| YouTube Channel

शिष् (ziS)

 
शब्दसागरः
English
शिष् r. 1st cl. (शेषति) To hurt, to injure or kill. r. 1st and 10th cls.
(शेषति शेषयति-ते) To leave a residue, not to use the whole.
(Usually with वि prefixed.) To excel. (ॡ and with वि prefixed.)
विशिषॢ r. 7th cl. (विशिनष्टि) To assign attributes or qualities to,
to distinguish, to individualize, to specify.
Capeller Eng
English
शिष् शिन॑ष्टि शिंषति
pp.
शिष्ट॑ (q.v. ) leave
P.
शिष्यते be left, remain,
w.
want, be missing.
C.
शेषयति, °ते
leave, spare. अति leave remaining
P.
remain. अप leave out.
अव leave remaining (also
C.
)
P.
be left, remain. ऊद् & परि the
same. वि leave apart
i.e.
separate, distinguish, characterize.
P.
be
distinguished by (instr. ), differ from (abl. )
be eminent among (gen. or
loc.
), be better or more excellent than (abl. or
instr.
).
C.
distinguish, characterize
pick out, prefer
exceed, surpass (acc. ).
प्रवि increase, augment. Cf. अ॑तिशिष्ट, अवशिष्ट, उ॑च्छिष्ट,
प॑रिशिष्ट (sic!), वि॑शिष्ट, स॑शिष्ट.
Yates
English
शिष् शेषति 1.
a. To hurt. (कि)
शेषति, 1.
a. शेषयति 10.
a. To
leave a residue. With वि, to
excel, and (ध, ऌ) विषिनष्टि, 7.
a.
To distinguish or individualise.
Apte
English
शिष् [śiṣ], I. 1
P.
(शेषति) To hurt, kill. -II. 1
P.
, 1
U.
(शेषति, शेषयति-ते) To leave as a remainder, spare. -III. 7
P.
(शिनष्टि, शिष्ट)
To leave as a reminder, leave, leave remaining.
To distinguish or discriminate from others.
Caus.
(शेषयति-ते) To leave
&c.
Apte 1890
English
शिष् {vI.v} {c1c} P. (शेषति) To hurt, kill. {vII.v} {c1c} P., {c10c} U., (शेषति, शेषयति-ते) To leave as a remainder, spare. {vIII.v} {c7c} P. (शिनष्टि, शिष्ट) 1 To leave as a remainder, leave, leave remaining.
2 To distinguish or discriminate from others.
Caus. (शेषयति-ते) To leave &c.
Monier Williams Cologne
English
1. शिष्
cl.
1.
P.
शेषति, to hurt, injure, kill,
Dhātup.
xvii, 36.
2. शिष्
cl.
7.
P.
(Dhātup. xxix, 14) शिनष्टि (in
TBr.
also शिंषति, in later lang.
pr.
p.
शेषत्
Impv.
शिण्ड्ढि or शिण्ढि,
Kāś.
Pāṇ.
viii, 4, 65
pf. शिशेष
Gr.
शिशिषे,
Br.
aor.
अशिश्-हत्, ib.
Prec. शिष्यात्
Gr.
fut. शेष्टा, ib.
शेक्ष्यति, °ते,
Br.
ind.
p.
शिष्ट्वा,
ĀśvŚr.
शिष्य, -शेषम्,
Br.
&c.
),
to leave, leave remaining,
TBr.
ŚrS.
(accord. to
Dhātup.
also ‘to distinguish’) :
Pass.
शिष्य॑ते, to be left, remain (with न, ‘to be lacking’),
AV.
&c.
&c.
:
Caus.
(or
cl.
10.
See
Dhātup.
xxxiv, 11) शेषयति, °ते (aor. अशीशिषत्),
to cause or allow to remain, leave, spare,
MBh.
Kāv.
&c.
:
Desid.
शिशिक्षति
Gr.
:
Intens.
शेशिष्यते, शेशेष्टि, ib.
3. शिष् weak form of शास्, q.v.
