कुम्भ (kumbha)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 कुम्भ m.
  (-म्भः)
	 1. A small water jar.
	 2. The frontal globe on the upper
part of the forehead of an elephant
 there are two of these projec-
tion,  which swell in the rutting season. 
	 3. A sign of the zodiac, 
(Aquarius.)
	 4. A proper name,  the nephew of Ravana considered
as a Rakshasa or demon. 
	 5. The paramour of a harlot,  a
bully,  a flash or fancy man. 
	 6. (In Yoga phil) A religious
exercise,  closing the nostrils and mouth so as to suspend
breathing.
	 7. A measure of grain equal to twenty Dronas, 
a little more than three bushels and three gallons,  or a
Comb: some make it to Dronas or sixty-four Seers.
	 n.
  (-म्भं)
	 1. A
fragrant resin or the plant which bears it,  (Bdellium. )
	 2. A plant
commonly Teori: see त्रिवृत्.
	 f.
  (-म्भी)
	 1. A pot,  an earthen cooking
vessel,  a small jar.
	 2. Kayaphal,  a small tree,  the seeds of which
are used in medicine: see कट्फल 3. An aquatic plant,  (Pistia
stratiotes.)
	 4. Trumpet flower,  (Bignonia suave-olens.) (-म्भा) A
harlot,  a whore.
 E.
  कु the earth,  or base,  vile,  &c. उम्भ् to fill,  and
अण् or अच् affix,  deriv,  irr
 .

Capeller Eng

English

 कुम्भ॑ m.
  jar,  pot (also कुम्भी॑),  funeral urn
 du.
  the
two frontal globes of an elephant,  which swell in the time of rutting. 

Yates

English

 कुम्भ (म्भः) 1.
m.
  The frontal globe on
the head of an elephant
 Aquari-
us
 a water-jar.
f.
  (म्भी) A pot or
jar
Kāyaphal
 trumpet flower
(भा) a harlot.
n.
  Fragrant resin. 

 कुम्भ,  दासी (सी) 3.
f.
  A bawd.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

कुम्भ 	-	 kumbha 	-	 m.
  	-	  flash or fancy man
कुम्भ 	-	 kumbha 	-	 m.
  	-	  urn in which the bones of a dead person are collected
कुम्भ 	-	 kumbha 	-	 m.
  	-	  root of a plant used in medicine
कुम्भ 	-	 kumbha 	-	 m.
  	-	  water-pot
कुम्भ 	-	 kumbha 	-	 m.
  	-	  sign of the zodiac Aquarius
कुम्भ 	-	 kumbha 	-	 m.
  	-	  closing the nostrils and mouth so as to suspend breathing  [ religious exercise ]
कुम्भ 	-	 kumbha 	-	 m.
  	-	  jar
कुम्भ 	-	 kumbha 	-	 m.
  	-	  measure of grain
कुम्भ 	-	 kumbha 	-	 m.
  	-	  paramour of a harlot
कुम्भ 	-	 kumbha 	-	 m.
  	-	  ewer
कुम्भ 	-	 kumbha 	-	 m.
  	-	  frontal globe or prominence on the upper part of the forehead of an elephant
कुम्भ 	-	 kumbha 	-	 m.
  	-	  bully
कुम्भ 	-	 kumbha 	-	 m.
  	-	  small water-jar
कुम्भ 	-	 kumbha 	-	 m.
  	-	  particular part of a bed
कुम्भ 	-	 kumbha 	-	 m.
  	-	  pitcher
कुम्भ 	-	 kumbha 	-	 n.
  	-	  fragrant resin
कुम्भ 	-	 kumbha 	-	 n.
  	-	  the plant which bears it
कुम्भ 	-	 kumbha 	-	 n.
  	-	  gold
कुम्भ 	-	 kumbha 	-	 n.
  	-	  St. Thomas lidpod plant   [ Ipomoea Turpethum - Bot. ]

