प्रकृति (prakRti)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 प्रकृति f.
  (-तिः)
	 1. Nature
 in philosophy the passive or material cause
of the world,  as opposed to the active or spiritual
 and in my-
thology,  a goddess,  the personified will of the Supreme in the
creation identified with Māyā or illusion,  and in an especial
manner the prototype of the female sex
 hence it is the same
with the Sakti or personified energy or bride of a deity,  as LAKSHMI, 
DURGĀ,  &c. in some systems Prakriti is considered the same
with the Supreme Being.
	 2. The natural state or condition of
any thing.
	 3. A radical form or predicament of being,  an illusion, 
intelligence,  consciousness,  and the five elements,  or Ākās,  fire, 
air,  earth,  and water.
	 4. The five elements collectively.
	 5. Cause, 
origin. 
	 6. A woman or womankind.
	 7. A mother.
	 8. An animal.
9. The male organ of generation. 
	 10. The female organ of genera-
tion. 
	 11. An uninflected word
 the radical form of a word,  before
the affixes forming cases,  &c. are subjoined.
	 12. A requisite of
regal administration,  of which seven are enumerated
 the king, 
the minister,  an ally,  treasure,  territory,  fortresses,  and an army:
the corporations or companies of citizens are sometimes added, 
making an eighth class.
	 13. A form of metre,  consisting of a stanza
of four lines,  each line containing twenty-one syllables.
	 14. (In
arithmetic, ) A given coefficient. (In anatomy, ) Temperament, 
the predominance of one of the humours at the time of generation. 
E.
  प्र implying priority or precedence,  कृ to make aff.
   क्तिन् or क्तिच्
being the first step towards creation. 

Capeller Eng

English

 प्रकृति f.
  the original or natural form or cause of
anything
 nature or the material world (ph.)
 the (5—8) constituent
elements of the state,  e.g.
   the king,  the ministers,  subjects etc.
 i.g.
  
nature,  character,  disposition,  temper. 

Yates

English

 प्र-कृति (तिः) 2.
f.
  Nature
 matter
Māyā
 origin
 uninflected word
elements of royalty
 tempera-
ment
 a given co-efficient.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

प्रकृति 	-	 prakRti 	-	 f.
  	-	 nature
धर्म 	-	 dharma 	-	 m.
  	-	 nature
सर्ग 	-	 sarga 	-	 m.
  	-	 nature
स्वरूपक 	-	  svarUpaka 	-	 nature
कारणरूप 	-	  kAraNarUpa 	-	 adj.
  	-	  causal  [ of the nature of a cause ]
प्रकृत्ति 	-	  prakRtti 	-	 f.
  	-	 nature
आत्मता 	-	  AtmatA 	-	 f.
  	-	 nature
गोपी 	-	  gopI 	-	 f.
  	-	 nature
वृत्ति 	-	  vRtti 	-	 f.
  	-	 nature
संस्थिति 	-	  saMsthiti 	-	 f.
  	-	 nature
सृष्टि 	-	  sRSTi 	-	 f.
  	-	 nature
संस्था 	-	  saMsthA 	-	 f.
  	-	 nature
निसर्ग 	-	  nisarga 	-	 m.
  	-	 nature
अवग्रह 	-	  avagraha 	-	 m.
  	-	 nature
पाश 	-	  pAza 	-	 m.
  	-	 nature
पूग 	-	  pUga 	-	 m.
  	-	 nature
भाव 	-	  bhAva 	-	 m.
  	-	 nature
वर्ण 	-	  varNa 	-	 m.
  	-	 nature
वृत्तान्त 	-	  vRttAnta 	-	 m.
  	-	 nature
स्वभाव 	-	  svabhAva 	-	 m.
  	-	 nature

प्रकृति 	-	  prakRti 	-	 f.
  	-	 disposition
सरणि 	-	  saraNi 	-	 f.
  	-	 disposition
सन्तति 	-	  santati 	-	 f.
  	-	 disposition
वृत्ति 	-	  vRtti 	-	 f.
  	-	 disposition
धी 	-	  dhI 	-	 f.
  	-	 disposition
अध्याशय 	-	  adhyAzaya 	-	 m.
  	-	 disposition
पूग 	-	  pUga 	-	 m.
  	-	 disposition
भाव 	-	  bhAva 	-	 m.
  	-	 disposition
व्यूह 	-	  vyUha 	-	 m.
  	-	 disposition
संविधि 	-	  saMvidhi 	-	 m.
  	-	 disposition
सर्ग 	-	  sarga 	-	 m.
  	-	 disposition
योग 	-	  yoga 	-	 m.
  	-	 disposition
विन्यास 	-	  vinyAsa 	-	 n.
  	-	 disposition
विरचन 	-	  viracana 	-	 n.
  	-	 disposition
विधान 	-	  vidhAna 	-	 n.
  	-	 disposition
चरित्र 	-	  caritra 	-	 n.
  	-	 disposition
रचन 	-	  racana 	-	 n.
  	-	 disposition
विदथ 	-	  vidatha 	-	 n.
  	-	 disposition
विधर्मन् 	-	  vidharman 	-	 n.
  	-	 disposition
विनिवेशन 	-	  vinivezana 	-	 n.
  	-	 disposition

 
   प्रकृति  prakRti f.
   uninflected word  
   प्रातिपदिक  prAtipadika n.
   uninflected noun   
   प्रातिपदिक  prAtipadika n.
   noun in its uninflected state  
   लिङ्ग  liGga n.
   crude base or uninflected stem of a noun     
            

 
   प्रकृति  prakRti f.
   artisans   
   पञ्चकारुकी  paJcakArukI f.
   5 artisans in a village   
   हरमेखलिन्  haramekhalin m.
   particular class of artisans   
   श्रेणि  zreNi f.
   company of artisans following the same business     
            

 
   प्रकृति  prakRti f.
   temperament   
   भाव  bhAva m.
   temperament    
   काय  kAya m.
   natural temperament   
   अवग्रह  avagraha m.
   original temperament    
   पैत्तिक  paittika adj.
   of a bilious temperament   
   पित्तप्रकृति  pittaprakRti adj.
   being of a bilious temperament    
   असद्भाव  asadbhAva m.
   evil temperament or disposition  
   अयान  ayAna n.
   natural disposition or temperament    
   आयान  AyAna n.
   natural temperament or disposition  
   अस्वभाव  asvabhAva m.
   unnatural or unusual character or temperament      
            

 
   प्रकृति  prakRti f.
   ministry   
   मन्त्रित्व  mantritva n.
   ministry    
   साचिव्य  sAcivya n.
   ministry      
            

Wilson

English

 प्रकृति
f.
  (-तिः)
1 Nature
 in philosophy,  the passive or material cause of the world,  as
opposed to the active or spiritual
 and in mythology,  a goddess,  the personified
will of the Supreme in the creation,  identified with Māyā or illusion,  and
in an especial manner the prototype of the female sex
 hence it is the same with
the Śakti or personified energy or bride of a deity,  as LAKṢMĪ,  DURGĀ,  &c.
in some systems Prakṛti is considered the same with the Supreme Being.
2 The natural state or condition of any thing.
3 A radical form or predicament of being,  as illusion,  intelligence, 
consciousness,  and the five elements,  or Ākāśa,  fire,  air,  earth,  and water.
4 The five elements collectively.
5 Cause,  origin. 
6 A woman or womankind.
7 A mother.
8 An animal.
9 The male organ of generation. 
10 The female organ of generation. 
11 An uninflected word
 the radical form of a word,  before the affixes forming
cases,  &c. are subjoined.
12 A requisite of regal administration,  of which seven are enumerated
 the
king,  the minister,  an ally,  treasure,  territory,  fortresses,  and an army: the
corporations or companies of citizens are sometimes added,  making an eighth
class.
13 A form of metre,  consisting of a stanza of four lines,  each line containing
twenty-one syllables.
14 (In arithmetic, ) A given coefficient. (In anatomy, ) Temperament,  the
predominance of one of the humours at the time of generation. 
E.
  प्र implying priority or precedence,  कृ to make,  aff.
   क्तिन् or
क्तिच्
 being the first step towards creation. 

Apte

English

प्रकृतिः [prakṛtiḥ],  f.
 

The natural condition or state of anything,  nature,  natural form (opp.  विकृति which is a change or effect)
 तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया Bg.*
  7.2. प्रकृत्या यद्वक्रम् Ś1.9
 उष्णत्वमग्न्यातपसंप्रयोगात् शैत्यं हि यत् सा प्रकृतिर्जलस्य R.*
  5.54
 मरणं प्रकृतिः शरीरिणां विकृति- र्जीवितमुच्यते बुधैः R.*
  8.87
 U.*
  7.19
 अपेहि रे अत्रभवान् प्रकृतिमापन्नः Ś.*
  2. 'has resumed his wonted nature'
 प्रकृतिम् आपद् or प्रतिपद् or प्रकृतौ स्था 'to come to one's senses',  'regain one's consciousness.'

Natural disposition,  temper,  temperament,  nature,  constitution
 प्रकृतिः खलु सा महीयसः सहते नान्यसमुन्नतिं यया Ki.*
  2.21
 कथं गत एव आत्मनः प्रकृतिम् Ś.*
  7. 'natural character'
 अपश्यत् पाण्डवश्रेष्ठो हर्षेण प्रकृतिं गतः Mb.
 *  39.66 (com.  प्रकृतिं स्वास्थ्यम्)
 so प्रकृतिकृपण,  प्रकृतिसिद्ध
 see below.

Make,  form,  figure
 महानुभावप्रकृतिः Māl.
 1.

Extraction,  descent
 गोपालप्रकृतिरार्यको$स्मि Mk.*
  7.

Origin,  source,  original or material cause,  the material of which anything is made
 नार्थानां प्रकृतिं वेत्सि Mb.
 *  4.49.1
 प्रकृतिश्चोपादानकारणं च ब्रह्माभ्युपगन्तव्यम् Ś. B. (see the full discussion on Br. Sūt.1.4.23)
 यामाहुः सर्वभूतप्रकृतिरिति Ś.*
  1.1
 Bhāg.*
  4.28.24.

(In Sāṅ. phil.
 ) Nature (as distinguished from पुरुष, ) the original source of the material world,  consisting of the three essential qualities सत्त्व,  रजस् and तमस्. It is also mentioned as one of the four contentments
 प्रकृत्युपादानकालभागाख्याः Sāṅ. K.*
  5.

(In gram.
  ) The radical or crude form of a word to which case-terminations and other affixes are applied
 प्रकृतिप्रत्यययोरिवानुबन्धः Ki.*
  13.19.

A model,  pattern,  standard,  (especially in ritualistic works)
 Bhāg.*
  5.7.5.

A woman. 

The personified will of the Supreme Spirit in the creation (identified with माया or illusion)
 मयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम् Bg.*
  9.1.

The male or female organ of generation. 

A mother.

(In arith.) A coefficient,  or multiplier.

(In anatomy) Temperament of the humours
 प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति Bg.*
  3.33.

An animal.

An artisan. 

The Supreme Being
 न ह्यस्ति सर्वभूतेषु दुःख- मस्मिन् कुतः सुखम् । एवं प्रकृतिभूतानां सर्वसंसर्गयायिनाम् ॥ Mb.
 *  12. 152.16.

Eight forms of the Supreme Being
 भूमि- रापो$नलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च । अहंकार इतीयं मे भिन्ना प्रकृति- रष्टधा ॥ Bg.*
  7.4.

The way of life (जीवन)
 सतां वै ददतो$न्नं च लोके$स्मिन् प्रकृतिर्ध्रुवा Mb.
 *  12.18.27. (pl. )

A king's ministers,  the body of ministers or counsellors,  ministry
 अथानाथाः प्रकृतयो मातृबन्धुनिवासिनम् R.*
  12.12
 Pt.*
  1.48
 अशुद्धप्रकृतौ राज्ञि जनता नानुरज्यते 31.

The subjects (of a king)
 प्रवर्ततां प्रकृतिहिताय पार्थिवः Ś.*
  7.35
 नृपतिः प्रकृतीरवेक्षितुम् R.*
  8.18, 1.

The constituent elements of the state (सप्ताङ्गानि),  i. e.  1 the king
 -2 the minister
 -3 the allies
 -4 treasure
 -5 army
 -6 territory
 -7 fortresses &c.
 
 and the corporations of citizens (which is sometimes added to the 7)
 स्वाम्यमात्य- सुहृत्कोशराष्ट्रदुर्गबलानि च Ak.

The various sovereigns to be considered in case of war
 (for full explanation see Kull. on Ms.*
  7.155 and 157).

The eight primary elements out of which everything else is evolved according to the Sāṅkhyas
 see Sāṅ. K.*
  3.

The five primary elements of creations (पञ्चमहाभूतानि)i. e.  पृथ्वी,  अप्,  तेजस्,  वायु and आकाश
 प्रकृतिं ते भजिष्यन्ति नष्टप्रकृतयो मयि Mb.
 *  5.73.17. Comp.
   -अमित्रः an ordinary foe
 प्रकृत्यमित्रानुत्थाप्य Dk.*
  2.4. -ईशः a king or magistrate. -कल्याण a.
  beautiful by nature.-कृपण a.
  naturally slow or unable to discern
 Me.*
  5.-गुणः one of the three constituent qualities of nature
 see गुण. -ज a.
  innate,  inborn,  natural. -तरल a.
  fickle by nature,  naturally inconsistent
 प्रकृतितरले का नः पीडा गते हतजीविते Amaru.*
  3. -पाठः a list of verbal roots (धातुपाठ). -पुरुषः a minister,  a functionary (of the state)
 जानामि त्वां प्रकृतिपुरुषं कामरूपं मघोनः Me.*
  6.

a standard or model of a man.  -षौ nature and spirit.-भाव a.
  natural,  usual. (-वः) natural or original state. -भोजनम् usual food. -मण्डलम् the whole territory of kingdom
 अधिगतं विधिवद्यदपालयत् प्रकृतिमण्डलमात्म- कुलोचितम् R.*
  9.2. -लयः absorption into the Prakṛiti,  dissolution of the universe. -विकृतिः mutation of the original form.  -श्रैष्ठ्यम् superiority of origin
 Ms.*
  1.3. -सिद्ध a.
  inborn,  innate,  natural
 सुजनबन्धुजने- ष्वसहिष्णुता प्रकृतिसिद्धमिदं हि दुरात्मनाम् Bh.*
  2.52. -सुभग a.
  naturally lovely or agreeable. -स्थ a.
 

being in the natural state or condition,  natural,  genuine
 दृष्ट्वा चाप्रकृतिस्थां ताम् Rām.*
  7.58.17.

inherent,  innate,  incidental to nature
 रघुरप्यजयद् गुणत्रयं प्रकृतिस्थं समलोष्ट- काञ्चनः R.*
  8.21.

healthy,  in good health.

recovered.

come to oneself. 

stripped of everything,  bare.