Monier Williams 1872
English
शिष् 1. शिष्, cl. 1. P. शेषति, शिशेष,
शेक्ष्यति, अशिक्षत्, शेष्टुम्, to hurt,
injure, kill.
शिष् 2. शिष्, cl. 7. P. शिनष्टि, शिशेष,
शेक्ष्यति, अशिषत्, शेष्टुम्, to leave,
leave remaining
to distinguish from others, indi-
vidualize
(according to some also) cl. 1. P. शेषति,
&c., to leave a residue, allow to remain, spare:
Pass. शिष्यते, (for शिष्यते, Pass. of rt. 1. शास्, see
p. 1003), to be left remaining, remain
Caus. (or cl.
10) शेषयति, -यितुम्, Aor. अशीशिषत्, to cause to
remain, leave, allow to remain, spare: Desid. शि-
क्षति: Intens. शेशिष्यते, शेशेष्टि
[cf. Lat.
quœso, quœro, quœstor, perhaps cura
Goth. qvis-
teins, qvistjan, fra-qvisteins, fra-qvistjan, fra-
qvistnan, us-qvistjan (based on a noun qvist = शिष्टि,
in the sense of ‘leaving, abandoning’), us-haista.]
Macdonell
English
शिष् 1. ŚIṢ, Ⅶ. P. śinaṣṭi (Br., S., C.), 🞄Ⅵ. P. śiṃṣati (Br., S.), leave
Ⅳ. 🞄Ā. -śiṣyate or ps. -śiṣyáte (V.), be left, 🞄remain (simple vb. in C. only): with na, be 🞄lacking (E.): pp. śiṣṭá, (V., C.), left, remaining
🞄—° in C. sts. having only remaining
🞄escaped from
cs. śeṣaya, P. (Ā. 🞄metr.) leave, spare: pp. śeṣita, left, spared. 🞄ati, leave over
ps. be left. ava, ps. remain: 🞄pp. left, spared, remaining, from (g., 🞄—°)
having only remaining (in. , —°)
remaining 🞄from what has been (—° w. pp.)
cs. 🞄leave: pp. left
also = pp. of non-caused vb.
🞄saṃbhoktum na‿avaśeṣitā, was not spared 🞄being eaten. ud, leave over (V.)
ps. remain 🞄over (V.): pp. úcchiṣṭa, left over, by (—°), 🞄remaining, left lying as useless
unclean. 🞄pari, leave over (V.)
ps. remain over: 🞄pr. pt. śiṣya-māṇa, finally remaining: pp. 🞄pári-śiṣṭa, left over, remaining
cs. leave 🞄remaining, spare. vi, (leave apart), distinguish, 🞄particularise
distinguish from others, 🞄prefer to (in. )
augment, intensify (rare)
🞄ps. be particularised or defined by (in. )
be 🞄distinguished from (in. , ab.)
be pre-eminent 🞄or most approved
be of more weight or better 🞄than, be superior or preferable to (in. , 🞄ab.)
be pre-eminent among (g., lc.): pp. 🞄vi-śiṣṭa, distinguished, particularised, characterised 🞄by (in. , —°)
different, particular
preeminent, 🞄excellent, distinguished, by (in. , 🞄—°)
excelling in (lc.)
best of, most distinguished 🞄among (g.)
superior to, better or 🞄worse than (ab., —°)
cs. distinguish, determine, 🞄define
prefer (any one)
cause to appear 🞄better
surpass, excel (ord. mg.)
ps. 🞄viśeṣyate, be of much account: pp. viśeṣita, superior to (ab.) in (in. )
surpassed. 🞄pra-vi, augment.
शिष् 2. ŚIṢ, weak form of śās.
Benfey
English
1. शिष् शिष्, i. 1, Par. To
hurt, to kill.
2. शिष् शिष्, ii. 7, शिनष्, शिंष्,
Par. To leave
pass. To be left, MBh.
2, 1964. Ptcple. of the pf. pass.