कुम्भ 	-	  kumbha 	-	 m.
  	-	  water-pot
गडु 	-	  gaDu 	-	 m.
  	-	  water-pot
पलिघ 	-	  paligha 	-	 m.
  	-	  water-pot
गडुक 	-	  gaDuka 	-	 m.
  	-	  water-pot
कुण्ड 	-	  kuNDa 	-	 n.
  	-	  water-pot
कुट 	-	  kuTa 	-	 m.
 n.
  	-	  water-pot
वारि 	-	  vAri 	-	 f.
  	-	  water-pot
कुडिका 	-	  kuDikA 	-	 f.
  	-	  water-pot
कलश 	-	  kalaza 	-	 m.
  	-	  water-pot
धारक 	-	  dhAraka 	-	 m.
  	-	  water-pot
कलशि 	-	  kalazi 	-	 f.
  	-	  water-pot
अलु 	-	  alu 	-	 f.
  	-	  small water-pot
चुल्लकी 	-	  cullakI 	-	 f.
  	-	  kind of water-pot
चैत्यमुख 	-	  caityamukha 	-	 m.
  	-	  hermit's water-pot
कुण्डिका 	-	  kuNDikA 	-	 f.
  	-	  student's water-pot
तीर्थकमण्डलु 	-	  tIrthakamaNDalu 	-	 m.
  	-	  pot with sacred water
कामण्डलव 	-	  kAmaNDalava 	-	 adj.
  	-	  contained in a water-pot
कमण्डलु 	-	  kamaNDalu 	-	 m.
  	-	  water-pot used by ascetics
कुसुम्भवत् 	-	  kusumbhavat 	-	 adj.
  	-	  furnished with a water-pot
कुसुम्भ 	-	  kusumbha 	-	 m.
  	-	  water-pot of the student and saMnyAsin
घटस्थापन 	-	  ghaTasthApana 	-	 n.
  	-	  placing a water-pot as a type of durgA
श्रेणि 	-	  zreNi 	-	 f.
  	-	  watering-pot
सेकपात्र 	-	  sekapAtra 	-	 n.
  	-	  watering-pot
घट 	-	  ghaTa 	-	 m.
  	-	  watering-pot
सेक्त्र 	-	  sektra 	-	 n.
  	-	  watering-pot
सेचनघट 	-	  secanaghaTa 	-	 m.
  	-	  watering-pot
घट 	-	  ghaTa 	-	 m.
  	-	  watering pot
सेकभाजन 	-	  sekabhAjana 	-	 n.
  	-	  watering-pot
कैरविणीखण्ड 	-	  kairaviNIkhaNDa 	-	 n.
  	-	  multitude of spots filled with water-lilies

कुम्भ 	-	  kumbha 	-	 m.
  	-	 bully
गृहेशूर 	-	  gRhezUra 	-	 m.
  	-	  cowardly bully
मातरिपुरुष 	-	  mAtaripuruSa 	-	 m.
  	-	  cowardly bully
विभीषण 	-	  vibhISaNa 	-	 adj.
  	-	 bullying or blustering

Wilson

English

 कुम्भ
m.
  (-म्भः)
1 A small water jar.
2 The frontal globe on the upper part of the forehead of an elephant
 there
are two of these projections,  which swell in the rutting season. 
3 A sign of the zodiac,  (Aquarius.)
4 A proper name,  the nephew of Rāvaṇa considered as a Rākṣasa or
demon. 
5 The paramour of a harlot,  a bully,  a flash or fancy man. 
6 A religious exercise,  closing the nostrils and mouth,  so as to suspend
breathing.
7 A measure of grain equal to twenty Droṇas,  a little more than three
bushels and three gallons,  or a Comb: some make it two Droṇas or
sixty-four Seers.
n.
  (-भं)
1 A fragrant resin or the plant which bears it,  (Bdellium. )
2 A plant commonly Teöri: see त्रिवृत्.
f.
  (-म्भी)
1 A pot,  an earthen cooking vessel,  a small jar.
2 Kāyaphal,  a small tree,  the seeds of which are used in medicine: see
कट्फल.
3 An aquatic plant,  (Pistia stratiotes.)
4 Trumpet flower,  (Bignonia suave-olens.) (-म्भा) A harlot,  a whore.
E.
  कु the earth,  or base,  vile,  &c. उम्भ to fill,  and अण् or अच्
affix,  deriv.
  irr
 .

Apte

English

कुम्भः [kumbhḥ],  [कुं भूमिं कुत्सितं वा उम्भति पूरयति उम्भ्-अच् शकं˚ Tv.]

A pitcher,  water-pot,  jar
 इयं सुस्तनी मस्तकन्यस्तकुम्भा Jag.
 वर्जयेत्तादृशं मित्रं विषकुम्भं पयोमुखम् H.*
  1.74
 R.*
  2.36
 so कुच˚,  स्तन˚.

The frontal globe on the forehead of an elephant
 इभकुम्भ Māl.
 5.32
 मत्तेभकुम्भदलने भुवि सन्ति शूराः Bh.*
  1.59.

Aquarius,  the eleventh sign of the zodiac.

A measure of grain equal to 2 droṇas
 धान्यं दशभ्यः कुम्भेभ्यो हरतो$भ्यधिकं वधः Ms.*
  8.32.

(In Yoga phil.
 ) Closing the nostrils and mouth so as to suspend breathing.

The paramour of a harlot.

An urn in which the bones of dead bodies are collected.

A kind of heart-disease.