Apte 1890

English

 प्रकृतिः f. 1 The natural condition or state of anything,  nature,  natural form (opp. विकृति which is a change or effect)
 प्रकृत्या यद्वक्रं Ś. 1. 9
 उष्णत्वमग्न्यातपसंप्रयोगात् शैत्यं हि यत्सा प्रकृतिर्जलस्य R. 5. 54
 मरणं प्रकृतिः शरीरिणां विकृतिर्जीवितमुच्यते बुधैः R. 8. 87
 U. 7. 19
 अपेहि रे अत्रभवान् प्रकृतिमापन्नः Ś. 2 ‘has resumed his wonted nature’
 प्रकृतिमापट् or प्रतिपद् or प्रकृतौ स्था ‘to come to one's senses’,  ‘regain one's consciousness’. 
2 Natural disposition,  temper,  temperament,  nature,  constitution
 प्रकृतिः खलु सा महीयसः सहते नान्यसमुन्नतिं यया Ki. 2. 21
 कथं गत एव आत्मनः प्रकृतिं Ś. 7 ‘natural character’
 so प्रकृतिकृपण,  प्रकृतिसिद्ध see below. 
3 Make,  form,  figure
 महानुभावप्रकृतिः Māl. 1. 
4 Extraction,  descent
 गोपालप्रकृतिरार्यकोस्मि Mk. 7. 
5 Origin,  source,  original or material cause,  the material of which anything is made
 प्रकृतिश्चोपादानकारणं च ब्रह्याभ्युपगंतव्यं Ś. B. (see the full discussion on Br. Sūt. I. 4. 23)
 यामाहुः सर्वभूतप्रकृतिरिति Ś. 1. 1. 
6 (In Sān. phil.) Nature (as distinguished from पुरुष, ) the original source of the material world,  consisting of the three essential qualities सत्त्व,  रजस् and तमस्. 
7 (In gram.) The radical or crude form of a word to which caseterminations and other affixes are applied 
8 A model,  pattern,  standard,  (especially in ritualistic works). 
9 A woman. 
10 The personified will of the Supreme Spirit in the creation (identified with माया or illusion)
 Bg. 9. 10. 
11 The male or female organ of generation. 
12 A mother. 
13 (In arith.) A co-efficient,  or multiplier. 
14 (In anatomy) Temperament of the humours. 
15 An animal. 
16 An artisan. 
17 The Supreme Being. 
pl. 1 A king's ministers,  the body of ministers or counsellors,  ministry
 R. 12. 12
 Pt. 1. 48,  301. 
2 The subjects (of a king)
 प्रवर्ततां प्रकृतिहिताय पार्थिवः Ś. 7. 35
 नृपतिः प्रकृतीरवेक्षितुं R. 8. 18,  10. 
3 The constituent elements of the state ( सप्तांगानि),  i. e. 1. the king
 2. the minister
 3. the allies
 4. treasure
 5. army
 6. territory
 7. fortresses &c.
 and the corporations of citizens (which is sometimes added to the 7)
 स्वाम्यमात्यसुहृत्कोशराष्ट्रदुर्गबलानि च Ak. 
4 The various sovereigns to be considered in case of war
 (for full explanation see Kull. on Ms. 7. 155 and 157). 
5 The eight primary elements out of which everything else is evolved according to the Sānkhyas
 see Sāṅ. K. 3. 
6 The five primary elements of creations ( पंचमहाभूतानि)
 i. e. पृथ्वी,  अप्,  तेजस्,  वायु,  and आकाश. 
Comp. 
ईशः a king or magistrate. 
कृपण a. naturally slow or unable to discern
 Me. 5. 
गुणः one of the three constituent qualities of nature
 see गुण. 
ज a. innate,  inborn,  natural. 
तरल a. fickle by nature,  naturally inconsistent
 Amaru. 27. 
पुरुषः a minister,  a functionary (of the state)
 Me. 6. 
भाव a. natural,  usual. (
वः) natural or original state. 
मंडलं the whole territory or kingdom
 R. 9. 2. 
लयः absorption into the Prakṛti,  dissolution of the universe. 
सिद्ध a. inborn,  innate,  natural
 Bh. 2. 52. 
सुभग a. naturally lovely or agreeable. 
स्थ a. {1} being in the natural state or condition,  natural,  genuine. {2} inherent,  innate,  incidental to nature
 R. 8. 21. {3} healthy,  in good health. {4} recovered. {5} come to oneself. {6} stripped of everything,  bare. 

Monier Williams Cologne

English

 प्र-°कृति a f.
  See next p.
 

 प्र-कृति b f.
  ‘making or placing before or at first’,  the original or natural form or condition of anything,  original or primary substance (opp.  to वि-कृति,  q.v.),  Prāt.
 
 Nir.
 
 Jaim.
  
 MBh.

 cause,  original source,  Mn.
  
 MBh.
  
 Śak.
  &c.

 origin,  extraction,  Mṛcch.

 nature,  character,  constitution,  temper,  disposition,  MBh.
  
 Kāv.
 
 Suśr.
  &c.
   (ibc.  and °त्या ind.
  by nature,  naturally,  unalterably,  properly,  Prāt.
 
 ŚrS.
 
 Mn.
   &c.
  )

 fundamental form,  pattern,  standard,  model,  rule (esp.   in ritual),  ŚrS.
 

 (in the Sāṃkhya phil.
 ) the original producer of (or rather passive power of creating) the material world (consisting of 3 constituent essences or Guṇas called सत्त्व,  रजस् and तमस्),  Nature (distinguished from पुरुष,  Spirit as Māyā is d° from Brahman in the Vedāntas)

 pl.
  the 8 producers or primary essences which evolve the whole visible world (viz. अ-व्यक्त,  बुद्धि or महत्,  अहं-कार,  and the 5 तन्-मात्रस् or subtle elements
 rarely the 5 elements alone),  IW.
   80 &c.
  

 (in mythol.) a goddess,  the personified will of the Supreme in the creation (hence the same with the Śakti or personified energy or wife of a deity,  as Lakṣmī,  Durgā &c.
  
 also considered as identical with the Supreme Being),  W.
 
 IW.
   140
 RTL.
   223

 (pl. ) N.
  of a class of deities under Manu Raibhya,  Hariv.
 

 (in polit. ) pl.
  a king's ministers,  the body of ministers or counsellors,  ministry,  Mn.
  
 MBh.
   &c.
  

 the subjects of a king,  citizens,  artisans &c.
  ,  ib.

 the constituent elements or powers of the state (of which 7 are usually enumerated,  viz. king,  minister,  allies,  treasure,  army,  territory,  fortresses,  Mn.
   ix,  294
 295)

 the various sovereigns to be considered in case of war (viz. the मध्यम,  विजिगीषु,  उदासीन and शत्रु
 to which should be added 8 remoter princes,  viz. the मित्र,  अरिमित्र,  मित्र-मित्र,  अरिमित्र-मित्र,  पार्ष्णि-ग्रह,  आक्रन्द,  पार्ष्णिग्राहासार,  आक्रन्दासास
 each of these 12 kings has 5 Prakṛtis in the form of minister,  territory,  fortresses,  treasure and army,  so that the total number of Prakṛtis may be 72),  Mn.
   vii,  155
 157
 Kull.
 

 (in gram.
  ) the crude or elementary form of a word,  base,  root,  an uninflected word,  Sāh.
 
 Pāṇ.
 ,  Sch.
 Vop.
  

 N.
  of 2 classes of metres,  Col.
 

 (in arithm.
  ) a co-efficient multiplier,  ib.

 (in anat.) temperament,  the predominance of one of the humours at the time of generation,  W.
 

 (with त्रितीया) the third nature,  a eunuch,  MBh.
  

 matter,  affair,  Lalit.
  

 the male or female organ of generation,  L.
 

 a woman or womankind,  L.
 

 a mother,  L.
 

 an animal,  L.
 

 N.
  of a woman,  Buddh.
 

 N.
  of wk.

Monier Williams 1872

English

 प्र-कृति,  इस्,  f. the original or natural form of
anything,  natural condition,  or state,  original,  primary
substance (opposed to वि-कृति,  change,  modification, 
anything derived or secondary)
 cause,  original
source
 origin,  extraction,  descent
 nature,  character, 
usual or natural state
 constitution,  disposition,  tem-
per
 a rule,  scheme,  paradigm,  pattern,  model, 
standard (especially in ritual)
 (in the Sāṅkhya
philosophy) = प्र-धान,  the evolver of all material
appearances,  the ‘originant’ or original source of (or
rather passive power of creating) the material world, 
(generally called Nature as opposed to Puruṣa or
Spirit)
 (in mythology) a goddess,  the personified
will of the Supreme in the creation (identified with
Māyā or Illusion and in an especial manner the
prototype of the female sex
 hence the same with
the Śakti or personified energy or bride of a deity, 
as Lakṣmī,  Durgā,  &c.
 in some systems Pra-kṛti
is considered the same with the Supreme Being)
(in grammar) the crude or elementary form of a
word,  an uninflected word,  the radical form of a
word before the case-terminations and other affixes
are subjoined
 N. of two classes of metres,  consisting
of eight and of eighty-four syllables respectively
 (in
arithmetic) a coefficient,  multiplier
 (in anatomy)
temperament,  the predominance of one of the
humors at the time of generation
 a woman,  woman-
kind
 a mother
 an animal
 the male organ of
generation
 the female organ of generation
 N. of
a woman
 तृतीया प्रकृतिः,  the third nature,  a
eunuch
 (अयस्),  f. pl. (in the Sāṅkhya) the ma-
terial archetypes of everything existing
 the eight
producers or primary elements out of which every-
thing else is evolved (viz. अ-व्यक्त,  बुद्धि or म-
हत्,  अहङ्कार,  and the five तन्-मात्रस्)
 the con-
stituent elements of the state (of which five are usually
enumerated,  viz. the minister,  treasure,  territory, 
fortresses,  and army,  to these are sometimes added
the king himself and the sovereign who is his ally, 
and sometimes also the corporations of citizens)
 a
king's ministers generally
 the subjects of a king, 
the citizens,  artizans,  &c.
 the various sovereigns to
be considered in case of war (according to Manu VII.
155,  viz. the मध्यम,  वि-जिगीषु,  उद्-आसीन, 
and शत्रु,  to which according to Kullūka should be
added eight remoter princes,  viz. the मित्र,  अरि-
मित्र,  मित्र-मित्र,  अरिमित्र-मित्र,  पार्ष्णि-
ग्राह,  आ-क्रन्द,  पार्ष्णिग्राहासार,  आक्रन्दा-
सार
 each of these twelve kings has the five Prakṛtis
above-mentioned,  so that the total number of Pra-
kṛtis may be seventy-two,  Manu VII. 157)
 N. of
a class of divinities under Manu Raibhya
 प्र-
कृत्या,  ind. by nature,  naturally,  by birth or extrac-
tion
 in the original state or condition,  without
change or alteration
 properly.
—प्रकृति-कृपण, 
अस्,  आ,  अम्,  naturally plaintive or disposed to lament, 
naturally feeble (in discriminating).
—प्रकृति-
खण्ड,  अस्,  अम्,  m. n. ‘section on nature, ’ N. of the
second book of the Brahma-vaivarta-Purāṇa.
—प्र-
कृति-गुण,  अस्,  m. one of the three constituent quali-
ties of nature (see गुण).
—प्रकृति-ज,  अस्,  आ,  अम्, 
springing from nature,  inborn,  innate.
—प्रकृति-
तरल,  अस्,  आ,  अम्,  naturally changeful,  volatile,  fickle, 
dissolute,  voluptuous.
—प्रकृति-पुरुष,  अस्,  m. a
minister of state.
—प्रकृति-प्रलय,  अस्,  m. = प्र-
कृति-लय,  q. v.
—प्रकृति-भाव,  अस्,  m. natural
state,  original or unaltered condition
 (अस्,  आ,  अम्), 
natural,  usual,  common.
—प्रकृति-भूत,  अस्,  आ, 
अम्,  being in the original state or condition,  original.
—प्रकृतिभूतेकार (°त-इक्°),  अस्,  m. the original
sound or letter इ.
—प्रकृति-मण्डल,  अम्,  n.
the circle or aggregate of the Prakṛtis or of a
king's subjects,  the entire kingdom,  whole empire.
—प्रकृति-मत्,  आन्,  अती,  अत्,  having the original or
natural form or shape,  natural,  usual,  ordinary
 in a
natural or usual frame of mind.
—प्रकृति-लय,  अस्, 
m. absorption into Prakṛti,  the dissolution of the
universe.
—प्रकृति-वत्,  ind. as in the original
form.
—प्रकृति-विकृति-स्वभाव,  अस्,  m. the
relation of (a word in its) radical form to (itself
under the) mutations (of inflection &c.).
—प्र-
कृति-विषम,  अस्,  आ,  अम्,  naturally rough.
—प्र-
कृति-सिद्ध,  अस्,  आ,  अम्,  effected by nature,  natural
(अम्),  n. true or real nature.
—प्रकृति-सुभग, 
अस्,  आ,  अम्,  naturally pleasing or agreeable.
—प्र-
कृति-स्थ,  अस्,  आ,  अम्,  being in the original or
natural state,  being in the natural condition,  natural, 
genuine,  unmixed
 healthy,  in good health
 reco-
vered
 inherent,  innate
 bare,  stripped of everything.
—प्रकृतीश (°ति-ईश),  अस्,  m. ‘lord of subjects, ’ a
magistrate.

Macdonell

English

 प्रकृति pra-kṛti,  f.
  (putting before,  what is 🞄presupposed),  original or natural form or condition
 🞄primitive form (opp. derivative,  vikṛti)
 🞄nature,  constitution,  disposition,  🞄temper
 fundamental form,  pattern,  standard,  🞄rule (sp. in ritual)
 nature (opp. spirit
 ph.): 🞄pl.  material elements (rare)
 primary constituents 🞄of nature (from which all else is 🞄evolved: there are eight,  avyakta,  mahat,  🞄ahaṃkāra,  and the five elements
 ph.)
 constituent 🞄elements of the state (in politics
 🞄there are seven
 king,  minister,  fortress,  territory 🞄or subjects,  treasure,  army,  and ally)
 🞄kings primarily (of these there are four) and 🞄secondarily (of these there are eight) concerned 🞄in a war (each of these ¤12¤ having five 🞄prakṛtis in the form of minister,  territory,  🞄fortress,  treasure,  army)
 constituent elements 🞄of a kingʼs own state (exclusive of himself)
 🞄ministers
 subjects,  citizens
 sg. root,  🞄base (gr.): °— or in.  by nature,  originally,  🞄properly
 in the original state,  unchanged: 🞄-ka,  a.
  (—°) id.
 -kṛpaṇa,  a.
  naturally feeble 🞄in discriminating between (lc.)
 -ja,  a.
  innate
 🞄-puruṣa,  m.
  nature and spirit (du.)
 🞄minister
 -bhāva,  m.
  original or unmodified 🞄state
 -maṇḍala,  n.
  whole circle of subjects,  🞄entire territory
 -mat,  a.
  having or being in 🞄the original,  natural,  or usual condition or 🞄form
 -saṃpanna,  pp. endowed with a noble 🞄nature
 -subhaga,  a.
  naturally beautiful
 🞄-stha,  a.
  being in the natural state or condition,  🞄natural,  genuine,  normal
 healthy
 🞄being in good circumstances.