शिष्ट।
1. Left, remaining.
2. Also
sbst. Chief, Hit. 100, 15.
Comp.
विषम-,
adj.
unfair (division). Caus.
शेषय, To leave, to spare, MBh. 3,
14760. -- With the prep. अव अव, pass.
To be left, MBh. 3, 2276. अवशिष्ट,
Remaining, Hit. 61, 4, M.M.
remain-
der, Man. 3, 116
Hit. 103, 14 (अव-
शिष्ट-बल,
adj.
With the rest of [my]
army). Caus. अवशेषित (perhaps अव-
शेष + इत), Left, spared, MBh. 1, 5129.
-- With समव सम्-अव, Caus. pass.
समवशेषित, Left, spared, MBh. 1,
6337. -- With उद् उद्, उच्छिष्ट,
1.
Left, remainder, Daśak. in Chr. 197, 8.
2. Left behind, Rājat. 5, 11.
3. One
who has a remnant of food in his
mouth, Man. 2, 56
4, 75.
n.
Remains,
remainder of food, Man. 5, 140. -- With
निस् निस्, Caus. निःशेषित (perhaps
rather निःशेष, i. e. निस्-शेष, + इत),
1. Used up entirely (without leaving
any part), Rām. 1, 65, 6.
2. Exter-
minated, Pañc. 201, 22 (cf. my trans-
lation,
n.
1210). -- With परि परि, Caus.
To leave, Bhaṭṭ. 17, 93
with न, To
destroy, Ragh. 12, 79. -- With वि वि,
To distinguish, to make distinguished,
to augment, Mālat. 71, 8. Pass.
1. To
be distinguished, Ragh. 17, 62.
2. To
prefer, with abl. and instr., MBh. 3,
14735. Pass.
a. To be better than,
Man. 2, 83
Böhtl. Ind. Spr. 1678
(मूर्ख-सहस्रेण प्राज्ञे एक वि शिष्-
यते, One wise man is better than a
thousand fools)
to be of more weight,
Rām. 2, 35, 8.
b. To be most pre-
ferable, best, Hit. iii. d. 50
to be
pre-eminent, Man. 9, 297. विशिष्ट,
1. Having distinctive and exclusive
properties, Bhāṣāp. 132.
2. Espe-
cial.
3. Endowed with, possessed
of.
4. Distinguished, Hit. pr. 42,
M.M.
superior, pre-eminent, Chr. 28,
15
best, Bhag. 1, 7. Ptcple. cf the
fut. pass. विशेष्य।
1. What is deter-
minable or to be distinguished,
Bhāṣāp. 131.
2. Principal, primary, chief.
m.
A substantive.
n.
The subject of
a predicate. Caus.
1. To distinguish,
MBh. 3, 16449.
2. To surpass, Chr.
44, 2.
3. To adorn, Mṛcch. 59, 14.
विशेषित,
1. Distinguished, separated.
2. Excellent. -- With प्रवि प्र-वि, To
increase, Utt. Rāmac. 102, 5. -- With
प्रतिवि प्रति-वि, प्रतिविशिष्ट, Better
than (with abl.), MBh. 1, 4684. -- Cf.
Lat. quæso, quæro, quæstor, perhaps
cura
Goth. qvisteins, qvistjan, fra
-qvisteins, fra-qvistjan, fra-qvistnan,
us-qvistjan, based on a noun qvist =
*शिष् + ति, Leaving, abandoning
also
us-haista, Poor.
Apte Hindi
Hindi
शिष्
भ्वा* पर* - -
"चोट पहुँचाना, मार डालना"
शिष्
"भ्वा* पर* , चुरा* उभ* , " - -
"अवशिष्ट छोड़ देना, बचा देना"
शिष्
"रुधा* पर*, " - -
"बाक़ी छोड़ना, बचा रखना, अवशिष्ट छोड़ना"
शिष्
"रुधा* पर*, " - -
दूसरों से भिन्नता करना
शिष्
"रुधा* उभ*, प्रेर* , " - -
छोड़ना
L R Vaidya
English
Siz {% (I) vt. 1P (pres. शेषति) %} To hurt, to kill.
