शक्ति (zakti)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 शक्ति f.
  (-क्तिः)
	 1. Power,  regal power as resulting from “प्रभुशक्ति” or “प्रभाव-
शक्ति” majesty,  “उत्साहशक्ति” energy,  perseverance,  “मन्त्रशक्ति” the power
of god counsel: see शक्तित्रय.
	 2. Power,  strength,  prowess.
	 3. An iron
spear or dart.
	 4. The energy or active power of a deity,  per-
sonified as his wife,  as GAURĪ of ŚIVA,  LAKSHMĪ of VISHṆU,  &c.
5. The female organ as the counterpart of the phallic personifica-
tion of ŚIVA,  and worshipped either literally or figuratively by a
sect of Hindus,  thence termed ŚĀKTAS.
	 6. Allaying or appeasing
opposition. 
	 7. Force or signification of words,  (op. to लक्षणा and
व्यञ्जना.)
	 8. The relation of a word to the thing designated by it, 
(in Nyāya Phil.)
	 9. Poetic genius.
	 10. The inherent power of a
cause to produce its effects,  (in Nyāya Phil.)
 E.
  शक् to be able, 
aff.
   क्तिन् ।

Capeller Eng

English

 1 श॑क्ति f.
  ability,  power,  capacity of (infin. ,  loc.
 ,  gen.
  , 
or —°)
 the triple power of a king
 the energy or active power of a
deity,  esp.
    of Śiva
 the power of a word i.e.
  its meaning or function
the productive power of a poet,  i.e.
  his fancy or imagination
 help, 
assistance,  gift,  donation. 

 2 श॑क्ति शक्ति॑ f.
  spear,  lance.

 शक्ति॑ f.
  spear,  lance.

 3 शक्ति m.
  N.
  of a Ṛṣi.

Yates

English

 शक्ति (क्तिः) 2.
f.
  Power
 subduing
opposition
 meaning
 iron dart
energy of a deity,  female organ
worshipped by the
Shāktas.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

शक्ति 	-	 zakti 	-	 m.
  	-	 strength
बल 	-	 bala 	-	 n.
  m.
  	-	 strength
धीरता 	-	  dhIratA 	-	 f.
  	-	 strength
शची 	-	  zacI 	-	 f.
  	-	 strength
आयत्ति 	-	  Ayatti 	-	 f.
  	-	 strength
ऊर्जा 	-	  UrjA 	-	 f.
  	-	 strength
तविषी 	-	  taviSI 	-	 f.
  	-	 strength
प्रगल्भता 	-	  pragalbhatA 	-	 f.
  	-	 strength
प्रबलता 	-	  prabalatA 	-	 f.
  	-	 strength
वया 	-	  vayA 	-	 f.
  	-	 strength
विक्रान्ति 	-	  vikrAnti 	-	 f.
  	-	 strength
वीर्यवत्ता 	-	  vIryavattA 	-	 f.
  	-	 strength
शुषि 	-	  zuSi 	-	 f.
  	-	 strength
सबलता 	-	  sabalatA 	-	 f.
  	-	 strength
सारवत्ता 	-	  sAravattA 	-	 f.
  	-	 strength
ऊर्ज् 	-	  Urj 	-	 f.
  	-	 strength
सार 	-	  sAra 	-	 m.
  	-	 strength
प्रताप 	-	  pratApa 	-	 m.
  	-	 strength
पराक्रम 	-	  parAkrama 	-	 m.
  	-	 strength
वाज 	-	  vAja 	-	 m.
  	-	 strength

शक्ति  { शक्ति } 	-	 zakti{zakti} 	-	 f.
  	-	 energy  [ power ]
वीर्य 	-	 vIrya 	-	 n.
  	-	 energy
तेजोमय 	-	 tejomaya 	-	 adj.
  	-	 fullofenergy
उत्साहशक्ति 	-	  utsAhazakti 	-	 f.
  	-	 energy
उदारता 	-	  udAratA 	-	 f.
  	-	 energy
जूति 	-	  jUti 	-	 f.
  	-	 energy
तेजस्विता 	-	  tejasvitA 	-	 f.
  	-	 energy
त्विषि 	-	  tviSi 	-	 f.
  	-	 energy
प्रगल्भता 	-	  pragalbhatA 	-	 f.
  	-	 energy
सोत्साहता 	-	  sotsAhatA 	-	 f.
  	-	 energy
ऊर्ज 	-	  Urja 	-	 m.
  	-	 energy
पराक्रम 	-	  parAkrama 	-	 m.
  	-	 energy
सार 	-	  sAra 	-	 m.
  	-	 energy
यत्न 	-	  yatna 	-	 m.
  	-	 energy
अभ्युत्साह 	-	  abhyutsAha 	-	 m.
  	-	 energy
उत्साह 	-	  utsAha 	-	 m.
  	-	 energy
ओज्मन् 	-	  ojman 	-	 m.
  	-	 energy
प्राण 	-	  prANa 	-	 m.
  	-	 energy
प्रताप 	-	  pratApa 	-	 m.
  	-	 energy
वाज 	-	  vAja 	-	 m.
  	-	 energy

शक्ति 	-	  zakti 	-	 f.
  	-	 pike
शूल 	-	  zUla 	-	 m.
  	-	 pike
शल्य 	-	  zalya 	-	 m.
 n.
  	-	 pike
समिक 	-	  samika 	-	 n.
  	-	 pike
कङ्कत्रोट 	-	  kaGkatroTa 	-	 m.
  	-	 pike fish  [ Esox Kankila - Zoo. ]
जलव्यथ 	-	  jalavyatha 	-	 m.
  	-	 pike fish  [ Esox Kankila - Zoo. ]
शूलाग्र 	-	  zUlAgra 	-	 adj.
  	-	  pointed like a pike
शूलिन् 	-	  zUlin 	-	 adj.
  	-	  having a dart or pike
शूलाग्र 	-	  zUlAgra 	-	 n.
  	-	  point of a pike or stake

शक्ति 	-	 zakti 	-	 f.
  	-	 ability
शक्ति  { शक्ति } 	-	 zakti{zakti} 	-	 f.
  	-	 energy  [ power ]
शक्ति 	-	 zakti 	-	 m.
  	-	 power
शक्ति 	-	 zakti 	-	 m.
  	-	 strength
शक्ति 	-	 zakti 	-	 f.
  	-	  power or signification of a word
शक्ति 	-	 zakti 	-	 f.
  	-	  faculty
शक्ति 	-	 zakti 	-	 f.
  	-	  female organ
शक्ति 	-	 zakti 	-	 f.
  	-	  aid
शक्ति 	-	 zakti 	-	 f.
  	-	  might
शक्ति 	-	 zakti 	-	 f.
  	-	  lance
शक्ति 	-	 zakti 	-	 f.
  	-	  dart
शक्ति 	-	 zakti 	-	 f.
  	-	  regal power
शक्ति 	-	 zakti 	-	 f.
  	-	  capacity for
शक्ति 	-	 zakti 	-	 f.
  	-	  flag-staff
शक्ति 	-	 zakti 	-	 f.
  	-	  assistance
शक्ति 	-	 zakti 	-	 f.
  	-	  power over
शक्ति 	-	 zakti 	-	 f.
  	-	  particular configuration of stars and planets
शक्ति 	-	 zakti 	-	 f.
  	-	  effectiveness or efficacy
शक्ति 	-	 zakti 	-	 f.
  	-	  skill
शक्ति 	-	 zakti 	-	 f.
  	-	  effectiveness

शक्ति 	-	  zakti 	-	 f.
  	-	 efficacy
प्रवृत्ति 	-	  pravRtti 	-	 f.
  	-	 efficacy
वीर्यवत्ता 	-	  vIryavattA 	-	 f.
  	-	 efficacy
सिद्धि 	-	  siddhi 	-	 f.
  	-	 efficacy
गुण 	-	  guNa 	-	 m.
  	-	 efficacy
प्रभाव 	-	  prabhAva 	-	 m.
  	-	 efficacy
तरस् 	-	  taras 	-	 n.
  	-	 efficacy
तेजस् 	-	  tejas 	-	 n.
  	-	 efficacy
वीर्य 	-	  vIrya 	-	 n.
  	-	 efficacy
वीर्यवत्त्व 	-	  vIryavattva 	-	 n.
  	-	 efficacy
साधनत्व 	-	  sAdhanatva 	-	 n.
  	-	 efficacy
सामर्थ्य 	-	  sAmarthya 	-	 n.
  	-	 efficacy
आयुस् 	-	  Ayus 	-	 n.
  	-	 efficacy
भैषज्य 	-	  bhaiSajya 	-	 n.
  	-	  healing efficacy
अभ्युत्थान 	-	  abhyutthAna 	-	 n.
  	-	  gaining efficacy
शक्ति 	-	  zakti 	-	 f.
  	-	  effectiveness or efficacy
समाधियोग 	-	  samAdhiyoga 	-	 m.
  	-	 efficacy of contemplation
सुमहौषध 	-	  sumahauSadha 	-	 n.
  	-	  herb of very strong efficacy
शक्तिवैभविक 	-	  zaktivaibhavika 	-	 adj.
  	-	  endowed with power and efficacy
तावद्वीर्यवत् 	-	  tAvadvIryavat 	-	 adj.
  	-	  having so great force or efficacy
आनुबन्धिक 	-	  Anubandhika 	-	 adj.
  	-	  of continued influence or efficacy
स्वरूपभाव 	-	  svarUpabhAva 	-	 m.
  	-	  whose essence is of the same efficacy
सहस्रवर्चस् 	-	  sahasravarcas 	-	 adj.
  	-	  having thousand-fold power or efficacy
पुण्यप्रताप 	-	  puNyapratApa 	-	 m.
  	-	 efficacy of virtue or of religious merit
पञ्चामृत 	-	  paJcAmRta 	-	 n.
  	-	  aggregate of any 5 drugs of supposed efficacy
माहात्म्य 	-	  mAhAtmya 	-	 n.
  	-	  peculiar efficacy or virtue of any divinity or sacred shrine

 
   शक्ति  zakti f.
   effectiveness   
   संनिबन्ध  saMnibandha m.
   effectiveness    
   सात्कर्य  sAtkarya n.
   effectiveness   
   शक्ति  zakti f.
   effectiveness or efficacy     
            

Wilson

English

 शक्ति
f.
  (-क्तिः)
1 Power,  regal power as resulting from majesty,  perseverance,  and counsel.
2 Power,  strength,  prowess.
3 An iron spear or dart.
4 The energy or active power of a deity,  personified as his wife,  as GAURI of
ŚIVA,  LAKṢMĪ of VIṢṆU,  &c.
5 The female organ as the counterpart of the phallic personification of ŚIVA, 
and worshipped either literally or figuratively by a sect of Hindus,  thence
termed Śāktas.
6 Allaying or appeasing opposition. 
7 Force or signification of words.
E.
  शक to be able,  aff.
   क्तिन्.