Benfey

English

 प्रकृति प्र-कृ + ति,  f.
 
 1. The original
or natural state of anything,  Pañc. ii.
d. 95 (by birth)
 Vikr. 8,  2
 Hit. ii. d.
131
 Ragh. 5,  54.
 2. Nature,  Bhag. 3, 
33
 प्रकृत्या,  properly,  Pañc. 218,  11.
 3. With तृतीया,  ‘the third nature, ’ i. e.
an eunuch's nature.
 4. A radical form
or predicament of being,  as illusion,  in-
telligence,  etc.
 5. The eight elements, 
from which all is produced,  Bhag. 7,  4.
 6. Cause,  the original source,  Śāk. d. 1.
 7. The requisites of royal administra-
tion,  Man.  9,  294.
 8. The chief objects
of royal consideration,  Man.  7,  156.
 9.
Business,  affairs,  Man.  8,  161.
 10. The
minister of a king,  9,  232.
 11. Sub-
jects,  people,  Man.  7,  175.
 -- Comp.
  दुष्-
प्रकृति,  i. e.
दुस्-,  adj.
  wicked,  base.

Hindi

प्रकृति

Apte Hindi

Hindi

प्रकृतिः
स्त्री*
  - प्र+कृ+क्तिन्
"किसी वस्तु की नैसर्गिक स्थिति,  माया,  जड़जगत्,  स्वाभाविक रूप"

प्रकृतिः
स्त्री*
  - प्र+कृ+क्तिन्
"नैसर्गिक स्वभाव,  मिजाज,  स्वभाव,  आदत,  रचना,  वृत्ति"

प्रकृतिः
स्त्री*
  - प्र+कृ+क्तिन्
"बनावट,  रूप,  आकृति"

प्रकृतिः
स्त्री*
  - प्र+कृ+क्तिन्
"वंशानुक्रम,  वंशपरंपरा"

प्रकृतिः
स्त्री*
  - प्र+कृ+क्तिन्
"मूल,  स्रोत,  मौलिक या भौतिक कारण,  उपादान कारण"

प्रकृतिः
स्त्री*
  - प्र+कृ+क्तिन्
"प्रकृति ,  भौतिक सृष्टि का मूलस्रोत जिसमें तीन प्रधान गुण सन्निविष्ट है"

प्रकृतिः
स्त्री*
  - प्र+कृ+क्तिन्
मूलधातु या शब्द जिसमें लकार और कारकों के प्रत्यय लगाए जाते हैं

प्रकृतिः
स्त्री*
  - प्र+कृ+क्तिन्
"आदर्श,  नमूना,  मानक"

प्रकृतिः
स्त्री*
  - प्र+कृ+क्तिन्
स्त्री

प्रकृतिः
स्त्री*
  - प्र+कृ+क्तिन्
सृष्टि रचना में परमात्मा की मूर्त इच्छा

प्रकृतिः
स्त्री*
  - प्र+कृ+क्तिन्
"स्त्री या पुरुष की जनेन्द्रिय,  योनि,  लिङ्ग"

प्रकृतिः
स्त्री*
  - प्र+कृ+क्तिन्
माता

प्रकृतिः
"स्त्री* ,  ब* व*" - प्र+कृ+क्तिन्
"राजा के मन्त्री,  मन्त्रिपरिषद्,  मन्त्रालय"

प्रकृतिः
"स्त्री* ,  ब* व*" - प्र+कृ+क्तिन्
प्रजा

प्रकृतिः
"स्त्री* ,  ब* व*" - प्र+कृ+क्तिन्
"राज्य के संविधायी सात तत्त्व या अंग अर्थत् १. राजा,  २. मन्त्री,  ३. मित्रराष्ट्र,  ४. कोष,  ५. सेना,  ६. प्रदेश,  ७. गढ़ आदि,  ८. नगरपालिका या निगम"

प्रकृतिः
"स्त्री* ,  ब* व*" - प्र+कृ+क्तिन्
अनेक प्रभु जो युद्ध के समय विचारणीय होते हैं

प्रकृतिः
"स्त्री* ,  ब* व*" - प्र+कृ+क्तिन्
"आठ प्रधान तत्त्व जिनसे सांख्यशास्त्रियों के अनुसार प्रत्येक वस्तु उत्पन्न होती है,  "

प्रकृतिः
"स्त्री* ,  ब* व*" - प्र+कृ+क्तिन्
"सृष्टि के पांच प्रधान तत्त्व,  पंच महाभूत अर्थात् पृथ्वी,  जल,  अग्नि,  वायु और आकाश"

प्रकृतिः
स्त्री*
  - प्र+कृ+क्तिन्
परम पुरुष परमात्मा के आठ रूप

Shabdartha Kaustubha

Kannada

प्रकृति
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸ್ವಭಾವ /ಸಹಜವಾದ ಗುಣ
निष्पत्तिः - > प्र + डुकृञ् (करणे) - "क्तिन्" (३-३-९४)
प्रयोगाः - > "उष्णत्वमग्न्यातपसप्रयोगात् शैत्यं हि यत्सा प्रकृतिर्जलस्य"
उल्लेखाः - > रघु० ५-५४
प्रकृति
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸ್ವಭಾವ /ಹುಟ್ಟುಗುಣ
प्रयोगाः - > १) "प्रकृतिः खलु सा महीयसः सहते नान्यसमुन्नतिं यया" २) "प्रकृत्या यद्वक्रं तदपि समरेखं नयनयोः" ३) "राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहिनीं श्रिताः"
उल्लेखाः - > किरा० २-२१,  शाकु० १-९,  गीता० ९-१२
प्रकृति
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > (ಅದ್ವೈತ ಮತದಲ್ಲಿ) ಅವಿದ್ಯೆ,  ತ್ರಿಗುಣಾತ್ಮಕವಾದ ಮಾಯೆ
प्रयोगाः - > "मयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम्"
उल्लेखाः - > गीता० ९-१०
प्रकृति
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > (ದ್ವೈತ ಮತದಲ್ಲಿ) ಚಿತ್ ಮತ್ತು ಅಚಿತ್ (ಜಡ) ಎಂದು ಪ್ರಕೃತಿಯು ಎರಡು ವಿಧ.
प्रकृति
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > (ವಿಶಿಷ್ಟಾದ್ವೈತ ಮತದಲ್ಲಿ) ಈಶ್ವರಾಧಿಷ್ಠಿತವಾದ ಜಗತ್ತಿನ ಮೂಲಕಾರಣ /ಪ್ರಧಾನ /ಸತ್ತ್ವ ರಜಸ್ಸು ಮತ್ತು ತಮಸ್ಸು ಇವು ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಮೆಯಾಗದಂತೆ ಸಮಾನಗುಣಗಳುಳ್ಳ ದ್ರವ್ಯ
प्रयोगाः - > "प्रकृतिः पञ्चभूतेषु स्वभावे मूलकारणे"
प्रकृति
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > (ಸಾಂಖ್ಯಮತದಲ್ಲಿ) ಸತ್ತ್ವ ರಜಸ್ಸು ಮತ್ತು ತಮಸ್ಸು ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳ ಏರುಪೇರಿಲ್ಲದ ಸಾಮ್ಯ
प्रयोगाः - > १) "सत्त्वरजस्तमसां सम्यावस्था प्रकृतिः" २) "सत्त्वं रजस्तम इति गुणत्रयमुदाहृतम् । साम्यावस्थितिरेतेषां प्रकृतिः परिकीर्तिता ॥"
उल्लेखाः - > सां० सू०,  मत्स्यपु०
प्रकृति
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > (ಶಾಕ್ತರ ಮತದಲ್ಲಿ) ದೇವಿಪಂಚಕ ರೂಪವಾದ ಒಂದು ಶಕ್ತಿ
प्रयोगाः - > "प्रकृष्टवाचकः प्रश्च कृतिश्च सृष्टिवाचकः । सृष्टौ प्रकृष्टा या देवी प्रकृतिः सा परिकीर्तिता ॥"
प्रकृति
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > (ವೈಯಾಕರಣರ ಮತದಲ್ಲಿ) ಸುಭಾದಿಪ್ರತ್ಯಯರಹಿತವಾದ ಅರ್ಥವತ್ತಾದ ಶಬ್ದಸ್ವರೂಪ
प्रयोगाः - > "निरुक्ता प्रकृतिर्द्वेधा नामधातुप्रभेदतः । यत्प्रातिपदिकं प्रोक्तं तन्नाम्नो नातिरिच्यते ॥"
प्रकृति
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > (ಸಂಗೀತ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ) ಮೂಲಸ್ವರೂಪ
प्रकृति
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > (ಆಯುರ್ವೇದದಲ್ಲಿ) ದೇಹದ ಅವಸ್ಥೆ
प्रकृति
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪರಮಾತ್ಮನ ಮಾಯೆಯೆಂಬ ಶಕ್ತಿ
प्रकृति
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > (ನೀತಿ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ) ಸ್ವಾಮಿ ಅಮಾತ್ಯ ಸುಹೃತ್ತು ಕೋಶ ಉಷ್ಟ್ರ ದುರ್ಗ ಸೈನ್ಯ ಮತ್ತು ಪೌರರು
निष्पत्तिः - > प्र + डुकृञ् (करणे) - "क्तिच्" (३-३-१७४)
व्युत्पत्तिः - > प्रकृष्टं कुर्वन्ति राज्यम्
प्रकृति
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮತ್ತು ಪುರುಷರ ಜನನೇಂದ್ರಿಯ
प्रकृति
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪುರಜನರು ಮತ್ತು ಪ್ರಜೆಗಳು
प्रयोगाः - > १) "धातूनामिव कोपेषु प्रकृतीनामचेतसाम् पातुमर्हथ पर्याप्तं प्रसादनरसायनम्" २) "प्रवर्ततां प्रकृतिहिताय पार्थिवः"
उल्लेखाः - > याद० २२-२१,  शाकु० ७-३४
प्रकृति
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲ /ಸಚಿವ ಸಂಪುಟ
प्रयोगाः - > "अथानाथाः प्रकृतयः मातृबन्धुनिवासिनम्"
उल्लेखाः - > रघु० १२-१२
प्रकृति
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಅಕ್ಷರಗಳ ಪಾದಗಳುಳ್ಳ ಒಂದು ಛಂದಸ್ಸು
प्रयोगाः - > "धृतिश्चातिधृतिश्चैव कृतिःप्रकृतिराकृतिः"
उल्लेखाः - > वृ० र०
प्रकृति
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪಂಚಮಹಾಭೂತಗಳು
प्रकृति
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಧಾನ /ಮುಖ್ಯ
प्रकृति
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪರಮಾತ್ಮ
प्रकृति
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹೆಂಗಸು
प्रकृति
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶಿಲ್ಪಿ /ಕೈಕೆಲಸಗಾರ

L R Vaidya

English

 prakfti {% (I) f. %} 1. The original or natural form of anything,  the natural state,  (op. to विकृति ‘change’),  मरणं प्रकृतिः शरीरिणां विकृतिर्जीवितमुच्यते बुधैः R.viii.87,  महीयांसः प्रकृत्या मितभाषिणः Sis.ii.13,  Bg.vii.4
 (प्रकृतिं आपद् ‘to come to one’s senses’)
natural disposition,  constitution,  temperament
origin,  source,  material cause,  the matter out of which anything is formed,  प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टांतानुपरोधात् /Vedānta S./i.4
a pattern,  a model,  a standard (in ritualistic works)
a mother
a woman
the male organ of generation
the female organ of generation
the source of the material world consisting of the three primary qualities of सत्व,  रजस् and तमस्,  as distinguished from Purusha (in Sānkhya phil.)
the personified will of the supreme spirit (in mythology),  Bg.ix.10
the crude form of a word to which case-terminations and other affixes are subjoined (in gram.).

 prakfti {% (II) f. pl. %} 1. A king’s ministers,  R.xii.12
 2. the subjects of a king
 3. the constituent elements of the states (they are- (1) the king
 (2) the minister
 (3) the allies
 (4) the treasure
 (5) territory
 (6) fortresses
 (7) army
 according to some also (8) subjects)
 4. the various kings to be considered in the event of war,  See M.vii.155 and Kull. on it
 5. the eight primary elements out of which every thing is evolved (in Sānkhya phil.) See /Sānkhya K./3
 6. the five primary elements of creation (viz.,  पृथ्वी,  अप्,  तेजस्,  वायु and आकाश).

भूतसङ्ख्या

Sanskrit

२१,  क्रतु,  प्रकृति,  बृन्द,  मख,  मूर्च्छ,  मूर्च्छना,  यज्ञ,  वृन्द,  समिधः,  समित्,  स्वर्,  स्वः,  स्वर्ग

Bopp

Latin

 प्रकृति f. (r. कृ facere praef. प्र s. ति)
1) natura. BH. 3. 5.
33. 7. 4. 9. 7. 8. 10.
2) plur. प्रकृतयस् subditi. N. 7. 13.

Anekartha-Dvani-Manjari

Sanskrit

प्रधान
क्ली
प्रधान,  प्रकृति,  प्रज्ञा
प्रधानं प्रकृतिः प्रज्ञा प्रधानं विदुरुत्तमम् ॥ ७८ ॥
verse 2.1.1.78
page 0013

Aufrecht Catalogus Catalogorum

English

 प्रकृति Sv. Oppert 1163. 4220. 4597. 4598. 4662. 4663.
4840. 8092. II,  391. 2297.

 प्रकृति Sv. {% add %} II,  5592.

 प्रकृति Sv. Gov. Or. Libr. Madras 52.

Edgerton Buddhist Hybrid

English

 1 prakṛti,  f.,  once in Mv nt. in form (= Pali id.,  Pv 〔ii.8.9〕 saṃghe ārocayi pakatiṃ,  told the occurrence to the [Page356-b] assembly of monks
 comm. 〔110.5〕 pakati-pavuttiṃ,  doubtless the above-mentioned occurrence,  the one here treated
 not in this mg. in Skt.,  but doubtless connected with the use of Skt. prakṛta mentioned s.v. 2 Prakṛti),  (above-mentioned) matter,  occurrence,  circumstance,  story
 usually object of a form of ārocayati: kumārasyaināṃ prakṛtim ārocayanti sma LV 〔137.11〕,  told the prince this circumstance
 bodhisattvāya tāṃ prakṛtim ārocayati sma 〔143.18〕
 similarly 〔200.16〕
 〔386.6〕
 〔407.8〕
 teṣāṃ bhagavāṃ bhikṣūṇāṃ etāṃ prakṛtiṃ vistareṇārocayati Mv 〔i.246.11〕
 tasya imāṃ prakṛtiṃ ārocehi 〔287.10〕
 also with other verbs,  etāṃ prakṛtiṃ śrutvā LV 〔157.13〕,  having heard this circumstance
 (tāṃ) prakṛtim ācikṣati (the verb is an em.,  supported by the next) Mv 〔i.244.6〕
 as if nt.,  tehi taṃ prakṛtiṃ (n. sg.) sarvam (Senart em. -aṃ) ācikṣitaṃ Mv 〔i.355.2〕. See also s.v. caryā for prakṛti-caryā (here prakṛti in another,  normal Skt. mg.). [Senart reads,  in part with mss. of Mv,  prakṛtyaiva for pratikṛ°,  see pratikṛtya.]