Siz {% (II) vt. 1P, 10U (pres. शेषति, शेषयति-ते) %} To leave a residue.
Siz {% (III) vt. 7P (pp. शिष्ट
pres. शिनष्टि) %} 1. To leave, to leave remaining
2. to distinguish from others.With अव-, to leave remaining, कियदवशिष्टं रजन्याः Sak.iv., स्तंबेन नीवार इवावशिष्टः R.v.15.With परि-, to leave remaining.With वि-, 1. to distinguish from others, to individualize, R.xvii.62
2. to augment, पुनरकांडविवर्तनदारुणो विधिरहो विशिनष्टि (v.l.) मनोरुजम् M.M.iv.
3. (in the pass.) to be preferable or superior, (with an abl.).
Siz {% Caus. (शेषयति-ते) %} With वि-, to excel, to surpass.
Bopp
Latin
1. शिष् 1. P. (हिंसायाम् K. वधे V.) ferire, laedere, occi-
dere. Cf. शष्, शस् et शास् sgf. 4.
2. शिष् 7. P. relinquere. Pass. relinqui, reliquum esse,
restare. MAH. 3. 2070.: तस्य (नलस्य) दासा रथो
भ्राता नच बान्धवाः…शिष्यन्ते स्म. -- शिष्ट re-
licuts, reliquus. N. 9. 3.: शिष्टा ते दमयन्त्य् एका स-
र्वम् अन्यज् जितम् मया
13. 35. BH. 4. 31. -- युधि
शिष्ये in pugnâ resto i. e. cado, pereo, sicut germanice
dicitur im Kampfe bleiben. MAH. 2. 1964.: अवाप्स्ये
वा श्रियं हितां शिष्ये वा निहतो युधिः. -- Caus.
(secundum grammaticos cl. 10.) reliquum facere, relin-
quere. MAH. 3. 14760.: गाण्डीवधन्वा वृकोदरश्च…
शेषयेतां युधि शत्रुसेनाम्. -- निःशेषित (BAH. e
निस् et शेषित relictum, reliquiae) relicti, reliquiarum
expers, non relictus. R. Schl. I. 65. 6.: निःशेषिते ऽन्ने.
c. अव Pass. relinqui, reliquum esse, restare. BH. 7. 2. --
अवशिष्ट relictus, reliquus. N. 8. 5.
c. अव praef. सम् Caus. reliquum facere, relinquere.
MAH. 1. 6337.
c. उत् उच्छिष्ट relictus, reliquus. N. 13. 68. MAN. 11. 26.
c. निस् v. simpl. Caus.
c. परि Caus. reliquum facere. RAGH. 12. 79.
c. वि
1) discernere, distinguere. Pass. discerni, distin-
gui. RAGH. 17. 62.: तस्य दण्डवतो दण्डः (schol. सै-
न्यं) स्वदेहान् व्यशिष्यत (schol. ना ऽभिद्यत).
2) praeferre, meliorem habere, pluris aestimare, c. acc.
et instr. MAH. 3. 14735.: भानुप्रभृतिभिश्चै ऽतान् वि-
शिनष्टिच केशवः. Pass. melior haberi, majoris aesti-
mari, c. abl. vel instr. BH. 5. 2.: कर्मसन्न्यासात् कर्मयो-
गो विशिष्यते
12. 12.: श्रेयो हि ज्ञानम् अभ्यासाज्
ज्ञानाद् ध्यानं विशिष्यते
BR. 2. 24.: यज्ञैस् तपोभिः
…विशिष्यते स्त्रिया भर्तुर् नित्यम् प्रियहिते स्थितिः.
Absol. insigniri, insignitum, eximium esse. MAH. 1. 2916.:
गुणैर् अप्सरसान् दिव्यैर् मेनके त्वं विशिष्यसे. --
विशिष्ट insignitus, egregius, praestantissimus. N. 1. 31.