Apte

English

शक्तिः [śaktiḥ],  f.
  [शक्-क्तिन्]

(a) Power,  ability,  capacity,  strength,  energy,  prowess
 दैवं निहत्य कुरु पौरुषमात्मशक्त्या Pt.*
  1.361
 ज्ञाने मौनं क्षमा शक्तौ R.*
  1.22
 so यथाशक्ति,  स्वशक्ति &c.
  (b) Faculty,  capacity
 स्मरण- शक्ति 'retentive faculty or memory'.

Regal power
 (it has three parts or elements
 1 प्रभुशक्ति or प्रभावशक्ति' the majesty or pre-eminent position of the king himself'
 2 मंत्रशक्ति 'the power of good counsel'
 and 3 उत्साहशक्ति 'the power of energy')
 राज्यं नाम शक्तित्रयायत्तम् Dk.
 त्रिसाधना शक्तिरिवार्थसंचयम् R.*
  3.13
6.33
17.63
 Śi.*
  2.26.

The power of composition,  poetic power or genius
 शक्तिर्निपुणता लोकशास्त्रकाव्याद्यवेक्षणात् K.P.*  1
 see explanation ad loc.
 

The active power of a deity,  regarded as his wife,  female divinity
 (these are variously enumerated,  8,  9 or even 5 being mentioned)
 स जयति परिणद्धः शक्तिभिः शक्तिनाथः Māl.
 5.1
 Ś.*
  7.35.

A kind of missile
 शक्तिखण्डामर्षतेन गाण्डीविनोक्तम् Ve.*
  3
 ततो विभेद पौलस्त्यः शक्त्या वक्षसि लक्ष्मणम् R.*
  12.77.

A spear,  dart,  pike,  lance.

(In phil.
 ) The relation of a term to the thing designated.

The power inherent in cause to produce its necessary effect.

(In Rhet.
 ) The power or signification of a word
 (these are three अभिधा,  लक्षणा and व्यञ्जना)
 तिस्रः शब्दस्य शक्तयः S. D.*  11.

The expressive power or denotation of a word (opp.  लक्षणा and व्यञ्जना)
 it is thus defined: अस्माच्छब्दादयमर्थो बोद्धव्य इत्याकारको$नादिसंकेतः शक्तिः Tarka.  K.

The female organ,  the counterpart of the Phallus of &Saucte
iva worshipped by a sect of people called Śāktas.

A sword.

An implement in gambling.Comp.   -अर्धः perspiring and panting through fatigue or exertion.  -अपेक्ष,  -अपेक्षिन् a.
  having regard to strength
 षाड्गुण्यमुपयुञ्जीत शक्त्यपेक्षो रसायनम् Śi.*
  2.93.-कुण्ठनम् the deadening of a power. -ग्रह a.
 

apprehending the force or meaning.

armed with a spear.

(हः) apprehension of the force,  meaning,  or acceptation of a word.

a spearman,  lancer.

an epithet of Śiva. 

of Kārtikeya.  -ग्राहक a.
  determining or establishing the meaning of a word. (-कः) epithet of Kārtikeya.  -त्रयम् the three constituent elements of regal power
 see शक्ति (2) above. -धर a.
  strong,  powerful.

(रः) a spearman. 

an epithet of Kārtikeya
 ततस्तामेव चोत्कृष्य शक्तिं शक्तिधरप्रियः Rām.*
  7.8.11. -ध्वजः N.
  of Kārtikeya
 शक्तिध्वजशिखरशूलोत्सेधं सौधमागतम् Dk.*
  2.5. -नाथः N.
  of Śiva
 स जयति परिणद्धः शक्तिभिः शक्तिनाथः Māl.
 5.1. -पर्णः Alstonia Scholaris. (Mar.  सातवीण). -पाणिः,  -भृत् m.
 

a spearman. 

an epithet of Kārtikeya. 

पातः prostration of strength.

In Yoga philosophy,  a spiritual procedure,  by which the preceptor puts his strength (spiritual power) in his pupil. -पूजकः a Śākta q. v.  -पूजा the worship of Śakti. -पूर्वः an epithet of Parāśara. -वैकल्यम् loss of strength,  debility,  incapacity. -हीनa.  powerless,  weak,  impotent. -हेतिकः a lancer,  spearman. 

Apte 1890

English

 शक्तिः f. [शक्-क्तिन्] 1 (a) Power,  ability,  capacity,  strength,  energy,  prowess
 दैवं निहत्य कुरु पौरुषमात्मशक्त्या Pt. 1. 361
 ज्ञानि मौनं क्षमा शक्तौ R. 1. 22
 so यथाशक्ति,  स्वशक्ति &c. (b) Faculty,  capacity
 स्मरणशक्ति ‘retentive faculty or memory’. 
2 Regal power
 (it has three parts or elements
 प्रभुशक्ति or प्रभावशक्ति ‘the majesty or pre-eminent position of the king himself’
 {2} मंत्रशक्ति ‘the power of good counsel’,  and {3} उत्साहशक्ति ‘the power of energy’)
 राज्यं नाम शक्तित्रयायत्तं Dk.
 त्रिसाधना शक्तिरिवार्थसंचयं R. 3. 13,  6. 33,  17. 63
 Śi. 2. 26. 
3 The power of composition,  poetic power or genius
 शक्तिर्निपुणता लोकशास्त्रकाव्याद्यवेक्षणात् K. P. 1
 see explanation ad loc. 
4 The active power of a deity,  regarded as his wife,  female divinity
 (these are variously enumerated,  8,  9 or even 50 being mentioned)
 स जयति परिणद्धः शक्तिभिः शक्तिनाथः Māl. 5. 1
 Ś. 7. 35. 
5 A kind of missile
 शक्तिखंडामर्षितेन गांडीविनोक्तं Ve. 3
 ततो बिभेद पौलस्त्यः शक्त्या वक्षसि लक्ष्मणं R. 12. 77. 
6 A spear,  dart,  pike,  lance. 
7 (In phil.) The relation of a term to the thing designated. 
8 The power inherent in cause to produce its necessary effect. 
9 (In Rhet.) The power or signification of a word
 (these are three अभिधा,  लक्षणा and व्यंजना)
 तिस्रः शब्दस्य शक्तयः S. D. 11. 
10 The expressive power or denotation of a word (opp. लक्षणा and व्यंजना)
 it is thus defined: 
अस्माच्छब्दादयमर्थो बोद्धव्य इत्याकारकोऽनादिसंकेतः शक्तिः Tarka K. 
11 The female organ,  the counterpart of the Phallus of Śiva worshipped by a sect of people called Śāktas. 
12 A sword. 
13 An implement in gambling. 
Comp. 
अर्धः perspiring and panting through fatigue or exertion. 
अपेक्ष,  
अपेक्षिन् a. having regard to strength
 Śi. 2. 93. 
कुंठनं the deadening of a power. 
ग्रह a. {1} apprehending the force or meaning. {2} armed with a spear. (
हः) {1} apprehension of the force,  meaning,  or acceptation of a word. {2} a spearman,  lancer. {3} an epithet of Śiva. {4} of Kārtikeya. 
ग्राहक a. determining or establishing the meaning of a word. (
कः) an epithet of Kārtikeya. 
त्रयं the three constituent elements of regal power
 see शक्ति (2) above. 
धर a. strong,  powerful. (
रः) {1} a spearman. {2} an epithet of Kārtikeya. 
पाणिः,  
भृत् m. {1} a spearman. {2} an epithet of Kārtikeya. 
पातः prostration of strength. 
पूजकः a Śākta q. v. 
पूजा the worship of Śakti. 
पूर्वः an epithet of Parāśara. 
कल्यं loss of strength,  debility,  incapacity. 
हनि a. powerless,  weak,  impotent. 
हेतिकः a lancer,  spearman. 

Monier Williams Cologne

English

 श॑क्ति or शक्ति॑ f.
  power,  ability,  strength,  might,  effort,  energy,  capability (शक्त्या or आत्म-श्° or स्व-श्°,  ‘according to ability’
 परं शक्त्या,  ‘with all one's might’
 वित्त-शक्त्या,  ‘according to the capability of one's property’
 शक्तिम् अ-हापयित्वा,  ‘not relaxing one's efforts,  exerting all one's strength’),  faculty,  skill,  capacity for,  power over (gen.   loc.
   dat.
 ,  or inf.
  ),  RV.
   &c.
   &c.
  

 effectiveness or efficacy (of a remedy),  ŚārṅgS.
 

 regal power (consisting of three parts,  प्रभुत्व,  personal pre-eminence
 मन्त्र,  good counsel,  and उत्साह,  energy),  Kām.
   (cf.   Ragh.
  iii,  13)

 the energy or active power of a deity personified as his wife and worshipped by the Śākta (q.v.) sect of Hindūs under various names
(sometimes only three,  sometimes eight Śakti goddesses are enumerated,  as follow,  Indrāṇī,  Vaiṣṇavī,  Śāntā,  Brahmāṇī,  Kaumārī,  Nārasiṃhī,  Vārāhī,  and Māheśvarī,  but some substitute Cāmuṇḍā and Caṇḍikā for the third and sixth of these:
according to another reckoning there are nine,  viz. Vaiṣṇavī,  Brahmāṇī,  Raudrī,  Māheśvarī,  Nārasiṃhī,  Vārāhī,  Indrāṇī,  Kārttikī,  and Pradhānā:
others reckon fifty different forms of the Śakti of Viṣṇu besides Lakṣmī,  some of these are Kīrtti,  Kānti,  Tuṣṭi,  Puṣṭā,  Dhṛti,  Śānti,  Kriyā,  Dayā,  Medhā &c.
  
and fifty forms of the Śakti of Śiva or Rudra besides Durgā or Gaurī,  some of whom are Guṇodarī,  Virajā,  Śālmalī,  Lolākṣī,  Vartulākṣī,  Dīrgha-ghoṇā,  Sudīrgha-mukhī,  Go-mukhī,  Dīrgha-jihvā,  Kuṇḍodarī,  Ardha-keśī,  Vikṛta-mukhī,  Jvālā-mukhī,  Ulkāmukhī &c.
  
Sarasvatī is also named as a Śakti,  both of Viṣṇu and Rudra:
according to the Vāyu-Purāṇa the female nature of Rudra became twofold,  one half असित or white,  and the other सित or black,  each of these again becoming manifold,  those of the white or mild nature included Lakṣmī,  Sarasvatī,  Gaurī,  Umā &c.
  
those of the dark and fierce nature,  Durgā,  Kālī &c.
  ),  Kāv.
 
Kathās.
 
Pur.
  (cf.   RTL.
   181 &c.
  
MWB.
  216)

 the female organ (as worshipped by the Śākta sect either actually or symbolically),  RTL.
   140

 the power or signification of a word (defined in the Nyāya as पदस्य पदार्थे सम्बन्धः i.e. ‘the relation of a word to the thing designated’),  Bhāṣāp. 
 Sāh.
 

 (in Gram.
  ) case-power,  the idea conveyed by a case (=  कारक),  Pāṇ.
  ii,  3,  7,  Sch.

 the power or force or most effective word of a sacred text or magic formula,  Up.
  