 2 Prakṛti,  n. of an outcaste girl (mātaṅga-dārikā): Mvy 〔3665〕
 Divy 〔611.6 ff.〕
 also of a previous incarnation of the same person,  when she was a brahmanʼs daughter,  Divy 〔620.22 ff.〕 Acc. to Senart,  〔i.xliv infra〕,  also n. of another girl,  who plays a role in the story of Megha
 but I believe this is an error. The girl is introduced but not named Mv 〔i.232.13〕
 she is then referred to as prakṛti (for °tī) māṇavikā 〔232.16〕,  and,  in oblique forms,  °tiye °vikāye 〔233.14〕
 〔238.3〕
 there is no indication that these passages state her name,  and I believe they contain the Skt. adj. (ppp.) prakṛta,  above-mentioned (BR 〔2.95〕),  in fem. form (°tī,  〔§ 11.3〕).

Indian Epigraphical Glossary

English

 prakṛti (HD)
 cf. Mahābhārata,  II. v. 23,  speaking of
the seven prakṛtis which Nīlakaṇṭha explains as referring to
Durg-ādhyakṣa (commandant of the citadel),  Bal-ādhyakṣa (con-
troller general of the army),  Dharma-ādhyakṣa (chief of the
departments of charity and justice),  Camūpati (commander of
the army in the field),  chaplain,  physician and astrologer. The
Milindapañha (IV. i. 36) mentions six officers,  e.g.,  the com-
mander-in-chief,  prime minister,  chief judge,  chief treasurer, 
bearer of the sun-shade and bearer of the sword of state (cf. Ep.
Ind.,  Vol. XV,  p. 77,  note 6). Cf. Mātra.
(EI 16),  a temple official.
(IE 7-1-2),  ‘twentyone.’
(EI 9),  the Kṣatriya community.
Cf. sa-tantuvāya-gokuṭa-śauṇḍik-ādi-prakṛtika (IE 8-5)
subjects of a king.
(CII 1),  usage.

Lanman

English

 prakṛti,  f. that which one pre-supposes
(voraus-setzt),  i. e. the original or natural
form or condition
 nature. [√1kṛ,  ‘do, 
set, ’ + pra.]

Sanskrit Tibetan

Tibetan

rgyus
१) क्षीण २) चर्या ३) ज्ञान ४) प्रकृति ५) ° हेतोः ६)

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
स्वाम्यमात्यः सुहृत्कोशो राष्ट्रदुर्गबलानि च ।
राज्याङ्गानि प्रकृतयः पौराणां श्रेणयोऽपि च ॥ ७१४ ॥
-wordlist-
 
राज्याङ्ग (क्ली),  प्रकृति (स्त्री),  स्वामिन् (पुं),  अमात्य (पुं),  सुहृद् (पुं),  कोश (पुं),  राष्ट्र (क्ली),  दुर्ग (क्ली),  बल (क्ली),  श्रेणि (स्त्री)

--source--
 
कारुस्तु कारी प्रकृतिः शिल्पी श्रेणिस्तु तद्गणे ॥ ८९९ ॥
-wordlist-
 
कारु (पुं),  कारिन् (पुं),  प्रकृति (पुं),  शिल्पिन् (पुं),  श्रेणि (पुं)

--source--
 
स्वाद्रूपं लक्षणं भावश्चात्मप्रकृतिरीतयः ।
सहजो रूपतत्त्वं च धर्मः सर्गो निसर्गवत् ॥ १३७६ ॥
शीलं सतत्त्वं संसिद्धिरवस्था तु दशा स्थितिः ।
-wordlist-
 
स्वरूप (क्ली),  स्वलक्षण (क्ली),  स्वभाव (पुं),  आत्मन् (पुं),  प्रकृति (स्त्री),  रीति (स्त्री),  सहज (पुं),  रूपतत्त्व (क्ली),  धर्म (पुंक्ली),  सर्ग (पुं),  निसर्ग (पुं),  शील (पुंक्ली),  सतत्त्व (क्ली),  संसिद्धि (स्त्री),  अवस्था (स्त्री),  दशा (स्त्री),  स्थिति (स्त्री)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

शिल्पिन्
शिल्पिन्,  कारु,  प्रकृति
शिल्पिनः कारवः प्रोक्ताः प्रकृतिश्च मनीषिभिः ।
verse 2.1.1.593
page 0067

प्रधान
प्रधान,  प्रकृति
प्रकृतावपि प्रधानं विवक्षितं शोभनेऽपि स्यात् ॥ ८०२ ॥
verse 5.1.1.802
page 0092

प्रकृति
प्रकृति,  सत्त्वादि_साम्यावस्था,  पौर,  अमात्यादि,  कारण,  कारु,  स्वरूप
सत्त्वादीनां साम्यावस्थां प्रकृतिं वदन्ति तत्त्वज्ञाः ।
पौरामात्यादीनि च कारणकारुस्वरूपाणि ॥ ८६४ ॥
verse 5.1.1.864
page 0099

नाममाला

Sanskrit

स्वभाव,  प्रकृति,  शील,  निसर्ग,  विश्वास,  निज
स्वभावः प्रकृतिः शीलं निसर्गो विश्वसो निजः ।
verse 0.1.1.185
page 0088

Mahabharata

English

*prakṛti (“the original substance”): I,  2430 (= Kṛshṇa)
 VI,  977,  1179,  1322,  1341--2,  1355
 XII,  7481--3,  7666,  7668,  11335,  11354,  11646,  13044.--Do. personif.: V,  111,  3825 (ºyā Purushaḥ sārdhaṃ,  on the top of Himavat)
 XII,  341,  13044
 XIII,  593.

prakṛti (do.),  pl. (ºayaḥ). XII,  7670 (mūlaº),  11552 (ashṭau),  11554 (do.),  12725 (sapta,  i.e. the seven ṛshis,  Manu is the eighth),  12737 (= do.),  13041 (ashṭau,  i.e. the seven ṛshis (Marīci,  etc.) and Manu),  13042 (ashṭābhyaḥ)
 XIII,  1060,  1091 (ashṭau),  1100 (ºīnāṃ layānāñ ca sā gatis teaṃ,  sc. Śiva).

पुराणम्

English

प्रकृति / PRAKṚTI
 PURUṢA. prakṛti (matter) and puruṣa (spirit) are two basic factors essential for production of the prapañca (the visible world which is the scene of manifold action) as man and woman are for the production of progeny. From puruṣa (male),  prakṛti (female) originated and then they together created the prapañca. The Vedas and Purāṇas make statements everywhere regarding prakṛti and puruṣa and three of the most important ones are given below:1) ‘Pra’ means ‘principal’ and ‘Kṛti’ means ‘creation’. Therefore the word is meant to convey the meaning ‘one that is the principal factor for creation’,  ‘Pra’ means  ‘sāttvic’,  ‘Kṛ’ means ‘rājasic’ and ‘ta’ means ‘tāmasic’ and the word ‘Prakṛti’ thus conveys the power of the three guṇas’. ‘Pra’ means ‘before’ and ‘Kṛti’ means creation and so prakṛti means that which existed before creation.
Before creation prakṛti lay merged with the Supreme Spirit without separate existence. But when the desire for creation was aroused,  this Supreme Spirit divided itself into prakṛti and puruṣa. Then the right half becomes ‘Puruṣa’ and the left half ‘Prakṛti’ Even though they are thus two yogīndras (kings among sages) they see themselves as merged with the eternal One like fire and heat and assert the truth Sarvaṁ Brahmamayam (everything is Brahman,  the Supreme Spirit). It was this basic prakṛti that took forms as the five goddesses,  durgā,  lakṣmī,  sarasvatī,  sāvitrī and rādhā. (9th skandha,  devī bhāgavata).2) puruṣa is the vital sentient Truth that sets in action the entire prapañca. This puruṣa is Supreme among the Supreme,  beyond human comprehension,  without form,  colour,  name,  without origin,  growth,  change or end,  residing in himself and that which can only be imagined to exist. This puruṣa has got two different forms,  the visible and the invisible and also a third imaginary one,  time. The sages call puruṣa the sūkṣmaprakṛti (The subtle all-pervading spirit,  the supreme soul). This sūkṣmaprakṛti which cannot be measured by any unit of measure,  is not attached to anyhing,  is imperishable,  is without decrepitude,  is immovable and is without the senses of sound,  touch smell or form. This prakṛti endowed with the three guṇas,  without beginning or end is eternal,  is the root cause of this prapañca. This prakṛti pervaded over prapañca from the beginning of the great Deluge to the beginning of creation. Brahmajñānins who were great seers and who knew the truth of the Vedas speak about prakṛti thus: “There was no night or day then,  neither the earth nor the sky,  neither light nor darkness. There was nothing but this. There was only one Brahman merged in which were prakṛti and Purusa,  a brahman which could not be understood by any of the five senses nor by intelligence. It was from the supreme being of viṣṇu that the two forms prakṛti and puruṣa originated. These two were separated from viṣṇu at the time of the great deluge and again joined together at the time of creation. The form of viṣṇu from which these occurred was termed Time. During the last great deluge this visible prapañca merged with it and so,  this deluge was called Prākṛtapralaya. Time is eternal,  having no end and so the process of sṛṣṭi,  Sthiti and Saṁhāra (creation,  existence and destruction) continued without any interruption.
After that,  during pralaya (deluge),  prakṛti and puruṣa stand apart due to equality of the guṇas,  Sattva,  Rajas and tamas in prakṛti. viṣṇu in the form of Time starts the work to join them both together. Then when the time of creation came viṣṇu,  the Supreme Being,  the supreme soul,  the god of all living beings,  omnipresent and omnipotent by his will entered the emotionless puruṣa and emotional prakṛti and created sensations in them. Smell is the sense which creates sensation in one by its nearness to it. Just like that viṣṇu by his very presence near them created disturbances in them. It is viṣṇu,  the best of Puruṣas,  who acts as prakṛti which can disturb and which can be disturbed,  which exists  in states of contraction and expansion. It is viṣṇu,  the god of the gods,  who exists in forms of sūkṣma and Sthūla,  and as the great tattva and as the devas like brahmā.
The Mahattattva originated from prakṛti,  which was existing as emotionless due to the equalisation of the three guṇas,  when at the time of creation viṣṇu,  Truth in the form of Kṣetrajña (knower),  merged with prakṛti. The Mahattattva in its three forms,  Sattva,  Rajas and tamas lay enveloped by prakṛti just as a seed is covered by its husk. From this Mahattattva originated the three egos,  Vaikārika,  taijasa and tāmasa,  the cause of the Pañcabhūtas. Because that ego contained the three guṇas it became the cause of the origin of the bhūtas (elements) and indriyas (senses). Ego pervaded the Mahattattva just as the Mahattattva pervaded (aṁśa 1,  Chapter 2,  viṣṇu purāṇa).3) In the beginning during the Deluge the world was all water. Then śiva tore open his thigh and dropped a drop of blood in the waters. It became a huge egg. He broke it and from it came out puruṣa and from puruṣa he made prakṛti for the creation of the prapañca. These two,  prakṛti and puruṣa,  created the prajāpatis and they in turn created the prajās. puruṣa seeing the vast creation going on due to him became arrogant and śiva chopped off his head. śiva became repentant of his hasty deed later. To atone for his sin he took the skull in his hand and vowed that he would ever carry a skull in his hand and that he would live in cremation grounds. The two halves of the great egg became ākāśa and bhūmi (earth and sky). (Taraṅga 2,  Kathāpīṭhalambaka,  kathāsaritsāgara).