Caus. superare. MAH. 3. 16449.: रावणिस् तु यदा नै ऽनं
विशेषयति सायकैः
MR. 19. 4.: किन् त्वम् पदैर् म-
पदानि विशेषयन्ती व्याली ऽव यासि पतगेन्द्र-
भयाभिभूता
117. 9.: मदनम् अपि गुणैर् विशेष-
यन्ती.
c. वि praef. प्रति प्रतिविशिष्ट insignitus, egregius, prae-
stantissimus. C. abl. praestantior. MAH. 1. 4684.
3. शिष् 10. P. v. 2. शिष् Caus.
4. शिष् v. शास्.
Lanman
English
√1śiṣ (śináṣṭi
śiśiṣé
áśiṣat
śekṣyáti,
-te
śiṣṭá
śiṣṭvā́
-śíṣya). leave, leave
remaining.
+ ud, leave remaining.
+ vi, (leave apart or by itself, i. e.) separate,
distinguish
viśiṣṭa, (separated, and
so, like Eng. distinguished) eminent, excellent.
√2śiṣ, subsidiary form to √śās, q. v.
Kridanta Forms
Sanskrit
शिष् (शि꣡षँ꣡ हिंसार्थः - भ्वादिः - सेट्)
ल्युट् = शेषणम्
अनीयर् = शेषणीयः - शेषणीया
ण्वुल् = शेषकः - शेषिका
तुमुँन् = शेषितुम्
तव्य = शेषितव्यः - शेषितव्या
तृच् = शेषिता - शेषित्री
क्त्वा = शेषित्वा / शिषित्वा
ल्यप् = प्रशिष्य
क्तवतुँ = शिषितवान् - शिषितवती
क्त = शिषितः - शिषिता
शतृँ = शेषन् - शेषन्ती
शिष् (शि॒षॢँ꣡ विशेषणे - रुधादिः - अनिट्)
ल्युट् = शेषणम्
अनीयर् = शेषणीयः - शेषणीया
ण्वुल् = शेषकः - शेषिका
तुमुँन् = शेष्टुम्
तव्य = शेष्टव्यः - शेष्टव्या
तृच् = शेष्टा - शेष्ट्री
क्त्वा = शिष्ट्वा
ल्यप् = प्रशिष्य
क्तवतुँ = शिष्टवान् - शिष्टवती
क्त = शिष्टः - शिष्टा
शतृँ = शिंषन् - शिंषती
शिष् (शि꣡षँ꣡ असर्वोपयोगे - चुरादिः - सेट्)
ल्युट् = शेषणम्
अनीयर् = शेषणीयः - शेषणीया
ण्वुल् = शेषकः - शेषिका
तुमुँन् = शेषयितुम् / शेषितुम्
तव्य = शेषयितव्यः / शेषितव्यः - शेषयितव्या / शेषितव्या
तृच् = शेषयिता / शेषिता - शेषयित्री / शेषित्री
क्त्वा = शेषयित्वा / शेषित्वा / शिषित्वा
ल्यप् = प्रशेष्य / प्रशिष्य
क्तवतुँ = शेषितवान् / शिषितवान् - शेषितवती / शिषितवती
क्त = शेषितः / शिषितः - शेषिता / शिषिता
शतृँ = शेषयन् / शेषन् - शेषयन्ती / शेषन्ती
शानच् = शेषयमाणः / शेषमाणः - शेषयमाणा / शेषमाणा
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
शिष्
मूलधातुः:
शिष
धात्वर्थः:
हिंसायाम्
गणः:
भ्वादिः
कर्मकत्वं:
सकर्मकः
इट्त्वं:
सेट्
उपग्रहः:
परस्मैपदी
रूपम्:
शेषति
धातुः:
शिष्
मूलधातुः:
शिष
धात्वर्थः:
असर्वोपयोगे
गणः:
चुरादिः
कर्मकत्वं:
सकर्मकः
इट्त्वं:
सेट्
उपग्रहः:
उभयपदी
रूपम्:
शेषयति-ते, शेषति-ते
अनुबन्धादिविशेषः:
आधृषीयः
धातुः:
शिष्
मूलधातुः:
शिष्लृ
धात्वर्थः:
विशेषणे
गणः:
रुधादिः
कर्मकत्वं:
सकर्मकः
इट्त्वं:
अनिट्
उपग्रहः:
परस्मैपदी
रूपम्:
विशिनष्टि
अनुबन्धादिविशेषः:
प्रायेण विपूर्वः
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
शिष् mit °नि Kaus. = निःशेषय्, Gopāl. 80, 18.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
उच्छिष्, अवशिष्, अवशेषय, परिशेष्, परिशेषय, शिष्, शेषय, अपशिष्, अतिशिष्, परिहा, अतिसृज्, अवहा
verb
परिशेषानुकूलः व्यापारः।
"अहं भवतां कृते अपूपस्य खण्डम् उच्छिनष्मि।"
Capeller
German
शिष्, शिन॑ष्टि, शिंषति übrig lassen
Pass.