N.
  of a plant (and also of its fruit)
 क्वचिद् बिल्वैः क्वचित्कुम्भैः क्वचिच्चा- मलकमुष्टिभिः Bhāg.*
  1.18.14. -भा A harlot,  a whore.-भम् A fragrant resin (गुग्गुल). Comp.
   -उदरः one of the attendants of Śiva
 अवेहि मां किङ्करमष्टमूर्तेः कुम्भोदरं नाम निकुम्भमित्रम् R.*
  2.35. -उलूकः a kind of owl
 हृत्वा पिष्ट- मयं पूपं कुम्भोलूकः प्रजायते Mb.
 *  13.111.11. -उलूखकम् a medicinal plant (Mar.  गुग्गुळ). -कर्णः 'pitcher-eared',  N.
  of a gigantic Rākṣasa,  a brother of Rāvaṇa and slain by Rāma.  [He is said to have devoured thousands of beings including sages and heavenly nymphs,  and the gods were anxiously waiting for an opportunity to retaliate upon the powerful demon.  After Brahmā had inflicted on him a curse for the humiliation to which he subjected Indra and his elephant Airāvata,  Kumbhakarṇa began to practise the most rigid austerities. Brahmā was pleased and was about to grant him a boon,  when the gods requested Sarasvatī to sit on his tongue and to pervert it. Accordingly when he went to the god,  instead of asking Indrapada he asked Nidrāpada which was readily granted. It is said that he slept for six months at a time,  and,  when roused,  was awake for only one day. When Lankā was besieged by the monkey-troops of Rāma,  Ravāṇa with great difficulty roused Kumbhakarṇa,  desirous of availing himself of his gigantic strength. After having drunk 2 jars of liquor,  he took Sugrīva prisoner,  besides devouring thousands of monkeys. He was ultimately slain by Rāma. ] Rām.*
  6
 R.*
  12.8.

an epithet of Śiva
 Mb.
 *  12. -कामला a bilious affection. 

कारः a potter
 मृद्दण्डचक्रसंयोगात्कुम्भकारो यथा घटम् (करोति) Y.*
  3.146.

a mixed tribe (वेश्यायां विप्रतश्चौर्यात् कुम्भकारः स उच्यते Uśanas
 or मालाकारात्कर्मकर्यां कुम्भकारो व्यजायत Parāśara).

a serpent.

a kind of wild fowl.

(री),  कारिका the wife of a potter.

a kind of collyrium.  -घोणः N.
  of a town.  -जः,  -जन्मन् m.
  -योनिः,  m.
 

संभवः epithets of Agastya
 एतदाख्याय रामाय महर्षिः कुम्भसंभवः Rām.*
  7.8.1
 प्रससादोदयादम्भः कुम्भयोनेर्महौजसः R.*
  4.21
15.55.

an epithet of Droṇa,  the military preceptor of the Kauravas and Pāṇḍavas.

an epithet of Vasiṣṭha.  -दासी a bawd,  procuress
 sometimes used as a term of reproach or abuse. -धरः the sign ef the zodiac called Aquarius.-पञ्जरः a niche in the wall. -राशिः the sign Aquarius. -रेतस् m.
  a form of Agni. -लग्नम् that time of the day in which Aquarius rises above the horizon. 

मण्डूकः (lit. ) a frog in a pitcher.

(fig. ) an inexperienced man
 cf.
   कूपमण्डूक. -शाला pottery.-सन्धिः the hollow on the top of an elephant's head between the frontal globes.