 Pañcar.

 the creative power or imagination (of a poet),  Kāvyād.

 help,  aid,  assistance,  gift,  bestowal,  RV.
  

 a spear,  lance,  pike,  dart,  RV.
   &c.
   (also शक्ती g. बह्व्-आदि)

 a sword,  MW.
  

 (prob.) a flag-staff (See रथ-श्°)

 a partic.  configuration of stars and planets (when the latter are situated in the 7th,  8th,  9th,  and 10th astrological house),  VarBṛS.
 

 शक्ति॑ m.
  N.
  of a Muni or sage (the eldest of Vasiṣṭha's hundred sons
 accord.
  to VP.
   he was father of Parāśara,  and was devoured by king Kalmāṣa-pāda,  when changed to a man-eating Rākṣasa,  in consequence of a curse pronounced upon him by the sage
 he is represented as having overcome Viśvāmitra at the sacrifice of king Saudāsa
 he is regarded as the author of RV.
   vii,  32,  26
 ix,  97,  19-21
 108,  3
 14-16
 Śakti is also identified with one of the Vyāsas,  and with Avalokiteśvara,  and has elsewhere the patr. Jātūkarṇa and Sāṃkṛti),  Pravar.
 
 MBh.
   &c.
  

Monier Williams 1872

English

 शक्ति,  इस्,  f. ability,  power,  capacity,  capability, 
faculty,  strength,  energy,  prowess
 regal power (hav-
ing three parts or constituent elements,  viz. 1. प्र-
भु-त्व,  the majesty or pre-eminence of the king
himself
 2. मन्त्र,  the power of good counsel
3. उत्साह,  the force of energy)
 the energy or
active power of a deity personified as his wife and
worshipped under various names,  (sometimes only
eight Śakti goddesses are enumerated,  as follow,  In-
drāṇī,  Vaiṣṇavī,  Śāntā,  Brahmāṇī,  Kaumārī,  Nāra-
siṃhī,  Vārāhī,  and Māheśvarī,  but some substitute
Cāmuṇḍā and Caṇḍikā for the third and sixth of
these: according to another reckoning there are nine, 
viz. Vaiṣṇavī,  Brahmāṇī,  Raudrī,  Māheśvarī,  Nāra-
siṃhī,  Vārāhī,  Indrāṇī,  Kārttikī,  and Pradhānā: others
reckon fifty different forms of the Śakti of Viṣṇu
besides Lakṣmī,  some of these are Kīrtti,  Kānti, 
Tuṣṭi,  Puṣṭā,  Dhṛti,  Śānti,  Kriyā,  Dayā,  Medhā, 
&c.
 and fifty forms of the Śakti of Śiva or Rudra
besides Durgā or Gaurī,  some of whom are Guṇo-
darī,  Virajā,  Śālmalī,  Lolākṣī,  Vartulākṣī,  Dīrgha-
ghoṇā,  Sudīrgha-mukhī,  Go-mukhī,  Dīrgha-jihvā, 
Kuṇḍodarī,  Ardha-keśī,  Vikṛta-mukhī,  Jvālā-mukhī, 
Ulkā-mukhī,  &c.
 Sarasvatī is also named as a Śakti, 
both of Viṣṇu and Rudra: according to the Vāyu-
Purāṇa the female nature of Rudra became twofold, 
one half असित or white,  and the other सित or black, 
each of these again becoming manifold,  those of the
white or mild nature included Lakṣmī,  Sarasvatī, 
Gaurī,  Umā,  &c.
 those of the dark and fierce nature, 
Durgā,  Kālī,  &c.)
 the female organ (as the counter-
part of the phallic representation of Śiva,  and wor-
shipped either literally or figuratively by a sect of
Hindūs termed Śāktas,  see शाक्त)
 the power or
signification (of a word),  force or meaning of a term
(defined in the Nyāya as the relation of the term to
the thing designated पदस्य पदार्थे सम्बन्-
धः)
 an iron spear,  lance,  pike,  dart [cf. शाक्-
तीक]
 a sword
 a kind of implement or instrument
used in gambling
 allaying or appeasing opposition
(इस्),  m.,  N. of a Muni or sage (the eldest of Va-
siṣṭha's hundred sons
 according to Viṣṇu-Purāṇa
I. 1. he was father of Parāśara,  and was devoured by
king Kalmāṣa-pāda,  when changed to a man-eating
Rākṣasa,  in consequence of a curse pronounced upon
him by the sage
 he is represented as having over-
come the power and speech of Viśvā-mitra at the
sacrifice of king Saudāsa,  and is regarded as the Ṛṣi
of Ṛg-veda VII. 32,  26,  IX. 97,  19 — 21,  IX. 108, 
3,  14 — 16
 Śakti is also identified with one of the
Vyāsas,  and elsewhere with the sage Jātūkarṇa).
—शक्ति-कुण्ठन,  अम्,  n. (in phil.) the deadening
of a capacity.
—शक्ति-कुमार,  अस्,  m.,  N. of a
poet.
—शक्ति-गण,  अस्,  m. the company or assem-
blage of the Śaktis,  (see under शक्ति above.)
—शक्ति-
ग्रह,  अस्,  आ,  अम्,  taking hold of the force or mean-
ing (of a word or sentence)
 apprehending the
meaning (in any particular sense),  acceptation (of a
word &c.)
 holding or bearing a spear or lance, 
armed with a spear
 (अस्),  m. perception or appre-
hension of the force or sense (of a word)
 a spear-
man,  lancer
 epithet of Śiva
 of Kārttikeya.
—शक्ति-
ग्राहक,  अस्,  इका,  अम्,  who or what causes to ap-
prehend the force or signification (of a word or
phrase),  determining or establishing the meaning of
words (as a dictionary,  grammar,  &c.)
 taking hold
of the force (of a word &c.)
 holding a spear,  &c.
—शक्ति-ज,  अस्,  आ,  अम्,  born from Śakti
 (अस्),  m.
son of Śakti.
—शक्ति-तस्,  ind. according to power, 
to the best of one's ability.
—शक्ति-ता,  f. power, 
capacity,  faculty.
—शक्ति-त्रय,  अम्,  n. the three
constituents of regal power (viz. king,  minister,  and
energy
 see शक्ति).
—शक्ति-धर,  अस्,  m. a spear-
man,  lancer
 epithet of Kārttikeya.
—शक्ति-धृक्
(see धृक्,  p. 459),  bearing a spear.
—शक्ति-पर्ण, 
अस्,  m. the tree Echites Scholaris (= सप्त-पर्ण)।
—शक्ति-पाणि,  इस्,  m. ‘spear-handed, ’ armed with a
spear or lance,  a spearman
 epithet of Kārttikeya.
—शक्ति-पात,  अस्,  m. prostration of strength.
—शक्-
ति-पूजक,  अस्,  m. a Śakti-worshipper,  a Śākta,  (see
शक्ति,  शाक्त।)
—शक्ति-पूजा,  f. Śakti-worship,  (see
above.)
—शक्ति-पूर्व,  अस्,  m. ‘having Śakti for a
forefather, ’ epithet of Parāśara (as son of Śakti).
—शक्ति-प्रकर्ष,  अस्,  आ,  अम्,  possessing superior
capacity or extraordinary power.
—शक्ति-भृत्,  त्,  त्, 
त्,  bearing a spear,  armed with a spear
 (त्),  m. a
spearman,  lancer
 epithet of Kārttikeya.
—शक्ति-
भेद,  अस्,  m. difference of power
 a special capacity.
—शक्ति-भैरव-तन्त्र,  अम्,  n.,  N. of a Tantra
work.
—शक्ति-मत्,  आन्,  अती,  अत्,  possessed of ability, 
powerful,  mighty,  able
 possessing a competence, 
one who has gained a fortune.
—शक्ति-यामल,  N.
of a work.
—शक्ति-रत्नाकर (°न-आक्°),  अस्,  m.
‘jewel-mine of Śakti, ’ N. of a work on the mystical
worship of Śakti or Durgā,  (it contains five chapters
compiled from the Tantras and Purāṇas.)
—शक्ति-
वाद or शक्ति-विचार,  अस्,  m.,  N. of a philosophical
work by Gadādhara-bhaṭṭācārya.
—शक्ति-वादिन्,  ई, 
m. one who asserts or believes in Śakti-worship.
—शक्ति-वैकल्य,  अम्,  n. deficiency of power, 
impairment of strength,  incapacity,  debility.
—शक्ति-
हीन,  अस्,  आ,  अम्,  powerless,  impotent.
—शक्ति-हे-
तिक,  अस्,  m. one who has a spear for a weapon,  a
spearman,  lancer,  soldier armed with a lance.
—शक्-
त्य्-अपेक्ष,  अस्,  आ,  अम्,  having regard or reference
to ability,  according to power or capacity.
—शक्त्य्-
अर्ध,  अस्,  m. perspiring and panting with exertion
or fatigue,  (according to Śabda-k. = श्रम-द्वारा
कुक्षि-ललाट-ग्रीवासूत्पन्नो घर्मो दीर्घ-नि-
श्वासश्-च।)
—शक्त्य्-अवर,  अस्,  आ,  अम्,  junior to
Śakti.

 शक्ति शक्ति,  &c. See p. 985,  col. 3.

Macdonell

English

 शक्ति 1. śák-ti,  f.
  ability,  capacity,  power,  🞄strength,  skill,  to (g.,  lc.,  inf. ,  —°)
 efficacy 🞄[Page306-1] 🞄(of a remedy etc.)
 regal power (which comprises 🞄the three elements,  prabhāva,  majesty,  🞄utsāha,  energy,  and mantra,  counsel)
 active 🞄power or female energy of a deity (esp. of 🞄Śiva)
 force of a word,  signification,  function,  🞄case-notion
 creative power of a poet,  🞄imagination: in.  śaktyā (± ātma- or sva-),  🞄accorded to ability
 paraṃ śaktyā,  with all 🞄oneʼs might
 śaktim ahāpayitvā,  not relaxing 🞄oneʼs efforts,  exerting oneself to the 🞄utmost.

 शक्ति 2. śak-tí,  f.
  (RV.) help
 bestowal,  gift.

 शक्ति 3. śák-ti,  (or tí),  m.
  (RV.,  C.) spear.

 शक्ति 4. śakti,  m.
  N. of a son of Vasiṣṭha 🞄and father of Parāśara. 

Benfey

English

 शक्ति शक् + ति,  f.
 
 1. Strength,  Pañc.
i.d. 265
 with loc.,  Bhartṛ. 2,  60
(आत्मदमने,  in restraining or ruling
one's self
 2. Power. Hit. pr. d. 31, 
M.M.
 3. The active power of a deity
personified as his wife (as गौरि of
शिव,  etc.),  Kathās. 3,  62 (of the god
of love)
 eight particular goddesses, 
ब्राह्मी,  etc. cf.  Wilson,  Hind. Th. 2.
ed. ii. 52,  n.
  ad Mālat. 74,  5.
 4. Signi-
fication,  Bhāṣāp. 79.
 5. Allaying op-
position. 
 6. An iron spear or dart, 
MBh. 5,  5259
 a sword,  Mālat. 82,  16.
 --
 Comp.
 
