतरं H. 1. 49
उभयोः पश्यतांतरं H. 1. 66, 2. 40
तव मम च समुद्रपल्वलयोरिवांतरं M. 1
Bg. 13. 34
यदंतरं सर्षपशैलराजयोर्यदंतरं वायसवैनतेययोः Rām.
द्रुमसानुमतां किमंतरं R. 8. 90
18. 15
rarely with instr., त्वया समुद्रेण च महदंतरं H. 2
स्वामिनि गुणांतरज्ञे Pt. 1. 101
difference
सैव विशिनष्टि पुनः प्रधानपुरुषांतरं सूक्ष्मं Sāṅ. K.
10 (Math.) Difference, remainder.
11 (a) Different, another, other, changed, altered (manner, kind, way &c.)
Note that in this sense अंतर always forms the latter part of a compound and its gender remains unaffected i. e. neuter, whatever be the gender of the noun forming the first part
कन्यांतरं ( अन्या कन्या), राजांतरं (अन्यो राजा), गृहांतरं (अन्यद्गृहं)
in most cases it may be rendered by the English word ‘another’
इदमवस्थांतरमारोपिता Ś. 3 changed condition
K. 154
Mu. 5
शुभाशुभफलं सद्यो नृपाद्देवाद्भवांतरे Pt. 1. 121
जननांतरसौहृदानि Ś. 5. 2 friendships of another (former) existence
नैवं वारांतरं विधास्यते H. 3 I shall not do so again
आमोदान् हरिदंतराणि नेतुं Bv. 1. 15
so दिगंतराणि
पक्षांतरे in the other case
देश°, राज°, क्रिया°. (b) Various, different, manifold (used in pl.)
लोको नियम्यत इवात्मदशांतरेषु Ś. 4. 2
मन्निमित्तान्यवस्थांतराण्यवर्णयत् Dk. 118 various or different states
160
sometimes used pleonastically with अन्यत् &c.
अन्यत्स्थानांतरं गत्वा Pt. 1.
12 Distance (in space)
व्यामो बाह्वोः सकरयोस्ततयोस्तिर्यगंतरं Ak.
प्रयातस्य कथंचिद्दूरमंतरं Ks. 5. 80.
13 Absence
तासामंतरमासाद्य राक्षसीनां वरांगना Rām.
तस्यांतरं च विदित्वा ibid.
14 Intermediate member, remove, step, gradation (of a generation &c.)
एकांतरं Ms. 10. 13
द्व्येकांतरासु जातानां 7
एकांतरमामंत्रितं P. VIII. 1. 55
तत्स्रष्टुरेकांतरं Ś. 7. 27 separated by one remove, see एकांतर also.
15 Peculiarity, peculiar or characteristic possession or property
a (peculiar) sort, variety, or kind
व्रीह्यंतरेप्यणुः Trik.
मीनो राश्यंतरे, वेणुर्नृपांतरे ibid.
प्रासंगो युगांतरं &c.
16 Weakness, weak or vulnerable point
a failing, defect, or defective point
प्रहरेदंतरेरिपुं Śabdak. सुजयः खलु तादृगंतरे Ki. 2. 52
असहद्भिर्माममित्रैर्नित्यमंतरदर्शिभिः Rām.
परस्यांतरदर्शिना ibid.
कीटकेनेवांतरं मार्गयमाणेन प्राप्तं मया महदंतरं Mk. 9
अथास्य द्वादशे वर्षे ददर्श कलिरंतरं Nala. 7. 2
हनूमतो वेत्ति न राक्षसोंतरं न मारुतिस्तस्य च रक्षसोंतरं Rām.
17 Surety, guarantee, security
तेन तव विरूपकरणे सुकृतमंतरे धृतं Pt. 4 he has pledged his honor that he will not harm you
आत्मानमंतरेऽर्पितवान् K. 247
अंतरे च तयोर्यः स्यात् Y. 2. 239
भुवः संज्ञांतरयोः P. III. 2. 179
धनिकाधमर्णयोरंतरे यस्तिष्ठति विश्वासार्थं स प्रतिभूः Sk.
18 Regard, reference, account
न चैतदिष्टं माता मे यदवोचन्मदंतरं Rām. with reference to me
त्वदंतरेण ऋणमेतत्.
19 Excellence, as in गुणांतरं व्रजति शिल्पमाधातुः M. 1. 6 (this meaning may be deduced from 11).
20 A garment (परिधान).
21 Purpose, object, (तादर्थ्य) (Malli. on R. 16. 82).
22 Concealment, hiding
पर्वतांतरितो रविः (this sense properly belongs to अंतर्-इ q. v.).
23 Representative, substitution.
24 Destitution, being without (विना) which belongs to अंतरेण. ( अंतरमवकाशावधिपरिधानांतर्धिभेदतादर्थ्ये । छिद्रात्मीयविनाबहिरवसरमध्येंतरात्मनि च Ak.) [cf. L. alter]
Comp.
अपत्या a pregnant woman.
चक्रं a technical term in augury Bṛ. S. chap. 86.
ज्ञ a. knowing the interior, prudent, wise
foreseeing
नांतरज्ञाः श्रियो जातु प्रियैरासां न भूयते Ki. 11. 24 not knowing the difference.
तत् a. spreading havoc.
द a. cutting the interior or heart.
दिशा, अंतरा दिक् intermediate region or quarter of the compass.
दृश् a. realizing the Supreme Soul ( परमात्मानुसंधायिन्).
पु(पू)रुषः the internal man, soul (the deity that resides in man and witnesses all his deeds)
तांस्तु देवाः प्रपश्यंति स्वस्यैवांतरपूरुषः Ms. 8. 85.
पूजा = अंतर्-पूजा.
प्रभवः [ अंतराभ्यां भिन्नवर्णमातापितृभ्यां प्रभवति] one of a mixed origin or caste
अंतरप्रभवाणां च धर्मान्नो वक्तुमर्हसि Ms. 1. 2.
प्रश्नः an inner question, one contained in and arising out of what has been previously mentioned.
शायिन्
स्थ,
स्थायिन्
स्थित a. {1} inward, internal, inherent
°स्थैर्गुणैः शुभ्रैर्लक्ष्यते नैव केन चित् Pt. 1. 221. {2} interposed, intervening, separate. {3} seated in the heart, an epithet of जीव.