शिष्य॑ते u. शि॑ष्यते (betont nur) —°) übrig
bleiben
p. p. शिष्ट॑ übrig gelassen, übrig
übrig geblieben von—, o. von dem nur
—übrig g. ist (—°). Caus. शेषयति
(°ते) übrig lassen, verschonen
p. p.
शेषित। अव = Simpl. Act. u. Pass.
p. p. अवशिष्ट übrig von (Gen. o. —°),
sonst = शिष्ट. Caus. übrig lassen
p. p.
अवशेषित übrig geblieben. उद् = Simpl.
p. p. उ॑च्छिष्ट übrig von (—°)
s. auch
bes. परि = Simpl.
p. p. प॑रिशिष्ट übrig
(geblieben). Caus. übrig lassen, ver-
schonen, aufgeben. वि unterscheiden,
näher bezeichnen. Pass. sich unterscheiden
o. auszeichnen durch (Instr.),
höher stehen, mehr gelten, besser sein
als (Abl. 0. Instr.), hervorragen unter
(Gen. 0. Loc.). p. p. विशिष्ट s. bes.
Caus. näher bestimmen, charakterisieren.
Pass. hoch stehen, viel gelten
übertreffen.
p. p. विशेषित höher stehend
als (Abl.), durch (Instr.)
übertreffen.
सम्, p. p. सं॑शिष्ट übrig geblieben.
Grassman
German
1. √śiṣ, zurückbleiben, bleiben in [L.]
2〉 zurückbleiben, übrig bleiben.
Mit úd übrig lassen [A.].
Speisen [A.] niedersetzen.
Stamm śiṣa:
-as úd mā́‿amī́ṣām kám caná‿ {516, 16}.
Part. II. śiṣṭá [vgl. śās]:
-ám [n.] 2〉 {28, 9} úd camúos bhara.
2. √śiṣ siehe śās.
Burnouf
French
*शिष् शिष्। शेषामि 1
p. शिशेष
f2.
शेक्ष्यामि
a1. अशिक्षम्। Frapper, blesser.
*शिष् शिष्। शिनष्मि 7
imp. 2p. शिण्ढि
p.
शिशेष
etc. Laisser. -- {@Ps.@} शिष्ये
pp. शिष्ट
être laissé, être de reste, rester: शिष्टा ले दमयन्त्य्
एका il ne te reste que Damayantī
युधि शिष्यते il reste
sur le champ de bataille, il est tué.
Stchoupak
French
शिष्-
{%śinaṣṭi
śiśiṣe
śiṣyate śeṣayati -te
1 śiṣṭa- °śiṣya %}
-- laisser
pass. être de reste, rester (न श्। manquer)
caus. laisser,
épargner
a. v. laissé, qui reste
ifc. dont il ne reste que, échappé à
nt. ce qui reste, restes, desserte.
शिष्टाशन- शिष्टाशिन्- a. qui se nourrit de restes.