अ-,  f.
  want of strength,  Bhartṛ. 2, 
44.
अनन्त-,  अमर-,  उग्र-,  देव-, 
बहु-,  m.
  proper names,  Pañc. 3,  11, 
12
 183,  20. आत्मशक्ति,  i. e.
आत्मन्-,  f.
 
one's own strength or power,  Hit. pr.
d. 31,  M.M.
यथा-,  adv. to the
utmost of one's power,  Hit. ii. d. 51
Lass. 59,  1.
रति-,  f.
  the faculty of en-
joying love,  Böhtl. Ind. Spr. 2077.
शिव-,  m.
  a proper name,  Rājat. 5,  131.

Hindi

शक्ति

Apte Hindi

Hindi

शक्ति:
स्त्री*
  - शक् + क्तिन्
"बल,  योग्यता,  धारिता,  सामर्थ्य,  ऊर्जा,  पराक्रम"

शक्ति:
स्त्री*
  - शक् + क्तिन्
"रचनाशक्ति,  काव्य शक्ति या प्रतिभा"

शक्ति:
स्त्री*
  - शक् + क्तिन्
"देव की सक्रिय शक्ति,  यह शक्ति देवपत्नी मानी जाती है,  देवी,  दिव्यता "

शक्ति:
स्त्री*
  - शक् + क्तिन्
एक प्रकार का अस्त्र

शक्ति:
स्त्री*
  - शक् + क्तिन्
"बर्छी,  नेज़ा,  शूल,  भाला"

शक्ति:
स्त्री*
  - शक् + क्तिन्
किसी पदार्थ का उसके बोधक शब्द से सम्बन्ध

शक्ति:
स्त्री*
  - शक् + क्तिन्
कारण की अन्तर्निहित शक्ति जिससे कार्य की उत्पत्ति होती है

शक्ति:
स्त्री*
  - शक् + क्तिन्
(काव्य* में) शब्दशक्ति या शब्द की अर्थशक्ति

शक्ति:
स्त्री*
  - शक् + क्तिन्
"अभिधाशक्ति,  शब्दसङ्केत "

शक्ति:
स्त्री*
  - शक् + क्तिन्
"स्त्री की जननेन्द्रिय,  भग,  शाक्तसंप्रदाय के अनुयाइयों द्वारा पूजित शिवलिङ्ग की मूर्ति ।"

शक्ति
वि* - शक्ति + अण्
शक्ति सम्बन्धी

शक्ति
वि* - शक्ति + अण्
दिव्यशक्ति की स्त्री प्रतिमा से सम्बन्ध रखने वाला

शक्तिः
स्त्री*
  - शुच् + क्तिन्
"सीप का खोल,  मोती की सीप"

शक्तिः
स्त्री*
  - शुच् + क्तिन्
शंख

शक्तिः
स्त्री*
  - शुच् + क्तिन्
"छोटी सीप,  पुट्ठा"

शक्तिः
स्त्री*
  - शुच् + क्तिन्
खोंपड़ी का एक भाग

शक्तिः
स्त्री*
  - शुच् + क्तिन्
घोड़े की छाती (या गर्दंन पर) पर बालों का घूंघर

शक्तिः
स्त्री*
  - शुच् + क्तिन्
एक प्रकार का गंधद्रव्य

शक्तिः
स्त्री*
  - शुच् + क्तिन्
दो कर्ष के समान विशेष तोल

L R Vaidya

English

 Sakti {% f. %} 1. Ability,  power,  strength,  energy,  prowess,  ज्ञाने मौनं क्षमा शक्तौ R.ii.22,  ii.34,  xi.42
 2. regal power (in politics)
 [it is of three kinds,  viz.,  (1) प्रभावशक्ति or प्रभुशक्ति (the eminent position of the king)
 (2) मंत्रशक्ति (the power of good counsel)
 (3) उत्साहशक्ति (energy)],  त्रिसाधना शक्तिरिवार्थमक्षयम् R.iii.13,  Sis.ii.26
 3. a female deity
 (these are variously enumerated)
 4. a kind of missile,  ततो बिभेद पौलस्त्यः शक्त्या वक्षसि लक्ष्मणम् R.xii.77
 5. the expressive power of a word,  (op. to लक्षणा and व्यंजना) (in rhetoric),  the relation of a word to the thing designated by it (in Nyāya)
 6. the poetic faculty,  poetic genius,  शक्तिर्निपुणता लोकशास्त्रकाव्याद्यवेक्षणात् K.Pr.i.
 7. the inherent power of a cause to produce its effects (in Nyāya phil.)
 8. the female organ worshipped by the Śāktas.

भूतसङ्ख्या

Sanskrit

३,  अग्नि,  अनल,  आज्यभुक्,  आज्याश,  उषर्बुध,  काल,  कृशानु,  कृष्णवर्त्मन्,  क्रम,  गुण,  गुप्ति,  जगत्,  ज्योति,  ज्वलन,  ज्वाल,  तपन,  तृतीय,  त्रय,  त्रिकटु,  त्रिकाल,  त्रिगत,  त्रिगुण,  त्रिजगत्,  त्रिनेत्र,  त्रिपदी,  त्रैत,  दह,  दहन,  दीप्ति,  द्युति,  धाम,  नेत्र,  पद,  पावक,  पुं,  पुर,  पुरुष,  पुष्कर,  ब्रह्मन्,  भुवन,  रत्न,  राम,  रुद्राक्ष,  रोहित,  लोक,  लोचन,  वचन,  वह्नि,  विक्रम,  विष्णु,  विष्णुक्रम,  वृत्त,  वैश्वानर,  शक्ति,  शिखा,  शिखिन्,  शिवनेत्र,  शूल,  सप्तार्चि,  सहोदर,  हरनयन,  हरनेत्र,  हव्यभुक्,  हव्यवाहन,  हव्याश,  हुतभुज्,  हुतवह,  हुताश,  हुताशन,  होतृ

६,  अङ्ग,  अब्द,  अराति अरि,  ऋतु,  काय,  कारक,  कार्तिक,  काल,  कुमार,  कुमारवदन,  कृत्तिका,  कोष,  क्ष्माखण्ड,  खर,  गुहक,  गुहवक्त्र,  गुहास्य,  चक्रार्ध,  चमू,  चरक,  जीव,  तर्क,  दर्शन,  द्रव्य,  भार्ध,  मासार्ध,  रस,  राग,  रासभ,  रिपु,  लेख्य,  लेश्या,  वर्ण,  शक्ति,  शास्त्र,  शिलीमुखपद,  शिशु,  षट्,  षण्मुख,  समास,  सेना,  स्कन्द,  स्वाद

Bopp

Latin

 शक्ति f. (r. शक् posse s. ति)
1) potestas,  facultas,  vis. SA.
2. 17. 5. 4.
2) lancea ferrea. IN. 1. 4. (Hib. ceach-t,  v. r.
शक्.)

Indian Epigraphical Glossary

English

 Śakti (EI 17),  name of the wife of Kāmadeva.

 śakti (IE 7-1-2
 EI 25),  ‘three’
 three in number (EI 6).

Lanman

English

 śákti,  f. ability,  power.

Abhyankara Grammar

English

शक्ति  potentiality of expressing the sense which is possessed by words permanently with them: denota- tive potentiality or denotation
 this potentiality shows the senses, which are permanently possessed by the words,  to the hearer and is descri- bed to be of one kind by ancient grammarian as contrasted with the two (अभिघा and लक्षणा) mentioned by the modern ones. It is described to be of two kinds-(a) स्मारिका शक्ति or recalling capacity which com- bines चैत्रत्व with पाक,  and अनुभावि- का शक्ति which is responsible for the actual meaning of a sentence. For details see Vakyapadiya III.

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 शक्ति f. Speer [vedisch!] Manm. 639,  3.

 [शक्ति °Schenkel,  S II,  32,  9 (Ko.) verdruckt für सक्थि.]

Sanskrit Tibetan

Tibetan

mnga'
१) धृत २) प्रभुत्व ३) शक्ति ४) स ° ५)

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
संधिविग्रहयानान्यासनद्वैधाश्रया अपि ।
षङ्गुणाः शक्तयस्तिस्रः प्रभुत्वोत्साहमन्त्रजाः ॥ ७३५ ॥
-wordlist-
 
सन्धि (पुं),  विग्रह (पुं),  यान (क्ली),  आसन (क्ली),  द्वैध (क्ली),  आश्रय (पुं),  षड्गुण (पुं),  शक्ति (स्त्री),  प्रभुत्वशक्ति (स्त्री),  उत्साहशक्ति (स्त्री),  मन्त्रशक्ति (स्त्री)

--source--
 
शक्तिपट्टिशदुःस्फोटचक्राद्याः शस्त्रजातयः ॥ ७८७ ॥
-wordlist-
 
शक्ति (स्त्री),  पट्टिस (पुं),  दुःस्फोट (पुं),  चक्र (पुंक्ली)

--source--
 
प्राणः स्थाम तरः पराक्रमबलद्युम्नानि शौर्यौजसी
शुष्मं शुष्म च शक्तिरूर्जसहसी युद्धं तु संख्यं कलिः ।
p{0033}
संग्रामाहवसंप्रहारसमरा जन्यं युदायोधनं
संस्फोटः कलहो मृधं प्रहरणं संयद्रणो विग्रहः ॥ ७९६ ॥
द्वन्द्वं समाघातसमाह्वयाभिसंपातसंमर्दसमित्प्रघाताः ।
आस्कन्दनाजिप्रधनान्यनीकमभ्यागमश्च प्रविदारणं च ॥ ७९७ ॥
समुदायः समुदयो राटिः समितिसंगरौ ।
अभ्यामर्दः संपरायः समीकं सांपरायिकम् ॥ ७९८ ॥
आक्रन्दः संयुगश्चाथ नियुद्धं तद्भुजोद्भवम् ।
-wordlist-
 
प्राण (पुं),  स्थामन् (क्ली),  तरस् (क्ली),  पराक्रम (पुं),  बल (पुंक्ली),  द्युम्न (क्ली),  शौर्य (क्ली),  ओजस् (क्ली),  शुष्म (क्ली),  शुष्मन् (क्ली),  शक्ति (स्त्री),  ऊर्ज (पुंस्त्री),  सहस् (क्ली),  युद्ध (क्ली),  सङ्ख्य (पुंक्ली),  कलि (पुं),  सङ्ग्राम (पुं),  आहव (पुं),  सम्प्रहार (पुं),  समर (पुंक्ली),  जन्य (पुंक्ली),  युध् (स्त्री),  आयोधन (क्ली),  संस्फोट (पुं),  कलह (पुं),  मृध (क्ली),  प्रहरण (क्ली),  संयत् (क्ली),  रण (पुंक्ली),  विग्रह (पुं),  द्वन्द्व (क्ली),  समाघात (पुं),  समाह्वय (पुं),  अभिसम्पात (पुं),  सम्मर्द (पुं),  समिध् (स्त्री),  प्रघात (पुं),  आस्कन्दन (क्ली),  आजि (स्त्री),  प्रधन (पुं),  अनीक (पुंक्ली),  अभ्यागम (पुं),  प्रविदारण (पुं),  समुदाय (पुं),  समुदय (पुं),  राटि (स्त्री),  समिति (स्त्री),  सङ्गर (पुं),  अभ्यामर्द (पुं),  सम्पराय (पुंक्ली),  समीक (क्ली),  साम्परायिक (क्ली),  आक्रन्द (पुं),  संयुग (पुंक्ली),  नियुद्ध (क्ली)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

यष्टि
यष्टि,  पट्टिस,  दुःस्फोट,  मुखण्डी,  शङ्कु,  शक्ति,  भिन्दिपाल,  गदा,  दण्ड,  चक्र,  शस्त्र_जाति
यष्टिपट्टिसदुःस्फोटमुखण्डीशङ्कुशक्तयः ।
भिन्दिपालगदादण्डचक्राद्याः शस्त्रजातयः ॥ ४७६ ॥
verse 2.1.1.476
page 0055

Mahabharata

English

Śakti^1,  probably a more correct reading (of B.) instead of Śaktri (q.v.).