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 प्रकृतिः,  स्त्री,
   (प्रक्रियते कार्य्यादिकभनयेति ।प्र + कृ + क्तिन् ।) स्वभावः । (यथा चरकेविमानस्थाने प्रथमेऽध्याये ।“तत्र प्रकृतिरुच्यते स्वभावो यः स पुनराहा-रौषधद्रव्याणां स्वभाविको गुर्व्वादिगुणयोगः ।तद्यथा माषमुद्गयोः शूकरैणयोश्च ।”) योनिः ।लिङ्गम् ॥
 स्वामी । अमात्यः । सुहृत् । कोषः ।राष्ट्रम् । दुर्गम् । बलम् । (यथा,  मनौ । ९ । २९४ ।“स्वाम्यमात्यौ पुरं राष्ट्रं कोषदण्डौ सुहृत्तथा ।सप्त प्रकृतयो ह्येताः सप्ताङ्गं राज्यमुच्यते ॥
”धर्म्माध्यक्षादिसप्तप्रकृतयो यथा,  --“धर्म्माध्यक्षो धनाध्यक्षः कोषाध्यक्षश्च भूपतिः ।दूतः पुरीधा दैवज्ञः सप्त प्रकृतयोऽभवन् ॥
”)पौराणां श्रेणयः । इत्यमरः । २ । ८ । १८ ॥
(यथा,  मार्कण्डेये । १९ । २० ।“प्रणिपत्य ततस्तस्मै दत्तात्रेयाय सोऽर्ज्जुनः ।आनाप्य प्रकतीः सम्यगभिषेकमगृह्णत ॥
”स्वरूपावस्था । यथा,  हितोपदेशे । २ । १९६ ।“स्वेदितो मर्द्दितश्चैव रज्जुभिः परिवेष्टितः ।सुक्तो द्वादशभिर्वर्षैः श्वपुच्छः प्रकृतिं गतः ॥
”)शिल्पी । इति हेमचन्द्रः ॥
 शक्तिः । (यथा,  --“प्रधानं प्रकृतिः शक्तिर्नित्याचातिकृतिस्तथा ।एतानि तस्या नामानि शिवमाश्रित्य याःस्थिताः ॥
”इति पूर्व्वखण्डे पञ्चमेऽध्याये शार्ङ्गधरेणोक्तम् ॥
)योषित् । इति शब्दरत्नावली ॥
 परमात्मा । इतिधरणिः । पञ्चभूतानि । करणम् । गुह्यम् । जन्तुः ।एकविंशत्यक्षरपादच्छन्दोविशेषः । माता । इतिनानार्थरत्नमाला ॥
 प्रत्ययात् प्रथमः । स चद्विधा धातुर्नाम च । इत्यजयपालः ॥
 (प्रकर्षेणसृष्ट्यादिकं करोतीति । प्र + कृ + कर्त्तरिक्तिच् ।) भगवतो मायाख्या शक्तिः । सा चपरापरभेदेन द्विधा । यथा,  --“भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च ।अहङ्कार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा ॥
 ४ ॥
अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम् ।जीवभूतां महाबाहोः ययेदं धार्य्यते जगत् ॥
” ५ ॥
इति श्रीभगवद्गीतायां ७ अध्यायः ॥
“एवं श्रोतारमभिमुखीकृत्य इदानीं प्रकृतिद्वारासृष्ट्यादिकर्त्तृत्वेन ईश्वरतत्त्वं प्रतिज्ञातं निरू-पयिष्यन् परापरभेदेन प्रकृतिद्वयमाह भूमिरितिद्वाभ्याम् । भूम्यादीनि पञ्चभूतसूक्ष्माणि मनः-शब्देन तत्कारणभूतोऽहङ्कारः बुद्धिशब्देनतत्कारणं महत्तत्त्वं अहङ्कारशब्देन तत्-कारणमविद्या इत्येवमष्टधा भिन्ना । यद्वाभूम्यादिशब्दैः पञ्च महाभूतानि सूक्ष्मैः सहएकीकृत्य गृह्यन्ते । अहङ्कारशब्देनैवाहङ्कारंतेनैव तत्कार्य्याणि इन्द्रियाण्यपि गृह्यन्ते बुद्धि-रिति महत्तत्त्वम् । मनःशब्देन तु मनसैवोन्नेयंअव्यक्तस्वरूपं प्रधानमित्यनेन प्रकारेण मेप्रकृतिर्म्मायाख्या शक्तिरष्टधा भिन्ना विभागंप्राप्ता । चतुर्विंशतिभेदभिन्नाप्यष्टस्वेवान्तर्भाव-विवक्षयाष्टधा भिन्नेत्युक्तम् । तथा च क्षेत्राध्यायेइमामेव प्रकृतिं चतुर्विंशतितत्त्वात्मना प्रपञ्चयि-ष्यति ।‘महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च ।इन्द्रियाणि दशैकञ्च पञ्च चेन्द्रियगोचरा ॥
’इति ॥
 ४ ॥
अपरामिमां प्रकृतिमुपसंहरन् परां प्रकृति-माह अपरेयमिति । अष्टधा प्रकृतिरुक्ताइयमपरा निकृष्टा जडत्वात् परार्थत्वाच्च । इतःसकाशात् परां प्रकृष्टामन्यां जीवभूतां जीव-स्वरूपां मे प्रकृतिं जानीहि । परत्वे हेतुः ययाचेतनया क्षेत्रज्ञस्वरूपया स्वकर्म्मद्वारेणेदं जग-द्धार्य्यते ॥
” ५ ॥
 इति तट्टीकायां श्रीधरस्वामी ॥
सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्था । यथा,  --“सत्त्वं रजस्तमश्चैव गुणत्रयमुदाहृतम् ।साम्यावस्थितिरेतेषां प्रकृतिः परिकीर्त्तिता ॥
केचित् प्रधानमित्याहुरव्यक्तमपरे जगुः ।एतदेव प्रजासृष्टिं करोति विकरोति च ॥
”इति मात्स्ये ३ अध्यायः ॥
तत्पर्य्यायः । प्रधानम् २ । इत्यमरः ॥
 माया ३शक्तिः ४ चैतन्यम् ५ । इति राजनिर्घण्टः ॥
तस्या नामान्तराणि यथा,  --“तमोऽव्यक्तं शिवो धाम रजो योनिः सनातनः ।प्रकृतिर्विकारः प्रलयः प्रधानं प्रभवाप्ययौ ॥
अनुद्रिक्तमनूनं वाप्यकम्पमचलं ध्रुवम् ।सदसच्चैव तत्सर्व्वमव्यक्तं त्रिगुणं स्मृतम् ।ज्ञेयानि नामधेयानि नरैरध्यात्मचिन्तकैः ॥
अव्यक्तनामानि गुणांश्च तत्त्वतोयो वेद सर्व्वाणि गतीश्च केवलाः ।विमुक्तदेहः प्रविभागतत्त्ववित्स मुच्यते सर्व्वगुणैर्निरामयः ॥
”इति महाभारते आश्वमेधिकपर्व्व ॥
 * ॥
सा पञ्चविधा ।“गणेशजननी दुर्गा राधा लक्ष्मीः सरस्वती ।सावित्री च सृष्टिविधौ प्रकृतिः पञ्चमीस्मृता ॥
” * ॥
तस्या व्युत्पत्तिर्यथा,  --“प्रकृष्टवाचकः प्रश्च कृतिश्च सृष्टिवाचकः ।सृष्टौ प्रकृष्टा या देवी प्रकृतिः सा प्रकीर्त्तिता ॥
गुणे प्रकृष्टे सत्त्वे च प्रशब्दो वर्त्तते श्रुतौ ।मध्यमे रजसि कृश्च तिशब्दस्तामसः स्मृतः ॥
त्रिगुणात्मस्वरूपा या सर्व्वशक्तिसमन्विता ।प्रधाना सृष्टिकरणे प्रकृतिस्तेन कथ्यते ॥
प्रथमे वर्त्तते प्रश्च कृतिश्च सृष्टिवाचकः ।सृष्टेराद्या च या देवी प्रकृतिः सा प्रकी-र्त्तिता ॥
” * ॥
तासां उत्पत्तिः स्वरूपश्च यथा,  --“योगेनात्मा सृष्टिविधौ द्विधारूपो बभूव सः ।पुंमांश्च दक्षिणार्द्धाङ्गात् वामाङ्गात् प्रकृतिःस्मृता ॥
सा च ब्रह्मस्वरूपा च या या नित्या सनातनी ।यथात्मा च यथाशक्तिर्यथाग्नौ दाहिका स्मृता ॥
अतएव हि योगीन्द्रः स्त्रीपुंभेदं न मन्यते ।सर्व्वं ब्रह्ममयं ब्रह्मन् ! शश्वत् पश्यति नारद ! ॥
स्वेच्छामयं स्वेच्छया च श्रीकृष्णस्य सिसृक्षया ।साविर्बभूव सहसा मूलप्रकृतिरीश्वरी ।तदाज्ञया पञ्चविधा सृष्टिकर्म्मणि वेदतः ॥
”दुर्गाप्रकृतिर्यया,  --“अथ भक्तानुरोधाद्वा भक्तानुग्रहविग्रहा ।गणेशमाता दुर्गा या शिवरूपा शिवप्रिया ॥
नारायणी विष्णुमाया पूर्णब्रह्मस्वरूपिणी ।ब्रह्मादिदेवैर्मुनिभिर्म्मनुभिः पूजिता स्तुता ॥
सर्व्वाधिष्ठातृदेवी सा सर्व्वरूपा सनातनी ।धर्म्मसत्यपुण्यकीर्त्तियशोमङ्गलदायिनी ॥
सुखमोक्षहर्षदात्री शोकार्त्तिदुर्गनाशिनी ।शरणागतदीनार्त्तपरित्राणपरायणा ॥
तेजःस्वरूपा परमा तदधिष्ठातृदेवता ।सर्व्वशक्तिस्वरूपा च शक्तिरीशस्य सन्ततम् ॥
सिद्धेश्वरी सिद्धरूपा सिद्धिदा सिद्धिदेश्वरी ।बुद्धिर्निद्रा क्षुत्पिपासा छाया तन्द्रा दयास्मृतिः ॥
जातिः शान्तिश्च क्षान्तिश्च कान्तिर्भ्रान्तिश्चचेतना ।तुष्टिः पुष्टिस्तथा लक्ष्मीर्व्वृत्तिर्माता तथैव च ॥
सर्व्वशक्तिस्वरूपा सा कृष्णस्य परमात्मनः ।उक्तः श्रुतौ श्रुतिगुणश्चातिस्वल्पं यथागमम् ॥
गुणोऽस्त्यनन्तोऽनन्ताया अपराञ्च निशामय ॥
” १लक्ष्मीप्रकृतिर्यथा,  --“शृणु सत्त्वस्वरूपा या पद्मा च परमात्मनः ।सर्व्वसम्पत्स्वरूपा सा तदधिष्ठातृदेवता ॥
कान्ता दान्ता च शान्ता च सुशीला सर्व्व-मङ्गला ।लोभमोहकामरोषाहङ्कारपरिवर्ज्जिता ॥
भक्तानुरक्ता पत्युश्च सर्व्वाभ्यश्च पतिव्रता ।प्राणतुल्या भगवतः प्रेमपात्री प्रियंवदा ॥
सर्व्वशस्यात्मिका सर्व्वजीवनोपायरूपिणी ।महालक्ष्मीश्च वैकुण्ठे पाताले वरदा सती ॥
स्वर्गे च स्वर्गलक्ष्मीश्च मर्त्यानां गृहिणान्तथा ।सर्व्वप्राणिषु द्रव्येषु शोभारूपा मनोहरा ॥
प्रीतिरूपा पुण्यवतां प्रभारूपा नृपेषु च ।बाणिज्यरूपा बणिजां पापिनां कलहाङ्कुरा ॥
दयामयी भक्तिमतो भक्तानुग्रहकातरा ।चपले चपला भक्ता सम्पदे च धनाय च ॥
जगज्जीवं मृतं सर्व्वं यया देव्या विना मुने ! ।शक्तिर्द्बितीया कथिता वेदोक्ता सर्व्वसम्मता ॥
सर्व्वपूज्या सर्व्ववन्द्या चान्यां मत्तो निशा-मय ॥
” २ ॥
 * ॥
सरस्वतीप्रकृतिर्यथा,  --“वाग्बुद्धिविद्याज्ञानाधिदेवता परमात्मनः ।सर्व्वविद्या सर्व्वरूपा सा च देवी सरस्वती ॥
स्वबुद्धिकविता मेधा प्रतिभा स्मृतिदा सताम् ।नानाप्रकारसिद्धान्तभेदार्थकल्पनाप्रदा ॥
व्याख्या बोधस्वरूपा च सर्व्वसन्देहभञ्जिनी ।विचारकारिणी ग्रन्थकारिणी शक्तिरूपिणी ॥
स्वरसङ्गीतसन्धानतालकारणरूपिणी ।विषयज्ञानवाग्रूपा प्रतिविश्वेषु जीविनाम् ॥
व्याख्या मुद्राकरा शान्ता वीणापुस्तकधारिणी ।शृणु सत्त्वस्वरूपा च सुशीला श्रीहरिप्रिया ॥
हिमचन्दनकुन्देन्दुकुमुदान्भोजसन्निभा ।जपन्ती परमात्मानं श्रीकृष्णं रत्नमालया ॥
तपःस्वरूपा तपसां फलदात्री तपस्विनी ।बुद्धिविद्यास्वरूपा च सर्व्वसिद्धिप्रदा सदा ॥
यया विना च विश्वौघो मूको मृतसमः सदा ।देवी तृतीया गदिता श्रुत्युक्ता जगदम्बिका ॥
यथागमं यथाकिञ्चिदपरां संनिबोध मे ॥
” ३ ॥
 * ॥
सावित्री प्रकृतिर्यथा,  --“माता चतुर्णां वेदानां वेदज्ञानञ्च छन्दसाम् ।सन्ध्यावन्दनमन्त्राणां तन्त्राणाञ्च विचक्षणा ॥
द्विजातिजातिरूपा च जपरूपा तपस्विनी ।ब्रह्मण्यतेजोरूपा च सर्व्वसंस्कारकारिणी ॥
पवित्ररूपा सावित्री गायत्त्री ब्रह्मणः प्रिया ।तीर्थानि यस्याः संस्पर्शं दर्शं वाञ्छन्ति शुद्धये ॥
शुद्धस्फटिकसङ्काशा शुद्धसत्त्वस्वरूपिणी ।परमानन्दरूपा च परमा च सनातनी ॥
परब्रह्मस्वरूपा च निर्व्वाणपददायिनी ।ब्रह्मतेजोमयी शक्तिस्तदधिष्ठातृदेवता ॥
यत्पादरजसा पूतं जगत् सर्व्वञ्च नारद ! ।देषी चतुर्थी कथिता पञ्चमीं वर्णयामि ते ॥
” ४ ॥
राधाप्रकृतिर्यथा,  --“प्रेमप्राणाधिका देवी या पञ्चप्राणरूपिणी ।प्राणाधिकप्रियतमा सर्व्वाभ्यः सुन्दरी वरा ॥
सर्व्वसौभाग्ययुक्ता च मानिनी गौरवान्विता ।वामार्द्धाङ्गस्वरूपा च गुणेन तेजसा समा ॥
परा वरा सारभूता परमाद्या सनातनी ।परमानन्दरूपा च धन्या मान्या च पूजिता ॥
रासक्रीडाधिदेवी च कृष्णस्य परमात्मनः ।रासमण्डलसंभूता रासमण्डलमण्डिता ॥
रासेश्वरी सुरसिका रासवासनिवासिनी ।गोलोकवासिनी देवी गोपीवेशविधायिका ॥
परमाह्लादरूपा च सन्तोषहर्षरूपिणी ।निर्गुणा च गुणाकारा निर्लिप्तात्मस्वरूपिणी ॥
निरीहा निरहङ्कारा भक्तानुग्रहविग्रहा ।वेदानुसारध्यानेन विज्ञाता सा विचक्षणैः ॥
दृष्टिदृष्टा लसद्वेशा सुरेन्द्रैर्मुनिपुड्गवैः ।वह्निशुद्धांशुकाधाना रत्नालङ्कारभूषिता ॥
कोटिचन्द्रप्रभाजुष्टपुष्टश्रीयुक्तविग्रहा ।श्रीकृष्णभक्तिदा सैव दात्री च सर्व्वसम्पदाम् ॥
अवतारे च वाराहे वृषभानुसुता च या ।यत्पादपद्मसंस्पर्शपवित्रा च वसुन्धरा ॥
ब्रह्मादिभिरदृष्टा या सर्व्वदृष्टा च भारते ।स्त्रीरत्नसारसंभूता कृष्णवक्षःस्थलोज्ज्वला ॥
यथा घने नवघने लोला सौदामिनी मुने ! ।षष्टिवर्षसहस्राणि प्रतप्तं ब्रह्मणा पुरा ॥
यत्पादपद्मनखरदृष्टये चात्मशुद्धये ।न च दृष्टापि स्वप्नेऽपि प्रत्यक्षस्यापि का कथा ॥
तेनैव तपसा दृष्टा भुवि वृन्दावने वने ।कथिता पञ्चमी देवी सा राधा परिकीर्त्तिता ॥
अंशरूपा कलारूपा कलांशांशसमुद्भवा ।प्रकृतिः प्रतिविश्वेषु देव्यश्च सर्व्वयोषितः ॥
परिपूर्णतमा पञ्चविधा देवी प्रकीर्त्तिता ।या याः प्रधानांशरूपा वर्णयामि निशामय ॥
” ५ ॥
गङ्गा यथा,  --“प्रधानांशस्वरूपा या गङ्गा भुवनपावनी ।विष्णुविग्रहसंभूता हररूपा सनातनी ॥
पापिपापेन्धदाहाय ज्वलदिन्धनरूपिणी ।सुखस्पर्शस्नानपाने निर्व्वाणपददायिनी ॥
गोलोके स्थानप्रस्थानसुखसोपानरूपिणी ।पवित्ररूपा तीर्थानां सरिताञ्च परा वरा ॥
शम्भुमौलिजटामेरुमुक्तापंक्तिस्वरूपिणी ।तपःसन्तापिनी सद्यो भारते च तपस्विनाम् ॥
चन्द्रपद्मक्षीरनिभा शृणु सत्त्वस्वरूपिणी ।निर्म्मला निरहङ्कारा साध्वी नारायण-प्रिया ॥
” १ ॥
तुलसी यथा,  --“प्रधानांशस्वरूपा च तुलसी विष्णुकामिनी ।विष्णुभूषणरूपा च विष्णुपादस्थिता सती ॥
तपःसङ्कल्पपूजादिसद्यःसम्पादिनी मुने ! ।सारभूता च पुष्पाणां पवित्रा पुण्यदा सदा ॥
दर्शनस्पर्शनाभ्याञ्च सद्योनिर्व्वाणदायिनी ।कलौ कलुषशुष्केध्मदाहायाग्निस्वरूपिणी ॥
यत्पादपद्मसंस्पर्शसद्यःपूा वसुन्धरा ।यत्स्पर्शदर्शं वाञ्छन्ति तीर्थानि चात्मशुद्धये ॥
यया विना च विश्वेषु सर्व्वकर्म्मातिनिष्फलम् ।मोक्षदा या मुमुक्षूणां कामिनां सर्व्वकामदा ॥
कल्पवृक्षस्वरूपा च भारते ब्रह्मरूपिणी ।त्राणाय भारतानाञ्च प्रजानां परदेवता ॥
” २ ॥
मनसा यथा,  --“प्रधानांशस्वरूपा या मनसा कश्यपात्मजा ।शङ्करप्रियशिष्या च महाज्ञानविशारदा ॥
नागेश्वरस्यानन्तस्य भगिनी नागपूजिता ।नागेश्वरी नागमाता सुन्दरी नागवाहिनी ॥
नागेन्द्रगणयुक्ता सा नागभूषणभूषिता ।नागेन्द्रैर्व्वन्दिता सिद्धयोगिनी नागशायिनी ॥