Apte 1890

English

 कुंभः [कुंभूमिं कुत्सितं वा उंभति पूरयति उंभ्-अच् शकं° Tv.] 1 A pitcher,  water-pot,  jar
 इयं सुस्तनी मस्तकन्यस्तकुंभा Jag.
 वर्जयेत्तादृशं मित्रं विषकुंभं पयोमुखं H. 1. 77
 R. 2. 36
 so कुच, ° स्तन°. 
2 The frontal globe on the forehead of an elephant
 इभकुंभ Māl. 5. 32
 मत्तेभकुंभदलने भुवि संति शूराः Bh. 1. 59. 
3 Aquarius,  the eleventh sign of the zodiac. 
4 A measure of grain equal to 20 droṇas
 Ms. 8. 320. 
5 (In Yoga phil.) Closing the nostrils and mouth so as to suspend breathing. 
6 The paramour of a harlot. 
7 An urn in which the bones of dead bodies are collected. 
8 A kind of heart-disease. 
भा A harlot,  a whore. 
भं A fragrant resin (गुग्गुल). 
Comp. 
कर्णः ‘pitchereared’,  N. of a gigantic Rākṣasa,  brother of Rāvaṇa and slain by Rāma. [He is said to have devoured thousands of beings including sages and heavenly nymphs,  and the gods were anxiously waiting for an opportunity to retaliate upon the powerful demon. After Brahmā had inflicted on him a curse for the humiliation to which he subjected Indra and his elephant Airāvata,  Kumbhakarṇa began to practise the most rigid austerities. Brahmā was pleased and was about to grant him a boon,  when the gods requested Sarasvatī to sit on his tongue and to pervert it. Accordingly when he went to the god,  instead of asking indrapada he asked nidrapada which was readily granted. It is said that he slept for six months at a time,  and,  when roused,  was awake for only one day. When Laṅkā was besieged by the monkey-troops of Rāma,  Rāvaṇa with great difficulty roused Kumbhakarṇa,  desirous of availing himself of his gigantic strength. After having drunk 2000 jars of liquor,  he took Sugrīva prisoner,  besides devouring thousands of monkeys. He was ultimately slain by Rāma]. {2} an epithet of Śiva. 
कामला a bilious affection. 
कारः {1} a potter
 Y. 3. 146. {2} a mixed tribe (वेश्यायां विप्रतश्चौर्यात् कुंभकारः स उच्यते Uśanas
 or मालाकारात्कर्मकर्यां कुंभकारो व्यजायत Parāśara). {3} a serpent. {4} a kind of wild fowl. (
री),  
कारिका {1} the wife of a potter. {2} a kind of collyrium. 
घोणः N. of a town. 
जः,  
जन्मन् m.,  
योनिः,  
संभवः {1} epithets of Agastya
 प्रससादोदयादंभः कुंभयोनेर्महौजसः R. 4. 21
 15. 55. {2} an epithet of Droṇa,  the military preceptor of the Kauravas and Pāṇḍavas. {3} an epithet of Vasiṣṭha. 
दासी a bawd,  procuress
 sometimes used as a term of reproach or abuse. 
धरः the sign of the zodiac called Aquarius. 
राशिः the sign Aquarius. 
रेतस् m. a form of Agni. 
लग्नं that time of the day in which Aquarius rises above the horizon. 
मंडूकः {1} (lit.) a frog in a pitcher. {2} (fig.) an inexperienced man
 cf. कूपमंडूक. 
शाला pottery. 
संधिः the hollow on the top of an elephant's head between the frontal globes. 

Monier Williams Cologne

English

 कुम्भ॑ अस्,  m.
  a jar,  pitcher,  water-pot,  ewer,  small water-jar [often ifc.  (f(आ). ) e.g. छिद्र-क्°,  a perforated pitcher,  R.
 
 आम-क्°,  a jar of unbaked clay,  Pañcat.
 
 हेम-क्°,  a golden ewer,  Ragh.
  ii,  36
 Amar.
 
 जल-क्°,  a water-pot,  Pañcat.
 ] RV.
  
 AV.
   &c.
  

 an urn in which the bones of a dead person are collected,  ĀśvGṛ.
 
 KātyŚr.
  
 ŚāṅkhŚr.

 the sign of the zodiac Aquarius,  Jyot.
 
 VarBṛS.
  &c.
  

 a measure of grain (equal to twenty Droṇas,  a little more than three bushels and three gallons
 commonly called a comb
 some make it two Droṇas or sixty-four Seers),  Mn.
   viii,  320
 Hcat.
 

 the frontal globe or prominence on the upper part of the forehead of an elephant (there are two of these prominences which swell in the rutting season),  MBh.
  
 Bhartṛ.
  &c.
  

 a particular part of a bed,  VarBṛS.
 

 N.
  of a plant (and also of its fruit),  BhP.
   x,  18,  14

 the root of a plant used in medicine

 a religious exercise,  viz. closing the nostrils and mouth so as to suspend breathing,  L.
 

 the paramour of a harlot,  bully,  flash or fancy man,  L.
 

 N.
  of a Mantra (pronounced over a weapon),  R.
  i

 N.
  of a Dānava (a son of Prahlāda and brother of Nikumbha),  MBh.
   i,  2527
 Hariv.
 

 of a Rākṣasa (son of Kumbhakarṇa),  R.
 
 BhP.

 of the father of the nineteenth Arhat of the present Avasarpiṇī,  Jain.
  

 of a monkey,  R.
  iv,  33,  14

 one of the thirty-four Jātakas or former births of Śākya-muni,  L.
 

 N.
  of wk. Sāh.
 

 कुम्भ॑ (अम्),  n.
  the plant Ipomoea Turpethum,  L.
 

 a fragrant resin (गु॑ग्गुलु),  or the plant which bears it,  L.
 

 gold,  Gal.
 

 कुम्भ [cf.   Gk. κύμβη
 Lat.
  cymba.]