Śakti^2. § 456 (Skandotpatti): III,  226,  14352 (devyāḥ = Durgā?).

पुराणम्

English

शक्ति १ / ŚAKTI I  .(1)  General. Son of vasiṣṭha by arundhatī. He was the first-born among the hundred sons of vasiṣṭha. kalmāṣapāda,  the rākṣasa captured and ate śakti and his pregnant wife adṛśyantī spent her days in great grief with vasiṣṭha. Parāśaramuni,  father of vyāsa,  was Adṛśyantī's son. (For details see under (adṛśyantī).2) Other information  (i)  It was śiva,  who incarnated himself as the son of vasiṣṭha.(ii)  gopāyana,  bharadvāja,  āpastamba and Arṇodara  belong to the line of disciples of śakti. (vāmana purāṇa,  Chapter 6).

शक्ति २ / ŚAKTI II. The weapon of subrahmaṇya is called śakti,  and it was made by Viśvakarman. Viśvakarman once grilled sūrya (sun) on his machine and reduced his glow. The glow thus released by Viśvakarman fell on the earth and Viśvakarman made with that glow the cakra (disc) of viṣṇu,  the triśūla (trident) of Siva the puṣpaka,  aerial chariot of kubera and the śakti of subrahmaṇya. (viṣṇu purāṇa,  Part 3,  Chapter 2).

शक्ति ३ / ŚAKTI III. The sound ‘Ś’ means welfare or prosperity and ‘kti’ prowess. Therefore śakti means she,  who is the embodiment of prosperity and prowess or she,  who grants prosperity and prowess. The definition of ‘Bhagavatī’ is,  she who combines in herself knowledge affluence,  wealth,  reputation,  power and the female organ. Therefore the word ‘Śakti’ may be taken to mean bhagavatī and pārvatī,  and what are termed as bhagavatī,  śakti,  devī,  ambikā,  pārvatī etc. are the manifestations of śakti,  Śiva's spouse. This śakti exists fractionally in all devas. When,  once upon a time the devāsura war broke out the Śaktis of devas like brahmā emerged to help caṇḍikā. The vehicle,  ornaments,  weapon etc. of each deva,  his devī also possessed. The Śaktis (Devīs) of the devas appeared in the following manner. Brahmāṇī,  wife of brahmā,  rode on the swan wearing beads around her neck and holding the water-vessel in her hands. She was followed by Vaiṣṇavī Viṣṇu's śakti on garuḍa wearing yellow clothes and with the conch,  disc,  lotus etc. in her hands. Śāṅkarī Śiva's śakti rode on the ox with the crescent moon and serpents as ornaments and holding in her hands the Śūla. ‘Kaumārī’,  Subrahmaṇya's śakti rode on airāvata with śūla in hands. The śakti called ‘Vārāhī in the form of a great boar rode carrying a corpse,  Nārasiṁhī’ śakti took the form of narasiṁha (half man and half lion). Yāmyā,  Yama's śakti,  rode on buffalo holding in her hands a long stick. Śaktis called Kauberī and vāruṇī took their respective forms and in this manner all the Śaktis came to the help of devī. This sight pleased not only the devas,  but the mother of the universe also. Along with them incarnated on earth Śaṁkara,  who gives ‘śaṁ’ (happiness) to the world and blessed caṇḍikā on the battle-field (devī bhāgavata,  5th and 9th Skandhas).

Vedic Reference

English

 1. Śakti is said in the Jaiminīya Brāhmaṇa^1 to have been
the son of Vasiṣṭha,  and to have been cast into the fire by the
Viśvāmitras. According to Ṣaḍguruśiṣya, ^2 who appears to
follow the Śāṭyāyanaka, ^3 the story of Śakti is as follows:
Viśvāmitra,  being defeated in a contest by Śakti,  had recourse
to Jamadagni,  who taught him the Sasarparī
 later he
revenged himself on Śakti by having him burnt in the forest.
The Bṛhaddevatā^4 relates the first part of the tale only.
Geldner^5 sees in the Rigveda^6 a description of the death
struggle of Śakti,  but this interpretation is more than doubtful.^7
1) ii. 390 (Journal of the American
Oriental Society,  18,  47).
2) Sarvānukramaṇī,  ed. Macdonell, 
p. 107,  and on Rv. vii. 32.
3) Geldner,  Vedische Studien,  2,  159,  n. 3.
4) iv. 112 et seq.,  with Macdonell's
notes.
5) Op. cit.,  2,  159 et seq.
 more doubt-
fully,  Rigveda,  Kommentar,  89.
6) iii. 53,  22.
7) Oldenberg,  Ṛgveda-Noten,  1,  254.