विष्णुरूपा विष्णुभक्ता विष्णुपूजापरायणा ।तपःस्वरूपा तपसां फलदात्री तपस्विनी ॥
दिव्यं त्रिलक्षवर्षञ्च तपस्तप्तं यया हरेः ।तपस्विनीषु पूज्या च तपस्विना च भारते ॥
सर्पमन्त्राधिदेवी च ज्वलन्ती ब्रह्मतेजसा ।ब्रह्मस्वरूपा परमा ब्रह्मभावेन तत्परा ॥
जरत्कारुमुनेः पत्नी कृष्णांशस्य पतिव्रता ।आस्तीकस्य मुनेर्म्माता प्रवरस्य तपस्वि-नाम् ॥
” ३ ॥
षष्ठी यथा,  --“प्रधानांशस्वरूपा या देवसेना च नारद ! ।मातृकासु पूज्यतमा सा च षष्ठी प्रकीर्त्तिता ॥
शिशूनां प्रतिविश्वेषु प्रतिपालनकारिणी ।तपस्विनी विष्णुभक्ता कार्त्तिकेयस्य कामिनी ।षष्ठांशरूपा प्रकृतेस्तेन षष्ठी प्रकीर्त्तिता ॥
पुत्त्रपौत्त्रप्रदात्री च धात्रीति जगतां सती ।सुन्दरी युवती रम्या सन्ततं भर्त्तुरन्तिके ॥
स्थाने शिशूनां परमा वृद्धरूपा च योगिनी ।पूजा द्वादशमासेषु यस्या विश्वेषु सन्ततम् ॥
पूजा च सूतिकागारे परा षष्ठदिने शिशोः ।एकविंशतिमे चैव पूजा कल्याणहेतुकी ॥
शश्वन्नियमिता चैषा नित्या काम्या हुतिः परा ।मातृरूपा दयारूपा शश्वद्रक्षणरूपिणी ॥
जले स्थले चान्तरीक्षे शिशूनां स्वप्नगोचरे ॥
” ४ ॥
मङ्गलचण्डी यथा,  --“प्रधानांशस्वरूपा च देवी मङ्गलचण्डिका ।प्रकृतेर्मुख्यसंभूता सर्व्वमङ्गलदा सदा ॥
सृष्टौ मङ्गलरूपा च संहरे कोपरूपिणी ।तेन मङ्गलचण्डी सा पण्डितैः परिकीर्त्तिता ॥
प्रतिमङ्गलवारेषु प्रतिविश्वेषु वन्दिता ।पञ्चोपचारैर्योषिद्भिर्भक्त्या च परिपूजिता ॥
पुत्त्रपौत्त्रधनैश्वर्य्ययशोमङ्गलदायिनी ।लोकसन्तापपापार्त्तिदुःखदारिद्रनाशिनी ॥
परितुष्टा सर्व्ववाञ्छाप्रदात्री सर्व्वयोषिताम् ।रुष्टा क्षणेन संहर्त्तुं शक्ता विश्वं महेश्वरी ॥
” ५ ॥
काली यथा,  --“प्रधानांशस्वरूपा च काली कमललोचना ।दुर्गाललाटसम्भूता रणे शुम्भनिशुम्भयोः ॥
दुर्गार्द्धांशस्वरूपा सा गुणेन तेजसा समा ।कोटिसूर्य्यप्रभाजुष्टपुष्टजाज्वल्यविग्रहा ॥
प्रधाना सर्व्वशक्तीनां वरा बलवती परा ।सर्व्वसिद्धिप्रदा देवी परमा सिद्धयोगिनी ॥
कृष्णभक्ता कृष्णतुल्या तेजसा विक्रमैर्गुणैः ।कृष्णभावनया शश्वत् कृष्णवर्णा सनातनी ॥
संहंर्त्तुं सर्व्वब्रह्माण्डं शक्ता निश्वासमात्रतः ।रणं दैत्यैः समं तस्याः क्रीडया लोकरक्षया ॥
धर्म्मार्थकाममोक्षाश्च दातुं शक्ता च पूजिता ।ब्रह्मादिभिः स्तूयमाना मुनिभिर्मनुभिर्नरैः ॥
” ६ ॥
वसुन्धराप्रकृतिर्यथा,  --“प्रधानांशस्वरूपा च प्रकृतेश्च वसुन्धरा ।आधाररूपा सर्व्वेषां सर्व्वशस्यप्रसूतिका ॥
रत्नाकरा रत्नगर्भा सर्व्वरत्नाकरालया ।प्रजाभिश्च प्रजेशैश्च पूजिता वन्दिता सदा ॥
सर्व्वोपजीव्यरूपा च सर्व्वसम्पद्विधायिनी ।यया विना जगत् सर्व्वं निराधारं चराचरम् ॥
 ७ ॥
प्रकृतेश्च कला या यास्ता निबोध मुनीश्वर ! ।यस्य यस्य च याः पत्न्यस्ताः सर्व्वा वर्णयामि ते ॥
स्वाहा देवी वह्निपत्नी त्रिषु लोकेषु पूजिता ।यया विना हविर्दानं न ग्रहीतुं सुराः क्षमाः ॥
 १दक्षिणा यज्ञपत्नी च दीक्षा सर्व्वत्र पूजिता ।यया विना च विश्वेषु सर्व्व कर्म्म च निष्फलम् ॥
 २ ॥
स्वधा पितॄणां पत्नी च मुनिभिर्मनुभिर्नरैः ।पूजिता पितृदानञ्च निष्फलञ्च यया विना ॥
 ३ ॥
स्वस्तिदेवी वायुपत्नी प्रतिविश्वेषु पूजिता ।आदानञ्च प्रदानञ्च निष्फलञ्च यया विना ॥
 ४ ॥
पुष्टिर्गणपतेः पत्नी प्रतिविश्वेषु पूजिता ।यया विना परिक्षीणाः पुमांसो योषितोभवेत् ॥
 ५ ॥
अनन्तपत्नी तुष्टिश्च पूजिता वन्दिता भवे ।यया विना न सन्तुष्टाः सर्व्वे लोकाश्च सन्ततम् ॥
 ६ईशानपत्नी सम्पत्तिः पूजिता च सुरैर्नरैः ।सर्व्वलोका दरिद्राश्च विश्वेषु च यया विना ॥
 ७ ॥
धृतिः कपिलपत्नी च सर्व्वैः सर्व्वत्र पूजिता ।सर्व्वलोका अधैर्य्याः स्युर्ज्जगत्सु च यया विना ॥
 ८यमपत्नी क्षमा साध्वी सुशीला सर्व्वपूजिता ।समुन्मत्ताश्च रुष्टाश्च सर्व्वलोका यया विना ॥
 ९ ॥
कीडाधिष्ठातृदेवी च कामपत्नी रतिः सती ।केलिकौतुकहीनाश्च सर्व्वलोका यया विना ॥
 १०सत्यपत्नी सती मुक्तिः पूजिता जगतां प्रिया ।यया विना भवे लोका बन्धुतारहिताः सदा ॥
 ११मोहपत्नी दया साध्वी पूजिता च जगत्प्रिया ।सर्व्वे लोकाश्च सर्व्वत्र निष्ठुराश्च यया विना ॥
 १२पुण्यपत्नी प्रतिष्ठा सा पुण्यरूपातिपूजिता ।यया विना जगत् सर्व्वं जीवन्मृतपरं मुने ! ॥
 १३सुकर्म्मपत्नी कीर्त्तिश्च धन्या मान्या च पूजिता ।यया विना जगत् सर्व्वं यशोहीनं मृतं यथा ॥
 १४क्रिया उद्योगपत्नी च पूजिता सर्व्वसम्मता ।यथा विना जगत् सर्व्वमुच्छन्नमिव नारद ! ॥
 १५ ॥
अधर्म्मपत्नी मिथ्या सा सर्व्वधूर्त्तैश्च पूजिता ।यया विना जगन्मुक्तमुच्छन्नं विधिनिर्म्मितम् ॥
सत्ये चादर्शना या च त्रेतायां सूक्ष्मरूपिणी ।अर्द्धावयवरूपा च द्वापरे संवृता भिया ॥
कलौ महाप्रमत्ता च सर्व्वत्र व्यापिका बलात् ।कपटेन समं भ्रात्रा भ्रमत्येव गृहे गृहे ॥
 १६ ॥
शान्ति-१७ र्लज्जा १८ च भार्य्ये द्वे सुशीलस्यच पूजिता ।याभ्यां विना जगत् सर्व्वमुन्मत्तमिव नारद ! ॥
ज्ञानस्य भार्य्यास्तिस्रश्च बुद्धि-१९ र्मेधा २०स्मृति-२१ स्तथा ।याभिर्व्विना जगत् सर्व्वं मूढं मृतसमं तदा ॥
मूर्त्तिश्च धर्म्मपत्नी सा कान्तिरूपा मनोहरा ।परमा सा च विश्वौघा निराधारा यया विना ॥
सर्व्वत्र शोभारूपा सा लक्ष्मीर्मूर्त्तिमती सती ।श्रीरूपा मूर्त्तिरूपा च मान्या धन्या च पूजिता॥
 २२ ॥
कालाग्निरुद्रपत्नी च निद्रा सा सिद्धयोगिनी ।सर्व्वलोकाः समाच्छन्ना मायायोगेनरात्रिषु ॥
 २३ ॥
कालस्य तिस्रो भार्य्याश्च सन्ध्या-२४ रात्रि-२५दिनानि च २६ ।याभिर्व्विना विधात्रा च संख्यां कर्त्तुंन शक्यते ॥
क्षुत्-२७ पिपासे २८ मनोभार्य्ये धन्ये मान्येसुपूजिते ।याभ्यां व्याप्तं जगत् सर्व्वं युक्तचिन्तितमेव च ॥
प्रभा च २९ दाहिका ३० चैव द्वे भार्य्ये तेजस-स्तथा ।याभ्यां विना जगत् स्रष्टुं विधातापि नहीश्वरः ॥
कालकन्ये मृत्यु-३१ जरे ३२ प्रज्वरस्य प्रियेप्रिये ।याभ्यां जगत् समुच्छन्नं विधात्रा निर्म्मितं विधौ ॥
निद्राकन्या च तन्द्रा ३३ सा प्रीति-३४ रन्यासुखप्रिये ।याभ्यां व्याप्तं जगत् सर्व्वं विधिपुत्त्रविधेर्विधौ ॥
वैराग्यस्य हि जाये च श्रद्धा-३५ भक्ती ३६ चपूजिते ।याभ्यां शश्वज्जगत् सर्व्वं जीवन्मुक्तमिदं मुने ! ॥
अदिति-३७ र्द्देवमाता च सुरभी २८ च गवांप्रसूः ।दितिश्च ३९ दैत्यजननी कद्रुश्च ४० विनता ४१दनुः ४२ ॥
उपयुक्ताः सृष्टिविधौ एताश्च प्रकृतेः कलाः ॥
 *कलाश्चान्याः सन्ति बह्व्यस्तासु काश्चिन्निबोध मे ॥
रोहिणी ४३ चन्द्रपत्नी च संज्ञा ४४ सूर्य्यस्यकामिनी ।शतरूपा ४५ मनोर्भार्य्या शचीन्द्रस्य च गेहिनी४६ ॥
तारा ४७ बृहस्पतेर्भार्य्या वशिष्ठस्य त्वरु-न्घती ४८ ।अहल्या ४९ गौतमस्त्री तु सानसूया ५० त्रिका-मिनी ॥
पितॄणां मानसी कन्या मेनका ५१ साम्बिका-प्रसूः ।लोपामुद्रा ५२ तथा भूती ५३ कुवेरकामिनीतथा ॥
वरुणानी ५४ यमस्त्री च वलेर्ब्बिन्ध्यावली ५५तथा ।कुन्ती च ५६ दयमन्ती च ५७ यशोदा ५८दैवकी ५९ सती ॥
गान्धारी ६० द्रौपदी ६१ सव्या ६२ सावित्री ६३सत्यवत्प्रिया ।वृषभानुप्रिया साध्वी राधामाता कलावती ६४ ॥
मन्दोदरी ६५ च कौशल्या ६६ सुभद्रा ६७कैटभी ६८ तथा ।रेवती ६९ सत्यभामा ७० च कालिन्दी ७१लक्ष्मणा ७२ तथा ॥
जाम्बवती ७३ नाग्नजिती ७४ मित्रबिन्दा ७५तथापरा ।लक्ष्मणा ७६ रुक्मिणी ७७ सीता ७८ स्वयं-लक्ष्मीः प्रकीर्त्तिता ॥
कला योजनगन्धा च ७९ व्यासमाता महासती ।बाणपुत्त्री तथोषा ८० च चित्रलेखा च ८१तत्सखी ॥
प्रभावती ८२ भानुमती ८३ तथा मायावती ८४ सती ।रेणुका ८५ च भृगोर्माता हलिमाता चरोहिणी ८६ ॥
एकानंशा ८७ च दुर्गांशा श्रीकृष्णभगिनी सती ।बह्व्यः सन्ति कलाश्चैव प्रकृतेरेव भारते ॥
या याश्च ग्रामदेव्यस्ताः सर्व्वाश्च प्रकृतेः कलाः ।कलांशांशसमुद्भूताः प्रतिविश्वेषु योषितः ॥
 * ॥
योषितामपमानेन प्रकृतेश्च पराभवः ।ब्राह्मणी पूजिता येन पतिपुत्त्रवती सती ॥
प्रकृतिः पूजिता तेन वस्त्रालङ्कारचन्दनैः ।कुमारी चाष्टवर्षीया वस्त्रालङ्कारचन्दनैः ।पूजिता येन विप्रस्य प्रकृतिस्तेन पूजिता ॥
 * ॥
सर्व्वाः प्रकृतिसम्भूता उत्तमाधममध्यमाः ।सत्वांशाश्चोत्तमा ज्ञेयाः सुशोलाश्च पतिव्रताः ॥
मध्यमा राजसाश्चांशास्ताश्च भोग्याः प्रकी-र्त्तिताः ।सुखसम्भोगवश्याश्च स्वकार्य्ये तत्पराः सदा ।अधमास्तामंसाश्चांशा अजातकुलसम्भवाः ॥
दुर्मुखाः कुलटा धूर्त्ताः स्वतन्त्राः कलहप्रियाः ।पृथिव्यां कुलटा याश्च स्वर्गे चाप्सरसां गणाः ॥
प्रकृतेस्तामसांशांशाः पुंश्चल्यः परिकीर्त्तिताः ।एवं निगदितं सर्व्वं प्रकृतेः परिकीर्त्तनम् ॥
 * ॥
ताश्च सर्व्वाः पूजिताश्च पुण्यक्षेत्रे च भारते ।पूजिता सुरथेनादौ दुर्गा दुर्गतिनाशिनी ॥
द्वितीये रामचन्द्रेण रावणस्य वधार्थिना ॥
तत्पश्चाज्जगतां माता त्रिषु लोकेषु पूजिता ।जातादौ दक्षपत्न्याञ्च निहत्य दैत्यदानवान् ॥
ततो देहं परित्यज्य यज्ञे भर्त्तुश्च निन्दया ।जज्ञे हिमवतः पत्न्यां लेभे पशुपतिं पतिम् ॥
गणेशश्च स्वयं कृष्णः स्कन्दो विष्णुकलोद्भवः ।बभूवतुस्तौ तनयौ पश्चात्तस्याश्च शौनक ! ॥
लक्ष्मीर्म्मलयभूपेन प्रथमे परिपूजिता ।त्रिषु लोकेषु तत्पश्चाद्देवतामुनिमानवैः ॥
सावित्री चाश्वपतिना प्रथमे परिपूजिता ।तत्पश्चात्त्रिषु लोकेषु देवतामुनिमानवैः ॥
आदौ सरस्वती देवी ब्रह्मणा परिपूजिता ।तत्पश्चात्त्रिषु लोकेषु देवतामुनिमानवैः ॥
प्रथमे पूजिता राधा गोलोके रासमण्डले ।पौर्णमास्यां कार्त्तिकस्य कृष्णेन परमात्मना ॥
गोपिकाभिश्च गोपैश्च बालिकाभिश्च बालकैः ।गवां गणैः सुरभ्या च तत्पश्चान्मायया हरेः ॥
तदा ब्रह्मादिभिर्द्देर्वैर्मुनिभिर्मनुभिस्तथा ।पुष्पधूपादिभिर्भक्त्या पूजिता वन्दिता सदा ॥
पृथिव्यां प्रथमे देवी सुयज्ञेनैव पूजिता ।शङ्करेणोपदिष्टेन पुण्यक्षेत्रे च भारते ॥
त्रिषु लोकेषु तत्पश्चादाज्ञया परमात्मनः ।पुष्पधूपादिभिर्भक्त्या पूजिता मुनिभिः सुरैः ॥
कलया याः समुद्भूताः पूजितास्ताश्च भारते ।पूजिता ग्रामदेव्यश्च ग्रामे च नगरे मुने ! ॥
एवं ते कथितं सर्व्वं प्रकृतेश्चरितं शुभम् ।यथागमं लक्षणञ्च किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे प्रकृतिचरितंनामानुक्रमः प्रथमोऽध्यायः ॥
 * ॥
 पुरुषनाम्नो-ऽग्रे प्रकृतेर्न्नाम्न उच्चार्य्यता यथा,  --नारद उवाच ।“आदौ राधांसमुच्चार्य्य पश्चात्कृष्णं विदुर्ब्बुधाः ।निमित्तमस्य मां भक्तं वद भक्तजनप्रिय ! ॥
श्रीनारायण उवाच ।निमित्तमस्य त्रिविधं कथयामि निशामय ।जगन्माता च प्रकृतिः पुरुषश्च जगत्पिता ।गरीयसीति जगतां माता शतगुणैः पितुः ॥
राधाकृष्णेति गौरीशेत्येवं शब्दः श्रुतौ श्रुतः ।कृष्णराधेशगौरीति लोके न च कदा श्रुतः ॥
प्रसीद रोहिणीचन्द्र गृहाणार्घ्यामदं मम ।गृहाणार्घ्यं मया दत्तं संज्ञया सह भास्कर ! ॥
प्रसीद कमलाकान्त गृहाण मम पूजनम् ।इति दृष्टं सामवेदे कौथुमे मुनिसत्तम ! ॥
राशब्दोच्चारणादेव स्फीतो भवति माधवः ।धाशब्दोच्चारतः पश्चाद्धावत्येव ससम्भ्रमः ॥