Monier Williams 1872

English

 कुम्भ कुम्भ,  अस्,  m. a jar,  pitcher,  water-
pot,  ewer,  a small water-jar,  (often in compounds, 
e. g. छिद्र-कुम्भ,  a perforated pitcher
 आम-
कुम्भ,  a jar of unbaked clay
 हेम-कुम्भ,  a
golden ewer
 जल-कुम्भ,  a water-pot)
 an urn
in which the bones of a dead person are collected
the sign of the zodiac Aquarius
 a measure of grain
equal to twenty Droṇas,  a little more than three
bushels and three gallons (commonly called a comb, 
some make it two Droṇas or sixty-four Seers)
 the
frontal globe on the upper part of the forehead of an
elephant (there are two of these projections which
swell in the rutting season)
 a religious exercise,  viz.
closing the nostrils and mouth so as to suspend
breathing
 the root of a plant used in medicine
the paramour of a harlot,  a bully,  a flash or fancy
man
 N. of a Muni
 N. of a Dānava,  son of
Prahlāda and brother of Nikumbha
 also of a
Rākṣasa,  a son of Kumbha-karṇa
 N. of the
father of the nineteenth Arhat of the present Avasar-
piṇī
 N. of a monkey
 one of the thirty-four jātakas
or former births of Śākya-muni
 title of a work
(ई),  f. a small jar or pot,  an earthen cooking vessel
a vessel for preserving grain,  a measure of grain
 N.
of several plants,  a small tree,  the seeds of which are
used in medicine,  commonly called Kaṭphala
 an-
other plant,  Bignonia Suaveolens
 another plant, 
Pistia Stratiotes
 another plant,  commonly called
Romaśa
 another plant,  Croton Polyandrum
 (आ), 
f. a harlot,  a whore
 (अम्),  n. the plant Ipomœa
Turpethum
 a fragrant resin (गुग्गुलु),  or the
plant which bears it
 [cf. Gr. κύμβη Lat. cymba.]
—कुम्भ-कर्ण,  अस्,  m.,  N. of a Rākṣasa,  the
gigantic brother of Rāvaṇa,  who is described in the
Yuddha-kāṇḍa of the Rāmāyaṇa as sleeping for six
months at a time,  and then waking to gorge him-
self
 N. of a Muni
 an epithet of Śiva
 N. of a
Dānava.
—कुम्भकर्ण-वध,  अस्,  m. ‘the
slaughter of Kumbhakarṇa, ’ a section of the Padma-
purāṇa.
—कुम्भ-कामला,  f. a bilious affection, 
a sort of jaundice together with swelling of the
joints
 [cf. कुम्भ-पाद।]
—कुम्भ-कार,  अस्, 
m. a potter,  being according to some authorities the
son of a Brāhman by a wife of the Kṣatriya caste
a serpent
 a kind of wild fowl
 (ई),  f. the wife of a
potter
 N. of a girl
 a mineral substance used as an
application to strengthen the eyes and beautify the
eyelashes
 red arsenic.
—कुम्भ-कारक,  अस्,  m.
a potter
 (इका),  f. the wife of a potter,  a woman of
the potter caste
 a sort of collyrium.
—कुम्भ-
कार-कुक्कुट,  अस्,  m. a kind of chicken,  Phasianus
Gallus.
—कुम्भ-केतु,  उस्,  m.,  N. of a son of
Śambara.
—कुम्भ-कोण,  अस्,  m. ‘brim of a jar, ’
N. of a town.
—कुम्भ-घोण-तीर्थ,  अम्,  n.,  N.
of a Tīrtha.
—कुम्भ-जन्मन्,  आ,  m. an epithet
of Agastya.
—कुम्भ-तुम्बी,  f. a kind of large
round gourd.
—कुम्भ-दासी,  f. a bawd,  a procuress.
—कुम्भ-धर,  अस्,  m. the sign of the zodiac
Aquarius.
—कुम्भ-नाभ,  अस्,  m.,  N. of a son of
Bali.
—कुम्भ-पाद,  अस्,  -पदी,  अम्,  a person
with swollen legs bulging like a pitcher
 [cf. कुम्-
भ-कामला।]
—कुम्भ-बाहु,  उस्,  m.,  N. of a
Daitya.
—कुम्भ-मण्डूक,  अस्,  m. a frog in a
pitcher
 [cf. कूप-मण्डूक।]
—कुम्भ-मुष्क, 
अस्,  आ,  अम्,  Ved. an epithet of certain demons,  ‘hav-
ing a jar-shaped scrotum.’
—कुम्भ-मूर्धन्,  आ, 
m. a fabulous being mentioned in the Hari-vaṃśa.
—कुम्भ-योनि,  इस्,  m. ‘born in a water-jar, ’ an
epithet of the saint Agastya
 of Vasiṣṭha
 and of
Droṇa,  the military preceptor of the Kurus and
Pāṇḍus
 N. of a plant,  commonly called Droṇa-
puṣpī
 (इस्),  f.,  N. of an Apsaras.
—कुम्भ-राशि, 
इस्,  m. the sign Aquarius.
—कुम्भ-रेतस्,  n. semen
virile deposited in a Kumbha
 (आस्),  m. a form of
Agni.
—कुम्भ-लग्न,  अम्,  n. that time of day in
which Aquarius rises above the horizon.
—कुम्भ-
वीजक,  अस्,  m.,  N. of a plant,  commonly called
Rīṭhā-karañja.
—कुम्भ-शाला,  f. a pottery,  a pot-
ter's kiln.
—कुम्भ-सन्धि,  इस्,  m. the hollow on
the top of an elephant's head,  between the frontal
globes.
—कुम्भ-सम्भव,  अस्,  m. an epithet of
the saint Agastya
 also of Nārāyaṇa.
—कुम्भ-
सर्पिस्,  इस्,  n. butter placed in a jar.
—कुम्भ-
हनु,  उस्,  m.,  N. of a Rākṣasa.
—कुम्भाण्ड
(°भ-अण्°),  आस्,  m. pl. (with Buddhists) a class of
demons with testicles shaped like a Kumbha
 N. of
a minister of the Asura Bāṇa
 (ई),  f. a pumpkin
gourd,  (a various reading for कुष्माण्डी।)
—कुम्-
भी-धान्य,  अस्,  m. grain stored in jars sufficient
(according to some) for six days,  or (to others) for one
year's consumption.
—कुम्भी-धान्यक,  अस्,  m. a
householder who preserves grain in store for six days
&c.
—कुम्भी-नस,  अस्,  m. a kind of large venom-
ous snake
 a kind of poisonous insect
 (ई),  f.,  N. of
the wife of the Gandharva Aṅgāraparṇa
 also of a
Rākṣasī,  the mother of Lavaṇa.
—कुम्भीनसि, 
इस्,  m.,  N. of a demon.
—कुम्भी-पाक,  अस्,  m.
the contents of a cooking vessel
 (अस् or आस्),  m.
sing. or pl. a hell,  in which the wicked are baked
like potters’ vessels,  or cooked like the contents of a
cooking vessel.
—कुम्भी-वीज,  अम्,  n. the nut of
the croton
 [cf. कुम्भिनी-वीज।]
—कुम्भेश्वर-
तीर्थ (°भ-ईश्°),  अम्,  n.,  N. of a Tīrtha.
—कुम्-
भोदर (°भ-उद्°),  अस्,  m.,  N. of an attendant
of Śiva.
—कुम्भोलूक (°भ-उल्°),  अस्,  m. a kind
of owl.