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 शक्तिः,  स्त्री,
   (शक + क्तिन् ।) कायजनन-सामर्थ्यम् । यथा,  --“या देवी सर्व्वभूतेषु शक्तिरूपेण संस्थिता ।”इति देवीमाहात्म्यस्य टीकायां नागोजीभट्टः ॥
शक्यते जेतुमनया । सा प्रभावोत्साहमन्त्रज-भेदात्त्रिविधा । तत्र प्रभुत्वे साधकत्वात् कोष-दण्डौ प्रभुशक्तिः १ । विक्रमेण स्वशक्त्या विस्फु-रणमुत्साहशक्तिः २ । सन्ध्यादीनां सामादी-नाञ्च यथावस्थानं मन्त्रशक्तिः ३ ॥
 सामर्थ्य-मात्रम् । तत्पर्य्यायः । द्रविणम् २ तरः ३ सहः४ बलम् ५ शौर्य्यम् ६ स्थाम ७ शुष्मम् ८ परा-क्रमः ९ प्राणः १० । इत्यमरः ॥
 शुष्म ११ सहम्१२ । इति शब्दरत्नावली ॥
 ऊर्ज्जः १३ । इतिजटाधरः ॥
 कासूः । सा तु शर्व्वलानामास्त्रम् ।इति नानार्थे अमरभरतौ ॥
 गौरी । इतिमेदिनी ॥
 लक्ष्मीः । इति शब्दमाला ॥
 * ॥
त्रिशक्तयो यथा,  --“एषा त्रिशक्तिरुद्दिष्टा नयसिद्धान्तगामिनी ।एषा श्वेता परा सृष्टिः सात्त्विकी ब्रह्मसंस्थिता ॥
एषैव रक्ता रजसि वैष्णवी परिकीर्त्तिता ।एषैव कृष्णा तमसी रौद्री देवी प्रकीर्त्तिता ॥
परमात्मा यथा देवो एक एव त्रिधा स्थितः ।प्रयोजनवशाच्छक्तिरेकैव त्रिविधाभवत् ॥
”इति वाराहे त्रिशक्तिमाहात्म्यनामाध्यायः ॥
 * ॥
अपि च ।“बिन्दुः शिवात्मकस्तत्र बीजं शक्त्यात्मकंस्मृतम् ।तयोर्योगे भवेन्नादस्तेभ्यो जातास्त्रिशक्तयः ॥
”इति क्रियासारः ॥
अन्यच्च ।“इच्छा क्रिया तथा ज्ञानं गौरी ब्राह्मी तु वैष्णवी ।त्रिधा शक्तिः स्थिता यत्र तत्परं ज्योतिरो-मिति ॥
”इति गोरक्षसंहिता ॥
 * ॥
अष्ट शक्तयो यथा,  --“इन्द्राणी वैष्णवी शान्ता ब्रह्माणी ब्रह्मवादिनी ।कौमारी नारसिंही च वाराही विकटाकृतिः ॥
माहेश्वरी महामाया भैरवी भीरुरूपिणी ।अष्टौ च शक्तयः सर्व्वा रथस्थाः प्रययुर्मुदा ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे बाणयुद्धं नाम११९ अध्यायः ॥
 * ॥
नव शक्तयो यथा,  --“तत्र पद्मे चाष्टदले मध्ये च भक्तिपूर्व्वकम् ।वैष्णवीञ्चैव ब्रह्माणीं रौद्रीं माहेश्वरीं तथा ॥
नारसिंहीञ्च वाराहीमिन्द्राणीं कार्त्तिकीं तथा ।सर्व्वशक्तिस्वरूपाञ्च प्रधानां सर्व्वमङ्गलाम् ॥
नवशक्तीश्च संपूज्य घटे देवांश्च पूजयेत् ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे ६१ अध्यायः ॥
 * ॥
पञ्चाशद्विष्णुशक्तयो यथा,  --“कीर्त्तिः कान्तिस्तष्टिपष्टी धृतिः शान्तिः क्रियादया ।मेधा सहर्षा श्रद्धा स्याल्लज्जा लक्ष्मीः सरस्वती ॥
प्रीती रती रमा प्रोक्ताः क्रमेण स्वरशक्तयः ।जया दुर्गा प्रभा सत्या चण्डा वाणी विलासिनी ॥
विरजा विजया विश्वा विनदा सुनदा स्मृतिः ।ऋद्धिः समृद्धिः शुद्धिश्च भक्तिर्मुक्तिर्मतिः क्षमा ॥
रमोमा क्लेदिनी क्लिन्ना वसुदा वसुधा परा ।परा परायणा सूक्ष्मा सन्ध्या प्रज्ञा प्रभा निशा ॥
अमोघा विद्युता चेति शक्तयः सर्व्वकामदाः ।एताः प्रियतमाङ्केषु निषण्णाः सस्मिताननाः ॥
विद्युद्दामसमानाङ्ग्यः पङ्कजाभयबाहवः ॥
” * ॥
पञ्चाशद्रुद्रशक्तयो यथा,  --“गुणोदरी स्याद्बिरजा शाल्मली तदनन्तरम् ।लोलाक्षी वर्त्तुलाक्षी च दीर्घघोणा समीरिता ॥
सदीर्घमुखीगोमुख्यौ दीर्घजिह्वा तथैव च ।कुण्डोदर्य्यर्द्धकेश्यौ च तथा विकृतमुख्यपि ॥
ज्वालामुखी ततो ज्ञेया पश्चादुल्कामुखी ततः ।सुश्रीमुखी चैव विद्यामुख्येताः स्वरशक्तयः ॥
महाकालीसरस्वत्यौ सर्व्वसिद्धिसमन्विते ।गौरी त्रैलोक्यविद्या स्यान्मन्त्रसिद्धिस्ततः परम् ॥
आत्मशक्तिर्भूतमाता तथा लम्बोदरी स्मृता ।द्रावणी नागरी भूयः खेचरी चापि मञ्जरी ॥
रूपिणी चित्रिणी पश्चात् काकोदर्य्यपि पूतना ।स्याद्भद्रकाली योगिन्यौ शङ्खिनी गर्ज्जिनी तथा ॥
कालरात्रिश्च कुब्जिन्या कपर्दिन्यपि वज्रया ।जया च सुमुखेश्वर्य्या रेवती माधवी ततः ॥
वारुणी वार्षवी प्रोक्ता पश्चाद्रक्षोविदारिणी ।ततश्च सहजा लक्ष्मीर्व्यापिनी माययान्विता ॥
एता रुद्राङ्कपीठस्थाः सिन्दूरारुणविग्रहाः ॥
रक्तोत्पलकपालाभ्यामलङ्कृतकराम्बुजाः ॥
”इति प्रपञ्चसारः ॥
 * ॥
कुलशक्तयो यथा,  --“शक्तयः परमेशानि ! विदग्धाः सर्व्वयोषितः ।नटी कापालिकी वेश्या मालिनी कुङ्कुमालिनी ॥
चाण्डाली च कुलाली च रजकी नापिताङ्गना ।गोपिनी योगिनी शुद्धा ब्राह्मणी राजकन्यका ॥
कोचाङ्गना च देवेशि ! तथैव शङ्खकारिणी ।एता षड्विंशतिः कन्या देवानामपि दुर्लभा ॥
दैवज्ञा व्याधवामा च तथा मांसापहारिणी ।बौद्धा च जवनी देवि तथा रसपसारिणी ॥
वेश्या चतुर्व्विधा प्रोक्ता द्विविधा कुङ्कुमालिनी ।धीवरी द्विविधा प्रोक्ता तथैव गणिकाङ्गना ॥
कुम्भकारी द्विधा प्रोक्ता तथैव गोपिनी स्मृता ।वातवैद्याङ्गना देवि जवनी द्बिविधा स्मृता ॥
बौद्धकन्या त्रिधा देवि तथा कोचाङ्गना प्रिया ।पूर्व्वोक्ताभिः सहैकत्र चतुःषष्टिश्च शक्तयः ॥
”इति रेवतीतन्त्रे ३ पटलः ॥
 * ॥
अपि च ।“पञ्चाचारेण देवेशि ! कुलशक्तिं प्रपूजयेत् ।नटी कापालिकी वेश्या रजकी नापिताङ्गना ॥
ब्राह्मणी शूद्रकन्या च तथा गोपालकन्यका ।मालाकारस्य कन्या च नव कन्या प्रकीर्त्तिताः ।विशेषवैदग्ध्ययुताः सर्व्वा एव कुलाङ्गनाः ।रूपयौवनंसम्पन्ना शीलसौभाग्यशालिनी ।पूजनीया प्रयत्नेन ततः सिद्धिर्भवेद् ध्रुवम् ॥
”इति गुप्तसाधनतन्त्रे १ पटलः ॥
 * ॥
तस्याः प्रशंसा यथा ।“शक्तिं विना महेशानि ! सदाहं शवरूपकः ।शक्तियुक्तो यदा देवि ! शिवोऽहं सर्व्वकामदः ॥
शक्तियुक्तं जपेन्मन्त्रं न मन्त्रं केवलं जपेत् ।सावित्रीसहितो ब्रह्मा सिद्धोऽभून्नगनन्दिनि ॥
द्वारवत्यां कृष्णदेवः सिद्धोऽभूत् सत्यया सह ।तथा कोचबधूसङ्गान्मम सिद्धिर्व्वरानने ॥
ईश्वरोऽहं महादेवि ! केवलं शक्तियोगतः ।शक्तियोगेन देवेशि यदि सिद्धिर्न जायते ॥
तदैव परमेशानि मम वाक्यं वृथा भवेत् ।यद्दत्तं जलगण्डूषं शक्तिवक्त्रे सुरेश्वरि ! ॥
सिन्धुरूपं महेशानि ! तज्जलं नात्र संशयः ।स्वीयेष्टदेवीभावेन भोजयेत्ताञ्च यत्नतः ॥
शक्तिश्च कथ्यते देवि शृणुष्व सुरसुन्दरि ।त्रयो दशाब्दादूर्द्ध्वं या पञ्चविंशतिवार्षिकी ॥
अप्रसूता विशेषेण पञ्चमेऽपि भवेत् प्रिये ।सुन्दरी तु विशेषेण प्रसूता वाप्रसूतिका ॥
अवश्यं पञ्चमं कुर्य्यात् शक्तिमात्रे महेश्वरि ॥
”इति शक्तिकागमसर्व्वस्वम् ॥
 * ॥
तस्या उत्पत्तिमाहात्म्यादिर्यथा,  --नारायण उवाच ।“सह बुद्ध्या बुद्धिमन्तो न वक्तुमुचितं सुराः ।सर्व्वे शक्त्यालया विश्वे शक्तिमन्तो हि जीविनः ॥
ब्रह्मादितृणपर्य्यन्तं सर्व्वं प्राकृतिकं जगत् ।सत्यं नित्यं विना माञ्च मया शक्तिः प्रकाशिता ॥
अविर्भूता च सा मत्तः सृष्टौ देवी मदीच्छया ।तिरोहिता च सा शेषे सृष्टिसंहरणे मयि ॥
सृष्टिकर्त्री च प्रकृतिः सर्व्वेषां जननी परा ।मम तुल्या च मन्माया तेन नारायणी स्मृता ॥
सुचिरञ्च तपस्तप्तं शम्भुना ध्यायता च माम् ।तेन तस्मै मया दत्ता तपसां फलरूपिणी ॥
व्रतञ्च लोकशिक्षार्थमस्या न स्वार्थमेव च ।स्वयं व्रतानां तपसां फलदात्री जगत्त्रये ॥
मायया मोहिताः सर्व्वे किमस्या वास्तवं व्रतम् ।साध्यमस्या व्रतफलं कल्पे कल्पे पुनः पुनः ॥
सुरेश्वरा यदंशाश्च ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।कलाः कलांशरूपास्ते जीविनश्च सुरादयः ॥
मृदा विना कुलालश्च घटं कर्त्तुं यथाक्षमः ।विना स्वर्णं स्वर्णकारः कुण्डलं कर्त्तमक्षमः ॥
विना शक्त्या तथाहञ्च स्वसृष्ठिं कर्त्तुमक्षमः ।शक्तिप्रधाना सृष्टिश्च सर्व्वदर्शनसम्मता ॥
अहमात्मा च निर्लिप्तोऽदृश्यः साक्षी च देहि-नाम् ।देहाः प्राकृतिकाः सर्व्वे नश्वराः पाञ्चभौतिकाः ॥
अहं नित्यशरीरी च भानुविग्रहविग्रहः ।सर्व्वाधारा च प्रकृतिः सर्व्वात्माहं जगत्सु च ॥
अहमात्मा मनो ब्रह्मा ज्ञानरूपो महेश्वरः ।पञ्च प्राणाः स्वयं विष्णुर्ब्बुद्धिः प्रकृतिरीश्वरी ॥
शक्त्यो निद्रादयश्चैताः सर्व्वाश्च प्रकृतेः कलाः ।सा च शैलेन्द्रकन्येयं इति वेदनिरूपितम् ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते गणेशखण्डे ७ अध्यायः ॥
 * ॥
अपि च ।“सा शक्तिः सृष्टिकाले च पञ्चधा चेश्वरेच्छया ॥
राधा पद्मा च सावित्री दुर्गा देवी सरस्वती ॥
प्राणाधिष्ठातृदेवी या कृष्णस्य परमात्मनः ।प्राणाधिकप्रियतमा सा राधा परिकीर्त्तिता ॥
ऐश्वर्य्याधिष्ठातृदेवी सर्व्वमङ्गलकारिणी ।परमानन्दरूपा च सा लक्ष्मीः परिकीर्त्तिता ॥
विद्याधिष्ठातृदेवी या परमेशस्य दुर्लभा ।वेदशास्त्रयोगमाता सा सावित्री प्रकीर्त्तिता ॥
बुद्ध्यधिष्ठातृदेवी या सर्व्वशक्तिस्वरूपिणी ।सर्व्वज्ञानात्मिका सर्व्वा सा दुर्गा दुर्गनाशिनी ॥
रागाधिष्ठातृदेवी या शास्त्रज्ञानप्रदा सदा ।कृष्णकण्ठोद्भवा या च सा च देवी सरस्वती ॥
पञ्चधादौ स्वयं देवी मूलप्रकृतिरीश्वरी ॥
ततः सृष्टिकमेणैव बहुधा कलया च सा ।योषितः प्रकृतेरंशाः पुमांसः पुरुषस्य च ॥
”इति च ब्रह्मवैवर्त्ते गणेशखण्डे ४० अध्यायः ॥
 * ॥
ब्रह्माणीशक्त्युत्पत्तिर्यथा ।“ततो ब्रह्मादयो देवा भयं जग्मुः सवासवाः ।यदि स्यान्निर्ज्जितो देवः क्षयः सर्व्वदिवौकसाम् ॥
एतस्मिन्नन्तरे शक्र ! ब्रह्मा चिन्तयते क्रियाः ।स्त्रीरूपधारिणी भूत्वा सहायत्वं महेश्वरे ॥
क्षिप्रं कुरु स्वकार्य्ये त्वं एवं विश्वेश्वरे रणे ।ततो द्योतितवान् शम्भुः स्वशक्तिं किरणोज्ज्व-लाम् ॥
ब्रह्मरूपधरां किन्तु ललनाकारविग्रहाम् ।हंसस्यन्दनमारूढा स्वकीयायुधधारिणी ॥
तर्ज्जयन्ती महौजेन दानवानां भयङ्करी ।तस्य घोराणि कर्म्माणि दृष्ट्वा स विस्मयन् शिवः ।का पुनः स्रष्टुः सुस्नेहा सदातिप्रतिपक्षजित् ।तस्याः शक्तिं द्बितीयाञ्च सृजामि अपराजि-ताम् ॥
”इति देवीपुराणे रुरुवधे ब्रह्माण्युत्पत्तिः ॥
 * ॥
नन्दातीर्थे शक्तिमन्त्रविचारनिषेधो यथा ।“योऽसावनादिमध्यान्तशिवशक्तिमयः परः ।तस्यैव परमानन्दा सर्व्वकिल्विषनाशिनी ॥
तत्प्रभावेण प्राप्नोति तपोयज्ञादिकं फलम् ।मन्त्राणां देवशक्तीनां न विचारो वरानने ॥
”इति देवीपुराणे नन्दाकुण्डप्रवेशः प्रथमा-ध्यायः ॥
 * ॥
प्रकृतिः । यथा,  --“प्रधानं प्रकृतिः शक्तिर्नित्या चाविकृतिस्तथा ।एतानि तस्या नामानि पुरुषं या समाश्रिता ॥
”तस्या गुणानाह ।“सत्त्वं रजस्तमस्त्रीणि विज्ञेयाः प्रकृतेर्गुणाः ।”इति भावप्रकाशः ॥