आदौ पुरुषमुच्चार्य्य पश्चात् प्रकृतिमुच्चरेत् ।स भवेन्मातृगामी च वेदातिक्रमणे मुने ! ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे ५० अध्यायः ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 प्रकृति स्त्री प्र + कृ--कर्त्तरि क्तिच् भावादौ क्तिन् वा । १ स्व-भावे २ योनौ ३ लिङ्गे ४ स्वाम्यमात्यादौ राज्याङ्गे अमरः ।५ शिल्पिनि हेम० । ६ शक्तौ ७ योषिति शब्दर० । ८ परमा-त्मनि धरणिः । १० आकाशादिभूतपञ्चके ११ करणे १२ गुह्ये१३ जन्तौ च १४ एकविंशत्यक्षरपादके छन्दोभेदे । १५ मा-तरि १६ प्रत्ययनिमित्ते शब्दभेदे तल्लक्षणं शब्द० प्र० उक्तंयथा “स्वोपस्थाप्ययदर्थस्य बोघने यस्य निश्चयः । तत्त्वेनहेतुरथवा प्रकृतिः सा तदर्थिका । तत्त्वेन यन्निश्चयत्वेनस्वोपस्थाप्ययादृशार्थस्यान्वयबोधं प्रति स्वाव्यवहितो-त्तरत्वसंसर्गेण यादृशशब्दवत्तानिश्चयत्वेन हेतुत्वंतादृश एव शब्दस्तथाविधार्थे प्रकृतिरिति तु फलितार्थः ।बहुगुडो द्राक्षेत्यादौ बहुजाद्यर्थस्यान्वयबोधं प्रति गुडा-दिपदधर्मिकवहुजादिनिश्चयत्वेन न हेतुत्वमपि तु सुबा-दिधर्मिकबहुगुडादिपदनिश्चयत्वेन अन्यथा केवलाद्रपिवहुगुडादिशब्दात् द्राक्षादौ बहुजाद्यर्थस्यान्वयबोधा-पत्तेरिति न तत्र प्रसङ्गः” । “निरुक्ता प्रकृतिर्द्वेधा नाम-धातुप्रभेदतः । यत् प्रातिपदिकं प्रोक्तं तन्नाम्नो नाति-रिच्यते । निरुक्ता न तु सांख्यानामिव जगदुपादान-भूता । यच्च पाणिनिप्रभृतिभिः प्रातिपादिकं प्रकृतिरि-त्युक्तं तदपि नाम्नो नातिरिच्यते नातो विभागन्यूनता” ।वैयाकर्णमते तल्लक्षणन्तु शब्दार्थरत्नेऽस्माभिरुक्तं यथा“एवं प्रकृतिप्रत्ययादिसमुदायरूपपदस्वरूपे तद्विभागे चदर्शिते इदानीं तदवयवरूपप्रकृतिप्रत्ययस्वरूपविभागौप्रदर्श्येते । तत्र प्रकृतिर्नाम अर्थावबोधहेतुः प्रत्यय-विधानावधिभूतः शब्दविशेषः सर्वेषामेव च प्रत्ययानांप्रकृतिं निमित्तीकृत्यैव विधानात् । प्रत्ययानाञ्च प्रत्याय-कत्वरूपेणैव निवेशः न तु वक्ष्यमाणप्रत्ययत्वेनतेन नान्योन्याश्रयः । अवधित्वञ्च पूर्वापरत्वरूपं ग्राह्यंतेन बहुजादेर्निमित्तप्रकृतौ नाप्रसङ्गः । वस्ततस्तुसिद्धान्ते वृत्तिशब्दानां समुदायशक्तिस्वीकारात् तद्धि-तादीमां निरर्थकत्वान्न तत्र प्रकृतिप्रत्ययादिविभागः ।अत एव भाय्ये “तावेव सुप्तिङौ यौ ततः परौ भैव प्रकृ-तिराद्येति” सुप्तिङ्मात्रयोरेव प्रत्ययत्वमित्युक्तम् ।ततोविधानाबधेः यौ परौ तावेव सुप्तिङौ या च तयो-राद्या विधानाबधिभूता सैव प्रकृतिरिति तदर्थः । एत-दभिप्रायेणैव हरिणा “यः शब्दः स्वेतरस्यार्थे स्वार्थ-स्यान्वयबोधने । यदपेक्षस्तयोः पूर्वा प्रकृतिः प्रत्ययः परः”इति प्रकृत्यादिलक्षणमुक्तम् । अत्र च पूर्वत्वं बोधक-शब्दविधानावधित्वमेव बोध्यं भाष्यैकवाक्यत्वात् नत्वे-तत्कारिकीपात्तपूर्वापरत्वं तथासति पचतीत्यादौ तिङां-देरेव धात्वर्थे स्वार्थप्रकारकान्वयबोधजनकत्वस्वीका-रात् तत्रातिव्याप्तिः । एवञ्च निरुक्तपूर्वत्वरूपलक्षणे-नैव प्रसङ्गातिप्रसङ्गादिवारणसम्भवे प्रकृतिप्रत्यययोरर्थ-बोधकत्वसाकाङ्क्षत्वद्योतनायैव यः शब्द इत्यादिकथनंबोध्यमेवञ्च यस्यार्थे इत्यत्र विशेष्यतया विशेषणतयावान्वयबोधने इत्यर्थः तेन सिद्धान्ते तिङर्थप्रकारकान्वय-बोधेऽपि न क्षतिः । तथा च तदर्थान्वितस्वार्थबोधनेतदपेक्षत्वे सति तद्विधानावधिभूतत्वं तत्प्रकृतित्वमितिफलितम् । एवञ्चावयशक्तिस्वीकारेऽपि बहुजादावति-प्रसंङ्गादिशङ्कापि नोदेति बहुजादेः प्रकृतिविधाना-वधित्वाभावात् अवधित्वस्य पूर्वापरत्वरूपस्य निवेशाच्च । अतएतत्पक्षे भाष्ये सुप्तिङ्शब्दौ प्रत्ययान्तरस्याप्युलक्षका-विति द्रष्टव्यम् तथा शेखरकारेणापि प्रत्ययविधा-वुद्देश्यतावच्छेदकाक्रान्तत्वमेव प्रकृतित्वमित्यभिदधे पूर्व-सिद्धवस्तुन एव उद्देश्यत्वसम्भवात् पूर्वत्वमर्थायातं बहु-जादेरपि सुप उद्देश्यत्वान्न किञ्चिद्दूषणमावहतीति ।एवञ्च प्रकरोति प्रत्ययं बोधञ्चेतिव्युत्पत्तिमत्त्वात्प्रकृतिशब्दो योगरूढ इति बोध्यम्” । १७ उपादान-कारणे “प्रकृतश्च दृष्टान्तानुपरोधात्” शा० सू० “सतीवाऽविद्यमाना वा प्रकृतिः परिणामिनी” हरिका० । १८ उ-पदिष्टसर्वाङ्गके कर्मभेदे । तदेतत् ताण्ड्य० भा० निर्णीतं यथा“ननु का प्रकृतिः का विकृतिरिति चेत् उच्यते यत्र कर्त्तव्यंसर्वं प्रकर्षेण कर्मान्तरनैरपेक्ष्येणोपदिश्यते सा प्रकृतिःयत्र विशेषरूपमेव कर्त्तव्यं श्रुत्योपदिश्यते इतरत् सर्वंकर्मान्तरादतिदिशते सा विकृतिः । सचातिदेशः प्रत्यक्ष-वचनाद्वा साम्याद्वा लिङ्गाद्वाऽवगन्तव्यः । तत् सर्वंसप्तमाष्टमाध्यायाभ्यां वहुधा विचारितम् । प्रकृतिश्चद्विविधा मूलप्रकृतिरवान्तरप्रकृतिश्चेति । सर्वात्मना कर्मा-न्तरामरपेक्षा मूसप्रकृतिः कतिपयेप्वङ्गेषु कर्मान्तरं चापे-क्षते स्वयञ्च कैसित् कर्ममिरपेक्षणीया मषति सयमवा-न्तरप्रकृतिः । तत्र तिहोमूसप्रकृतयः ताश्चाष्टमाध्या-यस्य प्रथमपादे तृतीयाधिकरणस्य द्वितीयवर्णके विचा-रिताः । “इष्ट्यग्निहीत्रसोमानां मूलप्रकृतिता न हि ।अस्ति वा नालौकिकत्वादियत्तानवधारणात् । लोकवत्सन्निपात्यारादुपकारिद्वयश्रुतेः । इयत्तायानिश्चितत्वान्मू-लप्रकृतिता त्रिषु । अलौकिकत्वेनैतावद्भिरङ्गैः सम्पूर्णउपकार इति निश्चेतुमशक्यत्वात् इष्ट्यादीनां नास्तिमूलप्रकृतित्वमिति चेत् मैवं लौकिकसदृशत्वात् । यथा-लोके भुजिक्रियायामोदनः करणं तस्य सन्निपत्योप-कारिणः शाकसूपादयः,  आरादुपकारिणः पीठप्रदी-पादयः । तथा भावनायां यागः करणम् अवधातादयःसन्निपातिनः,  प्रयाजादयः आरादुपकारिणः । अतोनात्यन्तिकमलौकित्वम् । इयत्ता लौकिके यथा प्रत्य-क्षेण निश्चीयते तथा श्रौते श्रुत्या निश्चीयतां तस्मा-दिष्ट्यग्निहोत्रसोमानां मूलप्रकृतित्वमस्ति” ।१९ सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्थायां साम्यावस्थोपलक्षितेसत्त्वादिगुणे । “सत्त्वं रजस्तमश्चैव गुणत्रयमुदाहृतम् ।साम्यावस्थितिरेतेषां प्रकृतिः परिकीर्त्तिता । केचित्प्रधानमित्याहुरव्यक्तमपरे जगुः । एतदेव प्रजासृष्टिंकरीति विकरीति च” मात्स्ये ४ अ० ।“सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्था प्रकृतिः” सा सू० । “तेषांसत्त्वादिद्रव्याणां या साम्यावस्थाऽन्यूनानतिरिक्तावस्था-न्यूनाधिकभावेनासंहतावस्थेति यावत् अकार्य्या-वस्थेति निष्कर्षः । अकार्थ्यावस्थोपलक्षितं गुणसाम्यान्यंप्रकृतिरित्यर्थः । यथाश्रुते वैषम्यावस्थायां प्रकृतिनाश-प्रसङ्गात् “सत्त्वं रजस्तम इति एषैव प्रकृतिः सदा ।एषैव संसृतिर्जन्तोरस्याः पारे परं पदम्” इत्यादिस्मृतिभिर्गु णमात्रस्यैव प्रकृतित्ववचनाच्च । सत्त्वादीनामनु-गमाय सामान्येति । पुरुषव्यवर्त्तनाय गुणेति । मह-दादिव्यावर्तनाय चोपलक्षितान्तमिति । महदादयोऽपिहि कार्य्यसत्त्वादिरूपाः पुरुषोपकरणतया गुणाश्चभवन्तीति । तदत्र प्रकृतेः स्वरूपमेवोक्तम् । अस्याविशेषस्तु पश्चाद्वक्ष्यते” प्र० भा० । “मूलप्रकृतिरविकृति-र्महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्त । षोडशकस्तु विकारोन प्रकृति र्न विकृतिः पुरुषः” सां० का० । “संक्षेपतोहि शास्त्रार्थस्य चतस्त्रो विधाः । कश्चिदर्थः प्रकृतिरेव, कश्चित् विकृतिरेव,  कश्चित् प्रकृतिविश्चतिः कश्चिदनुभयरूपइति । तत्र का प्रकृतिरेवेत्यत सत्त्वम् नूलप्रकृति-रविक्ततिरिति तृकरोतीति प्रषतिः प्रभानं सत्त्वरस्य-स्तमसां साम्यावस्था सा अविकृतिः । प्रकृतिरेवेत्यर्थःकस्मादित्यत उक्तम् मूलेति मूलञ्चासौ प्रकृतिश्चेति मूल-प्रकृतिः विश्वस्य कार्य्यसंघातस्य सा मूलं नत्वस्या मूला-न्तरमस्तीति भावः । कतमाः पुनः प्रकृतिविकृतयः किय-त्यतश्चेत्यत उक्तम् महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्तेतिप्रकृतयश्च ता विकृतयश्च ता इति । तथा हि महत्तत्त्व-महङ्कारस्य घ्रकृतिर्विकृतिश्च मूलप्रकृतेः । एवमहङ्कारतत्त्वंतन्मात्राणामिन्द्रियाणाञ्च प्रकृतिर्वकृतयश्च महतः । एवंपञ्चतन्मात्राणि भूतानामाकाशादीनां प्रकृतयो विकृतयश्चाहङ्कारस्य । अत्र विकृतिरेव कियती चेत्यत उक्तंषोडशकस्तु विकार इति । षोडशसंख्यापरिमिती गणःषोडशकः तुशब्दोऽवधारणे भिन्नक्रमश्च पञ्चमहाभूतान्ये-कादशेन्द्रियाणि चेति षोडशको गणो विकार एव “नप्रकृतिरिति । यद्यपि च पृथिव्यादीनामपि गोघटवृक्षा-दयो विकाराः एवं तद्विकारभेदानां दध्यङ्कु रादयस्त-थापि गवादयो बीजादयो वा न पृथिव्यादिभ्यस्तत्त्वा-न्तरं तत्त्वान्तरोपादानत्वञ्च प्रकृतित्वमिहाभिप्रेतमिति नदोषः सर्वेषां गोघटादीनां स्थूलतेन्द्रियग्राह्यता च स-मेति न तत्त्वान्तरत्वम् । अनुभयरूपमुक्तं तदाह नप्रकृतिर्न विकृतिः पुरुषः” इति त० कौ० । शब्दस्पर्शवि-हीनं तद्रूपादिमिरसंयुतम् । त्रिगुणं तत् जगद्योनिः”स्मृतिः । तदनुमापकाः कार्य्यभेदाः तद्धर्माश्च सा० सू०भाष्याद्युक्ता यथा “ततः प्रकृतेः” सा० सू० “ततोमहत्तत्त्वात् कार्य्यात् कारणतया प्रकृतेरनुमानेन बोधइत्यर्थः । अन्तःकरणसामान्यस्यापि कार्य्यत्वं तावदे-कदा पञ्चेन्द्रियज्ञानानुत्पत्त्या मध्यमपरिमाणतया-देहा-दिवदेव सिद्धं श्रुतिस्मृतिप्रमाण्याच्च । तस्य च प्रकृति-कार्यत्वेऽयं प्रयोगः । सुखदुःखमोहधर्मिणी बुद्धिः सुखदुःखमोहधर्मकद्रव्यजन्या कार्यत्वे सति सुखदुःखमोहा-त्मकत्वात् कान्तादिवदिति कारणगुणानुसारेणैव कार्य्य-गुणौचित्यं चात्रानुकूलस्तर्कः श्रुतिस्मृतयोऽपीतिमन्तव्यम्भा० “हेतुमदनित्यमव्यापि सक्रियमनेकमाश्रितं लिङ्गम्”सू० कारणानुमापकत्वाल्लयगमनाद्वाऽत्र लिङ्गं कार्य्य-जातम् न तु महत्तत्त्वमात्रमत्र विवक्षितं हेतुमत्त्वादीनामखिलकार्थ्यसाधारण्यात् । “हेतुमदनित्यमव्यापि सक्ति-यमनेकमाश्रितं लिङ्गम् । सावयवं परतन्त्रं व्यक्तं वि-परीतमव्यक्तम्” इति कारिकायामप्यत एव व्यक्ताख्यं सर्वंकार्यमेव लिङ्गमित्य क्तम् । तथा च तल्लिङ्गं हेतुमत्त्वा-दिधर्मकमिति वाक्यार्थः । तत्र हेतुमत्त्वं कारणवत्त्वम्अनित्यत्वं विनाशिता प्रधानस्य या व्यापिता पूर्वोक्तातद्वैप्ररीत्यमव्यापित्वम् । सक्रियत्वमध्यवसायादिरूपनि-यतकार्य्यकारित्वम् । प्रथानस्य तु सर्वक्रियासाधार-ण्येन कारणत्वान्न कार्य्यैकदेशमात्रकारित्वम् । न चक्रिया कर्मैव वक्तुं शक्यते प्रकृतिक्षोभात् सृष्टिश्रव-णेन प्रकृतेरपि कर्मवत्तया सक्रियत्त्वापत्तेरिति । अने-कत्वं सर्गभेदेन भिन्नत्वम् । सर्गद्वयासाधारण्यमितियावत् । न पुनः सजातीयानेकव्यक्तिकत्वम् प्रकृतावतिव्याप्तेः प्रकृतेरपि सत्त्वाद्यनेकरूपत्वात् “सत्त्वादीनामत-द्धर्मत्वं तद्रूपत्वात्” इत्यागामिसूत्रादिति । आश्रितत्वंचावयवेष्विति” सा० प्र० भा० । एतद्विपरीतत्वमेव तद्धर्मत्वम् ।२० प्रकृत्यंशदेवीपञ्चकरूपशक्तिभेदे “गणेशजननी दुर्गा १राधा २ लक्ष्मीः ३ सरस्वती ४ । सावित्री ५ च सृष्टिविधौप्रकृतिः पञ्चमी स्मृता” । पकृतिशब्दनिरुक्तिर्यथा“प्रकृष्टवाचकः प्रश्च भृतिश्च सृष्टिवाचकः । सृष्टौप्रकृष्टा या देवी प्रकृतिः सा प्रकीर्त्तिता । गुणे प्रकृथेसत्त्वे च प्रशब्दो वर्त्तते श्रुतौ । मध्यमे रजसि कृश्चतिशब्दस्तामसः स्मृतः । त्रिगुणात्मस्वरूपा या सर्वशक्तिसमन्विता । प्रधाना सृष्टिकरणे प्रकृतिस्तेन कथ्यते ।प्रथमे वर्त्तते प्रश्च कृतिश्च सृष्टिवाचकः । सृष्टेराद्या चया देवी प्रकृतिः सा प्रकीर्त्तिता” । तस्या आविर्भूतिःस्वरूपञ्च यथा “योगेनात्मा सृष्टिविधौ द्विधारूपो बभूवसः । पुमांश्च दक्षिणार्द्धाङ्गात् वामाङ्गात् प्रकृतिः स्मृता ।सा च ब्रह्मस्वरूपा च यथा नित्या सनातनी । यथात्माच यथाशक्तिर्यथाग्नौ दाहिका स्मृता । अत एव हियोगीन्द्रः स्त्रीपुंभेदं न मन्यते । सर्वं व्रह्ममयं व्रह्मन् ।शश्वत् पश्यति नारद! । स्वेच्छामयं स्वेच्छय चश्रीकृष्णस्य सिसृक्षया । साविर्बभूव सहसा मूलप्रकृति-रीश्वरी । तथा ज्ञेया पञ्चविधा सृष्टिकर्मणि भेदतः ।सर्वाः प्रकृतिसम्भूता उत्तमाधाममध्यमाः । सत्त्वांशा-श्चोत्तमा ज्ञेयाः सुशीलाश्च प्रतिव्रताः । मध्यमा राजसा-श्चांशास्ताश्च भोग्याः प्रकीर्त्तिताः । सुखसम्भोगवश्याश्चस्वकार्य्ये तत्पराः सदा । अधमास्ताससाश्चांशा अजातकुलसम्भवाः । दुर्मुखाः कुलटा धूर्त्ताः स्वतन्त्राः कलह-प्रियाः । पृथिव्यां कुलटा याश्च स्वर्गे चाप्सरसां गणाः ।प्रकृतेस्तामसांशास्ताः पुंश्चल्यः परिकीर्त्तिताः । एवंनिगदितं सर्वं प्रकृतेः परिकीर्त्ततम्” ।इति स्त्रीमात्रस्य प्रकृत्यंशतया प्रकृतिवाचकशब्दस्यैव प्रा-गुत्कीर्त्त्यत्वं निर्णीतं यथा“आदौ राधां समुच्चार्य्य पश्चात् कृष्णं विदुर्बुधाः । निमित्त-मस्य मां भक्तं वद भक्तजनप्रिय!” श्रीनारायण उवाच“निमित्तमस्य त्रिविधं कथयामि निशामम । जगन्मा-ता च प्रकृतिः पुरुषश्च जगत्पिता । गरीयसीति जगतांमाता शतगुणैः पितुः । राधकृष्णेति गौरीशेभ्येवंशब्दः श्रुतौ श्रुतः । कृष्णराधेशगौरीति लोके न च कदाश्रुतः । प्रसीद रोहिणीचन्द्र! गृहाणार्घ्यमिदं मम ।गृहाणार्घ्यं मया दत्तं संज्ञया सह भास्कर! । प्रसीदकमलाकान्त! गृहाण मम पूजनम् । इति दृष्टं साम-वेदे कौथुमे मुनिसत्तम! । राशब्दोच्चारणादेव स्फीतोभवति माधवः । धाशब्दोच्चारतः पश्चाद्धावत्येव ससम्भ्रमः ।आदौ पुरुषमुच्चार्य्य पश्चात् प्रकृतिमुच्चरेत् । स भवेन्मातृ-गामी च वेदातिक्रमणे मुने!” व्रह्मवैपु०  जन्म० ख० ५० अ० ।