Macdonell

English

 कुम्भ kumbhá,  m.
  pot,  jar,  run (—°,  a.
  jarshaped)
 🞄a.  measure of grain (= ¤20¤ Droṇas)
 🞄du. frontal protuberances of an elephant
 (a)- 🞄ka,  —°,  a.
  id.
 m.
  n.
  religious exercise consisting 🞄in closing the nostrils with the right hand to 🞄suspend breathing: -karṇa,  m.
  N. of a Rākṣasa 🞄(brother of Rāvaṇa)
 -karṇāya,  den.  🞄Ā. resemble Kumbha-karṇa (in sleeping long)
 🞄-kāra,  m.
  potter (a mixed caste)
 -kārikā,  f.
  🞄wife of a potter
 -janman,  m.
  ep. of Agastya
 🞄-dāsī,  f.
  common prostitute
 -dhānya,  a.
  🞄having only a potful of grain
 -yoni,  m.
  ep. 🞄of Agastya
 -saṃbhava,  m.
  id..

Benfey

English

 कुम्भ कुम्भ् + अ (the vb. कुम्भ्, 
कुभ्,  from which this noun is derived, 
is lost in the corresponding signi-
fication,  but cf.  कुब्ज κυϕός,  κύϕων,  κῦϕος
 Engl. hump
 O.H.G. hofar
 Lat.
cŭbitus,  the elbow,  lying,  etc.,  cŭbare, 
concumbere,  etc.
 and at the end of
this article. From these and other
instances,  we may infer that the original
signification of the vb. कुभ् was ‘to be
crooked’), 
 I. m.
 ,  and f.
  भी।
 1. A pot, 
Man.  11,  186
 MBh. 18,  84.
 2. A
measure of grain,  equal to twenty
droṇas,  Man.  8,  320
 4,  7.
 II. m.
 
 1.
dual,  The two frontal globes of an ele-
phant,  which swell in the rutting
season,  Pañc. i. d. 351.
 2. The para-
mour of a harlot,  Śṛṅgārat. 9.
 3. The
name of a Dānava,  MBh. 1,  2527
 of a
Rākṣasa,  Rām.  5,  79,  15.
 -- Comp.
 