 * ॥
शक्तिविषयकपुष्पाणि यथा,  --“अथ पुष्पं प्रवक्ष्यामि कर्म्मयोगे महेश्वरि ।शृणुष्व परया भक्त्या यथोक्तं ब्रह्मणा पुरा ॥
कमले करवीरे द्वे कुसुम्भे तुलसीद्वयम् ।जात्यशोके केतकी द्वे कुमारीचम्पकोत्पलम् ॥
कुन्दमन्दारपुन्नागपाटलानागचम्पकम् ।आरग्वधं कर्णिकारं पावन्ती नवमल्लिका ॥
सौगन्धिकं सकोरण्डं पलाशाशोकसर्ज्जकाः ।सिन्धुवारो ह्यपामार्गवापुलीकञ्च कामजम् ॥
व्याघ्रचेलं दमनकं मरुवकं ततः परम् ।लवङ्गं जलकर्पूरं तगरञ्च जवा तथा ॥
शिवपुष्पं द्रोणपुष्पं कामराजं सुकेतकम् ।अन्यानि वनपुष्पाणि जलजस्थलजानि च ।गिरिजानि देशजानि नानापुष्पाण्यतः परम् ॥
”इति प्रपञ्चसारः ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 शक्ति स्त्री शक--क्तिन् । १ सामर्य्ये २ स्त्रीदेवतायां देवी-मूर्त्तौ । न्यायाद्युक्ते कारणनिष्ठे कार्य्योत्पादनयोग्ये३ धर्मभेदे । ३ शव्दनिष्ठे अर्थवोधकतारूपे बोध्यत्वप्रकार-केच्छाविषयत्वरूपे वृत्तिभेदे शर्वलाख्ये ४ अस्त्रभेदे च अमरः ।मीमांसकमते शक्तिः पदार्थान्तरम् यथोक्तम् अनुमा० चि० ।“स्यादेत् ईश्वरवत् कार्य्येणैव शक्तिरप्यनुमीयते तथा हि-यादृशादेव करानलसंयोगाद्दाहो जायते तादृशादेव सतिप्रतिबन्धके न जायते अतो यदभावात् कार्य्याभावस्तद्व-ह्न्यादावभ्युपेयं तेन विना तदभावात् यत्तद्भावानु-पपत्तेर्व्यतिरेकमुखेन शक्तिसिद्धिः” । न्ययमते तन्निरा-सस्तत्रैव ईश्वरवादग्रन्थे दर्शितो यथा“तृणारणिमणिफुत्कारादिव्यक्तीनामानन्त्येन प्रतिव्यक्तिभावहेतुजानन्तशक्तिस्वीकारे गौरवं तावदनन्तव्यक्तिजन्या-वान्तरवह्निव्यक्तिषु जातित्रयकल्पने लाघवमिति तदेवकल्प्यते । न च जातौ योग्यानुपलन्धिबाधः गोमयप्रभव-वृश्चिकयोर्वा पाटलत्वकपिलत्वव्यङ्ग्यवैजात्यस्य प्रत्यक्ष-सिद्धत्वात् तृणजन्यनानावह्निषु तृणजन्यत्वज्ञानानन्तरंमणिजन्यव्यावृत्त्याऽनुगतबुद्धिरस्त्रि जातिविषया । तृण-जन्यत्वेनोपाधिनाऽसाविति चेन्न बाघकं विनानुगतबुद्धे-स्तद्व्यङ्ग्यजातिविषयत्वनियमात् । न च गोमयवृश्चिक-प्रभववृश्चिकजातिपरम्परायामनगतजात्यापत्तिः गोमय-जन्यवृश्चिकप्रभवत्वजातेः सत्त्वात् वह्निमात्रे च दाहस्पर्शवानवयकः तत्संयोगः सेवनादिश्च कारणानि न तुतृणादिकं विनापि,  तदुत्पत्तिप्रसङ्गः विशेषसामग्रीमा-दायैव साध्यसामग्र्याजनकत्वात्” ।एवमाधेयशक्तिरपि मीमांसकमतेन पूर्वपक्षीकृत्य तत्रनिरस्ता यथा तच्च प्रोक्षणप्रतिष्ठाशब्दयोर्दर्शितम् अधिकंकिञ्चिदत्र प्रदर्श्यते यथा“कामिनीचरणामिघातदोहदादिभिरशोकपुष्पोत्कर्षदर्श-नादपि नाधेयशक्तिः समयविशेषावच्छिन्नचरणदोहादिसंयोगध्वंसस्यैव कारणत्वात् चरणाभिधाताकृष्टभागा-न्तजनितवृक्षादेव वा तदुपपत्तिः कालान्तरे पुष्पाद्युत्क-र्षात् । दुःखावयवोपचयावश्यम्भावेन वृक्षभेदावश्यकत्वात् ।नापि ताम्बकांस्यादावम्लभस्मसंयोगादिजन्यशुद्धिरूपाआधेयशक्तिः तत्संयोगध्वंसस्य संयोगसमानकालीना-स्पृश्यस्पर्शादिप्रतियोगिकयावदनादिसंसंर्गाभावसहितस्यशुद्धिपदार्थत्वात् । भस्मादिसंयोगजनितः कांस्याद्युपभोक्तृनिष्ठः संस्कार एव शुद्धिरित्यन्थे । अभिमन्त्रितपयःपल्लवादावपि समयविशेषावच्छिन्नाभिमन्त्रणध्वंस एवव्यथाद्यपनायकः तत्तन्मन्त्रदेवतासन्निधिरेव वा । कल-मवीजाटीनामापरमाण्वन्तभङ्गे तत्र चावान्तर-जात्यभावे नियतकलमजातीयादिसिद्धिरपि । परमाणु-षाकजविशेषादेव कार्य्यवृत्तिरूपादि सजातीयस्य पूर्बरूपा-दिविजातीयस्य परमाणौ पाकजरूपादैरुभयासिद्धत्वात्यथा हि कमलवीजं यवादिजात्या व्यावर्त्त्यते तथातत्परमाणवोऽपि पाकजैरेव । एवं माघकर्षणजनितात्परमाणुपाकपरम्पराविशेषादेव हैमन्तिकशस्योत्पत्तिः ।एतेन लाक्षारसावसेकादयो वाख्याताः । निमित्तविशेष-जनितपाकजात्तत्फलविशेषः यथा हारीतमांसं हरिद्रा-मलसाधितमुपयोगात् सद्योष्यापादयति नान्यथा साधि-तमित्यादि । यत्र च तोयतेजोवायुषु न पाकजोविशेष-स्तत्रोद्भवानुद्गवद्रवकठिनत्वादयोविशेषास्तत्तदुपनायकादृ-ष्टविशेषादेव । तुलादौ चाधिवासपूर्वकतुलारोहणसामग्रीतुल्यस्य सत्यासत्यप्रतिज्ञत्वसहिता प्राचीनाधर्माधर्मफलेतज्जयमङ्गौ जनयति । यद्वा अयं निष्पापः पापवान्वेति तुलारूढाभिशस्तज्ञानविशेषसहिता सा तथा,  त-दाहुः,  “तांस्तु देवाः प्रपश्यन्ति स्वश्चैबान्तरपुरुषः” इतिअथ वा प्रतिज्ञाशुद्ध्यशुद्धी अपेक्ष्य तया घर्माधर्मौ ज-न्येते ताभ्याञ्च जयपराजयौ सत्यासत्यप्रत्यभिज्ञाभिशस्त-तुलारोहणस्येष्टानिष्टफलत्वे नार्थतो विधिनिषेधात् । अ-भिशस्तः सत्यपतिज्ञोविजयकामस्तुलामारोहेदित्यसत्यप्र-तिज्ञो न तुलामारोहेदिति श्रुतेरुन्नयनात् । यद्वा तयादवतासन्निधिः क्रियते ताश्च कर्मानुरूपलिङ्गमभिव्यञ्ज-यन्ति” । तत्र च शक्तिपदार्थस्वरूपादिकमुक्तं यथा“कस्तर्हि शक्तिपदार्थः कारणत्वं तच्च स्वस्वव्याप्येतरस-कलसंपत्तौ कार्य्याभावव्यापकाभाबाप्रतियोनित्वम् । अथवा यत्र कार्य्याभावव्याप्यता इतराभावावच्छिन्ना तत्का-रणवीजे अङ्कुराभावव्याप्यता न वोजत्वेनावच्छिद्यतेइतरसमवधाने सति वोजादङ्कुरसत्त्वात्,  किन्त्वि तरा-भावेनावच्छिद्यते इतराभावावच्छिन्ना तत्कारणवीजे अ-ङ्कुराभावव्याप्यता न वीजत्वेनावच्छिट्यते इतराभावेवीजस्याङ्कुराभावनियमात् । शिलाशकलेष्वङ्कुरामाव-व्याप्यता शिलात्वेनैषावच्छिद्यते । यद्वा अन्यासमवधाना-वच्छिन्नकार्य्यानुत्पत्तिव्याप्यत्वं कारणत्वं,  रासभादेः का-र्य्याभावव्याप्यया अन्यासमवधानस्य वैयर्थ्येनानवच्छेदक-त्वात् । अनन्यषासिद्धनियतपूर्ववर्त्तिजातीयत्वं वा तत्त्वम् ।अन्यथासिद्धञ्च त्रिधा येन सहैव यस्य यं प्रति पूर्व-वर्त्तित्वमवगम्यते,  यथा घटं प्रति दण्डरूपस्य,  (१) अन्यंप्रति पूर्ववर्त्तित्वे ज्ञाते एव यं प्रति यस्य पूर्ववर्त्तित्व-मवगम्यते यथा शब्दं प्रति पूर्ववर्त्तित्वे ज्ञाब एव ज्ञानं प्र-त्याकाशस्य (२) । अन्यत्र कॢप्तनियतपूर्ववर्त्तिन एव कार्य्य-सम्भवे तत्सहभूतत्वम् (३) यथा गन्धवति गन्धागुत्पादा-दुगन्धं प्रति तत्प्रागभावस्य नियतपूर्ववर्त्तित्वकल्पनात्पाकजस्थले गन्घं प्रति रूपादिप्रागभावादीनामप्यन्यथा-सिद्धत्वम् एतत्त्रितयव्यतिरेके नियतपूर्ववर्त्तित्वं कारण-त्वम् । यागापूर्वयोस्तु यागपूर्ववर्त्तित्वेऽवगते न त्वगम्य-माने यत्र जन्यस्य पूर्ववर्त्तित्वेऽवगते जनकस्य पूर्वभावो-ऽवगम्यते तत्र जन्येन जनकस्यान्यथांसिद्धिः । यत्र चजनकस्य तथात्वेऽवगते जन्यस्य पूर्वभावावगतिस्तत्र तद्-द्वारा तस्य जनकत्वमेव । दण्डसंयोगभ्रमणयोस्तु युग-पदेव पूर्वभावितत्वग्रहः । स्वस्वानन्तरोत्पत्तिकसकलसम-वधाने सत्यपि यस्याभावात् कार्य्यं न जायते सति चजायते तज्जातीयं प्रति तदनन्यथासिद्धम् । अनन्यथा-सिद्धनियतपूर्बवर्त्तित्वं कारणत्वमित्यन्यै तन्न ईश्वरतद्-बुद्ध्यादीनामसंग्रहात् तद्ज्वतिरेकस्य तत्समवधान-व्यतिरेकस्य वाऽभावात् । कार्य्यस्यान्यथानुपपद्यमानताव्य-वस्थाप्यत्वं वाऽनन्यथासिद्धम् । नन्वेवमतिरिक्तशक्तौसाधकबाधकप्रमाणाभावान्नित्यं संशयः न च साधका-भावस्य बाधकत्वं बाधकाभावस्य साधकत्वादिति चेन्नसाधकाभावेन वह्नावन्यत्र सिध्यतीन्द्रियधर्माभावसाधनेलाधवं बाधकाभावेनातीन्द्रियधर्मसाधने गौरवमितिसाधकाभावात्तदभाव एव सिध्यतीति” ।“इच्छा क्रिया तथा ज्ञानं गौरी ब्राह्मी तु वैष्णवी ।त्रिधा शक्तिः स्थिता यत्र तत्परं ज्योतिरोमति” गोरक्षसं० ।सत्त्वरजस्तमोगुणत्रयाधीने ईश्वरस्य क्रमेण ज्ञानेच्छा-क्रियारूपे ७ शक्तित्रये । “एषा त्रिशक्तिरुद्दिष्टा नर-सिद्धान्तगामिनी । एषा श्वेता परा सृष्टिः सात्त्विकोब्रह्मसंस्थिता । एषैव रक्ता रजसि वैष्णवी परिकीर्त्तिता ।एषैव कृष्णा तमसि रौद्री देवी प्रकीर्त्तिता । परमात्मायथा देव एकएव त्रिधार्पितः । प्रयोजनवशाच्छक्तिरेकैवत्रिविधाऽभवत्” वराहपु०  । प्रकृतिशक्तिश्च ईश्वरस्यसृष्टिकर्त्तृत्वप्रवर्त्तिता “शिवः शक्त्या युक्तो यदि भवतिशक्तः प्रभवितुम्” आमन्दल० । तन्त्रोक्ते ५ पीठाधिष्टा-तृदेवताभेदे देवभेदे पीठशक्तयो भिन्नास्तन्त्रसारादौ उक्ताः ।राज्ञां प्रभावोत्साहमन्त्रजाते ६ सामर्ध्ये च अमरः ।८ गौर्य्यां मेदि० ९ लक्ष्म्यां शब्दमा० ।वृत्तिभेदशक्तिश्च अर्थबोधानुकूलः पदपदार्थसम्बन्धः स चइदं पदममुमर्थं बोधयतु,  अस्मात् शब्दादयमर्थो बोद्धव्यइत्येवंरूपः इच्छात्मकः सङ्केतः,  घटादिपदार्थविशेष्यकघटादिपदजन्यबोधविषयताप्रकारकेच्छाषिषयोवा । मी-मांसकास्तु अभिधा नाम पदार्थान्तरं सङ्केतग्राह्यं शक्ति-रित्याहुः । पदपदार्थयोः सम्बन्धान्तरं शक्तिरिति शा-ब्दिकाः । सा च शक्तिस्त्रिविधा रूढिर्योगः योगरूढिश्चेतितत्राद्या घटादिपदेषु,  द्वितीया पाचकादिपदेषु,  तृतीयापङ्कजादिपदेषु । प्राभाकरमते शक्तिर्द्विविधा अनुभाविकास्मारिका च तत्राद्या कार्य्यत्वान्विते,  द्वितीया तु जातौ ।तत्र गवादिपदानां जात्याकृतिविशिष्टव्यक्तौ शक्तिरितिनैयायिकाः । व्यक्तावेव शक्तिरिति नव्याः । जात्था-कृतिव्यक्तिषु तिसृषु शक्तिरिति वैयाकरणाः जातावेवशक्तिर्व्यक्तेर्भानं त्वाक्षेपादिति भाट्टादयः । जातौ थ्यक्तौचोभयत्र शक्तिः किन्तु जात्यंशे ज्ञाता व्यक्त्यंशे स्वरूप-सती प्रत्यायिकेति । कार्य्यान्वितव्यक्तौ शक्तिरिति प्राभा-कराः । धातोस्तु फलावच्छिन्नव्यापारे शक्तिरितिनैयायिकाः । फल एव शक्तिरिति मण्डनादयः ।व्यापारे शक्तिरिति रत्नकोषकृत् । आख्यातस्य कृतौशक्तिरिति नैयायिकाः । कर्त्तरि शक्तिरिति शाब्दिकाः ।व्यापारमात्रे शक्तिरिति मीमांसकाः । चतुर्विधविषय-त्वात् तस्याश्चातुर्विध्यं शब्दश० प्र० अलङ्कारिमते दर्शितंयथा“जातिद्रव्यगुणस्पन्दैर्धर्मैः सङ्केतवत्तया । जातिशब्दादि-भेदेन चातुर्विध्यं परे जगुः” । गोगवयादीनां गोत्वा-दिजात्या,  पश्वाद्यादीनां लाङ्गूलधनादिद्रघ्येण,  धन्यपि-शुनादीनां पुण्यद्वेषादिगुणेन चलचपलादीनाञ्च श-ब्दानां कर्मणावच्छिन्नशक्तिमत्त्वाच्चातुर्विध्यमेब रूढाना-मिति तदुक्तं दण्ड्याचार्यैः “शब्दैरेव प्रतीयन्ते जाति-द्रव्यगुणक्रियाः । चातुर्विध्यादमीषान्तु शब्द उक्तश्चतु-र्विधः” इति ।तदेतन्निरासितं तत्रैव “तदेतज्जडमूकमूर्खादीनामन्यशू-न्यादीनाञ्च शब्दानामपरिग्रहापत्त्या परित्यक्तमस्माभिः” ।