Capeller

German

 प्रकृति f.
  Natur,  Ursprünglichkeit,  das
Primitive,  Grundlage,  Norm,  Faktor, 
bes. die Faktoren des Statts: Minister, 
Unterthanen u. s. w.

Burnouf

French

 प्रकृति प्रकृति f.
  (कृ
 sfx. ति) nature:
कायकारणकर्तृत्वे हेतुस् प्रकृतिर् उच्यते on appelle
प्रकृति la cause active contenue dans l'acte corporel
		 en gén. 
cause,  origine.
		 La loi de la nature: प्रकृतिम् यामि je suis
l'ordre naturel.
		 La Nature personnifiée [c-à-d. l'élément actif
qui,  en s'unissant au पुरुष,  produit toutes choses].
		 Le
principe féminin
		 organe de la génération
		 femme
		 mère
		 les mères divines,  les déesses,  en gén. 
		 Elément de l'être
avant l'acte générateur [il y en a 8: les 5 आकाशस्,  la
grandeur,  l'illusion,  la tendance à l'individualité ou
अहंकार]
		 élément primitif: संहिता पदप्रकृतिस्
le le langage a pour éléments les mots.
		 Qqf.  élément ou partie
constitutive d'une administration royale [par ex. l'armée,  les
finances,  le roi,  ses ministres,  etc.].
		 Stance de 4 vers,  de 21
syllabes chacun. 
		 Au pl. प्रकृतयस् les sujets,  les peuples.
प्रकृतिज a. (जन्) naturel
 produit par la प्रकृति।

Stchoupak

French

 प्र-कृति-
 f.
  forme naturelle,  forme primitive 
 état naturel, 
condition naturelle 
 fondement,  origine,  cause 
 (gramm. ) radical 
 archétype 
 nature,  disposition naturelle,  tempérament 
 philos, 
matière originelle,  en tant not. qu'opposée à l'esprit (पुरुष-) 
Nature (divinisée) 
 les 8 éléments primordiaux 
 rôle (dram. ) 
 (polit.)
éléments constitutifs d'un État (sans ou avec le prince) 
 ministre 
 sujet
d'un roi,  citoyen 
 तृतीया प्। (état d') eunuque 
 -मन्त्- a. qui a
sa forme naturelle,  original 
 naturel,  usuel 
 qui se trouve dans une
disposition d'esprit normale,  bien disposé 
 -मय- -ई- a. qui est dans
un état naturel.
°कृपण- a. naturellement lent (d'esprit).
°कोप- m.
  hostilité innée,  originelle.
°ज- ag. inné.
°तरल- a. naturellement inconstant,  frivole.
°निष्ठुर- a. naturellement cruel.
°पुरुष- m.
  ministre.
°मण्डल- nt. ensemble des sujets,  royaume entier.
°विषम- a. rude par nature.
°श्रैष्ठ्य- nt. supériorité d'origine.
°संपन्न- a. v. qui a une noble nature.
°संभव- a. issu de la Prakṛti.
°सिद्ध- a. v. naturel,  inné 
 nt. nature réelle.
°सुभोग- a. qui est naturellement agréable.
°स्थ- ag. qui est dans son état naturel,  inaltéré,  normal,  sain 
inné,  naturel 
 °स्थदर्शन- a. qui a retrouvé la faculté de la vue.
प्रकृती-जन- m.
  coll. sujets d'un roi.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.