अग्नि-,  m.
  a fire pot,  MBh. 13,  5490
(he will get [in hell] a fire pot,  in order
to be burnt therein
 cf.  कुम्भी-पाक).
आम-,  m.
  an unburnt earthen pot, 
Pañc. iii. d. 13. उदकुम्भ,  i. e.
उदन्-,  m.
  a water pot,  Man.  2,  182.
कुच-,  m.
  a bosom like the frontal
globes of an elephant,  Śṛṅgārat. 9
(v. r.).
तप्त-,  m.
  the name of a hell, 
Mārk. P. 12,  34.
भद्र-,  m.
  a golden
jar filled with water from a holy place.
वात-,  m.
  the part of an elephant's
forehead below the frontal globes.
शत-, 
 I. m.
  the name of a mountain. 
 II. n.
  gold. -- When latter part of a
comp. adj.
  the fem.  is भा,  e. g. वारि
-पूरित-कुम्भ,  adj.
 ,  f.
  भा,  Bearing
jars filled with water,  Kathās. 18,  339.
 -- Cf.  κῡϕος,  a vessel,  κύϕελλον,  κυψέλη,  κύβος,  κύβιτον,  κύβη,  κύμβος,  κύμβαχος, 
etc.
 Goth. hups
 O.H.G. huf
 A.S.
hipe
 O.H.G. hufila,  ‘a cheek, ’ hūfo
and hauf,  a multitude,  heap
 cf.  supra.

Hindi

कुंभ राशि के राशिचक्रीय हस्ताक्षर

Apte Hindi

Hindi

कुम्भः
पुं*
  - कुं भूमि कुत्सितं वा उम्भति पूरयति - उम्भ् - अच् शकं तारा*
"घड़ा,  जलपात्र,  करवा"

कुम्भः
पुं*
  - कुं भूमि कुत्सितं वा उम्भति पूरयति - उम्भ् - अच् शकं तारा*
हाथी के मस्तक का ललाट स्थल

कुम्भः
पुं*
  - कुं भूमि कुत्सितं वा उम्भति पूरयति - उम्भ् - अच् शकं तारा*
राशिचक्र में ग्यारहवीं राशि कुम्भ

कुम्भः
पुं*
  - कुं भूमि कुत्सितं वा उम्भति पूरयति - उम्भ् - अच् शकं तारा*
२० द्रोण के बराबर अनाज की तौल

कुम्भः
पुं*
  - कुं भूमि कुत्सितं वा उम्भति पूरयति - उम्भ् - अच् शकं तारा*
श्वास को स्थगित करने के लिए नाक तथा मुखविवर को बन्द करना

कुम्भः
पुं*
  - कु+उम्भ+अच्
"घड़ा,  जलपात्र"

Shabdartha Kaustubha

Kannada

कुम्भ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಲೋಹದ ಕೊಡ /ಬಿಂದಿಗೆ
निष्पत्तिः - > उम्भ (पूरणे) - "अण्" (३-२-१)
व्युत्पत्तिः - > कु उम्भति
प्रयोगाः - > "तदग्रजाग्रत्पृथुशातकुम्भकुम्भौ न सम्भावयति स्तनौ कः"
उल्लेखाः - > नैष० १०-१२२
कुम्भ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಆನೆಯ ತಲೆಯ ಮುಂಭಾಗದ ಮಾಂಸಪಿಂಡ
प्रयोगाः - > "मतः किमैरावतकुम्भकैतवप्रगल्भपीनस्तनदिग्धवस्तव"
उल्लेखाः - > नैष० ९-५२
कुम्भ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಒಬ್ಬ ಮಗ
कुम्भ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಹ್ಲಾದನ ಒಬ್ಬ ಮಗ
प्रयोगाः - > "प्रह्लादस्य त्रयः पुत्राः ख्याताः सर्वत्र भारत । विशेषतश्च कुम्भश्च निकुम्भ इति नामतः ॥"
उल्लेखाः - > भा० आदि०
कुम्भ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಜ್ಯೋತಿಷದಲ್ಲಿ ಕುಂಭ ರಾಶಿ
कुम्भ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದ ಅಂಗವಾದ ಶ್ವಾಸನಿರೋಧ /ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದಲ್ಲಿ ಬಾಯಿ ಮತ್ತು ಮೂಗುಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಶ್ವಾಸವನ್ನು ತಡೆಯುವುದು
कुम्भ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವೇಶ್ಯೆಯ ಪತಿ /ವಿಟಪುರುಷ /ಕಾಮುಕ
कुम्भ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ತೀವ್ರವಾಗಿ ಬಲಿತಿರುವ ಕಾಮಾಲೆರೋಗ
विस्तारः - > "नेत्ररुक्कामला क्लीबं कुम्भः स्यात्मा महत्तरा" - वैज० ।
कुम्भ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ೨ ಖಂಡಗಳ ಅಳತೆ /೨೦ ಕೊಳಗದ ಅಳತೆ
विस्तारः - > "दशद्रोणा भवेत्खारी कुम्भस्तु द्रोणविंशतिः"
कुम्भ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಈಗಿನ ಅವಸರ್ಪಿಣಿಯಲ್ಲಿ ೧೯ನೆಯ ಅರ್ಹಂತರ ತಂದೆ
कुम्भ
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕೆಂಪು ತಿಗಡೆ ಮರ
कुम्भ
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗುಗ್ಗುಳ