Capeller

German

 1. श॑क्ति f.
  Kraft,  Vermögen,  Wirksamkeit, 
Hilfe (auch शक्ति॑)
 die Kraft eines
Gottes (bes. Śiva's),  die Königsgewalt
(dreifach gedacht)
 Wortfunction,  Casusbegriff
(g.).

 2. श॑क्ति u. शक्ति॑ f.
  Speer.

 3. शक्ति m.
  N. eines Rishi.

Grassman

German

 śaktí,  f. [von śak],  1〉 Kraft
 2〉 Können,  Vermögen
 3〉 Hülfleistung,  namentlich 4〉 mit Gen. des Hülfe leistenden
 5〉 Gabe,  Geschenk der Götter [G.] an die Menschen,  oder 6〉 der Menschen [G.] an die Götter,  Opfergabe
 7〉 Speer (bei BR. 3. śakti).
-ís 3〉 bhadrā́ {83, 3}. — 4〉 śaśamānásya {318, 8}. — 5〉 te (índrasya) {536, 10} (vásvī).
-ím 1〉 {291, 3}(?). — 7〉 hástā‿iva 〰 abhí saṃdadī́ nas {230, 7}.
-ī́ [I.] 1〉 {584, 8} (neben śácībhīs).
-ī́s [A. p.] 4〉 te (índrasya) {265, 14} (neben sakhyám). — 6〉 pitṝṇā́m {109, 3}.

 śákti,  f.,  dass.
-im 7〉 dīrghám hí aṅkuśám yathā 〰 bíbharṣi {960, 6}.
-ī 2〉 〰 vā yád te cakṛmā́ vidā́ vā {31, 18}.
-ibhis 1〉 {851, 5}
 {914, 10}.

 śaktí:
-ím 6〉 {339, 3}.

Burnouf

French

 शक्ति शक्ति f.
  (sfx. ति) pouvoir,  pouvoir d'agir,  énergie
active.
		 Pouvoir royal.
		 Une शक्ति ou énergie féminine d'un
dieu [par ex. Lakṣmī,  de Viṣṇu
 Brāhmī,  de Brahmā]
		 L'organe
féminin représentant Gaurī,  comme le लिङ्ग ou phallus
représente Śiva.
		 Pique,  lance,  dard.
शक्तिग्रह m.
  Śiva.
		 Lancier,  soldat armé d'une pique
Kārttikeya.
शक्तिधर m.
  (धृ) mms.
शक्तिपर्ण m.
  echites scholaris,  bot.
शक्तिपाणि m.
  lancier
 piquier
		 Kārttikeya.
शक्तिभृत् m.
  (भृ) mms.
शक्तिहेतिक m.
  piquier,  lancier.

Stchoupak

French

 १ शक्ति-
 f.
  pouvoir,  puissance,  force,  faculté,  capacité (-या de
toutes (ses) forces,  selon (ses) forces) 
 pouvoir royal (cf.  °त्रय-) 
force active d'un dieu personnifiée dans la partie féminine de sa double
nature,  not. force de Śiva 
 pouvoir d'une formule magique 
 (gramm. ) puissance
d'un mot (sa signification) 
 relation casuelle 
 -इ- (et 1 -इन्-) m.
  n.
 
d'un Ṛṣi,  fils de Vasiṣṭha 
 -ता- f.
  ifc. pouvoir,  faculté 
 1
-मन्त्- a. puissant,  capable de (inf.  loc.) 
 pourvu de sa Śakti (dieu) 
 m.
 
pour {%śuktimant- 
 -matī- %} f.
  n.
  d'une femme 
 -मत्त्व- nt. pouvoir, 
puissance.
°कर- ag. qui donne de la force.
°कुमार- m.
  n.
  d'un homme.
°ज्ञ- ag. qui connaît ses forces.
°त्रय- nt. les trois éléments constitutifs du pouvoir royal
(प्रभव-,  मन्त्र-,  उत्साह-).
°देव- m.
  n.
  d'un Brâhmane.
°नाथ- m.
  Śiva.
°यशस्- f.
  n.
  d'une Vidyādharī et du 10{^me^} Lambaka du KSS.
°योग- a. muni de pouvoirs.
°रक्षित- -क- m.
  roi des Kirāta.
°वेग- m.
  n.
  d'un Vidyādhara.
°हर- ag. qui s'empare de la force de qq'un. 
°हीन- a. v. impuissant,  sans force.
शक्त्य्-अपेक्ष- a. qui considère la force.

 २ शक्ति-
 f.
  lance,  hampe 
 2 -मन्त्- a. muni d'une lance 
 2 -इन्- a.
muni d'une hampe (?).
°धर- m.
  n.
  d'un guerrier 
 ép. de Skanda.
°ध्वज- m.
  Skanda.
°वर- m.
  var. de °धर-।

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.