L R Vaidya

English

 kuMBa {% m. %} 1. A pitcher,  a water-pot,  a jar,  हेमकुंभस्तननिःसृतानाम् R.ii.36,  Am.S.95,  Sr.T.13
Aquarius,  the eleventh sign of the zodiac
a measure of grain equal to 20 droṇas,  M.viii.320
the frontal globe on the forehead of an elephant,  मत्तेभकुंभदलने भुवि संति शूराः Bhartr.i.59
closing the nostrils and mouth so as to suspend breathing (in Yoga phil.)
the paramour of a harlot.

Bopp

Latin

 कुम्भ m.
1) vas aquarium,  urna. N. 23. 11.
2) modi fru-
mentarii genus.
3) tumor in superiore parte frontis ele-
phanti,  Wils. «There are two of these projections, 
which swell in the rutting season.» DEV. 3. 13. (Cf.
ϰύμβη.

Aufrecht Catalogus Catalogorum

English

 कुम्भ a nāṭaka. Quoted in Sāhityadarpaṇa p. 183.

Indian Epigraphical Glossary

English

 kumbha (EI 5),  the pinnacle of a temple
 same as kalaśa.
See also kumbhaka.

Lanman

English

 kumbhá,  m. jar
 pot
 urn. [cf. κύμβη, 
‘vessel.’]

Sanskrit Tibetan

Tibetan

kum b+ha
कुम्भ

bum pa
कुम्भ

klad
१) आदि २) उपरि ३) कुम्भ ४) मस्तक / मस्तिष्क

glad
१) कुम्भ २) मस्तक

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
नाभिश्च जितशत्रुश्च जितारिरथ संवरः ।
मेघो धरः प्रतिष्ठश्च महासेननरेश्वरः ॥ ३६ ॥
सुग्रीवश्च दृढरथो विष्णुश्च वसुपूज्यराट् ।
कृतवर्मा सिंहसेनो भानुश्च विश्वसेनराट् ॥ ३७ ॥
सूरः सुदर्शनः कुम्भः सुमित्रो विजयस्तथा ।
समुद्रविजयश्चाश्वसेनः सिद्धार्थ एव च ॥ ३८ ॥
-wordlist-
 
अर्हत्पितृ (पुं),  नाभि (पुं),  जितशत्रु (पुं),  जितारि (पुं),  संवर (पुं),  मेघ (पुं),  धर (पुं),  प्रतिष्ठ (पुं),  महासेननरेश्वर (पुं),  सुग्रीव (पुं),  दृढरथ (पुं),  विष्णु (पुं),  वसुपुज्यराज् (पुं),  कृतवर्मन् (पुं),  सिंहसेन (पुं),  भानु (पुं),  विश्वसेनराज् (पुं),  सूर (पुं),  सुदर्शन (पुं),  कुम्भ (पुं),  सुमित्र (पुं),  विजय (पुं),  समुद्रविजय (पुं),  अश्वसेन (पुं),  सिद्धार्थ (पुं)

--source--
 
राशीनामुदयो लग्नं मेषप्रभृतयस्तु ते ।
-wordlist-
 
लग्न (पुंक्ली),  राश्युदय (पुं),  राशि (पुं),  मेष (पुं),  वृष (पुं),  मिथुन (पुं),  कर्कट (पुं),  सिंह (पुं),  कन्या (स्त्री),  तुला (स्त्री),  वृश्चिक (पुं),  धनुस् (क्ली),  मकर (पुं),  कुम्भ (पुं),  मीन (पुं)

--source--
 
स्थाल्युखा पिठरं कुण्डं चरुः कुम्भी घटः पुनः ।
कुटः कुम्भः करीरश्च कलशः कलसो निपः ॥ १०१९ ॥
-wordlist-
 
स्थाली (स्त्री),  उखा (स्त्री),  पिठर (क्ली),  कुण्ड (क्ली),  चरु (पुं),  कुम्भी (स्त्री),  घट (पुंस्त्री),  कुट (पुंस्त्री),  कुम्भ (पुं),  करीर (पुंक्ली),  कलश (त्रि),  कलस (त्रि),  निप (पुंक्ली)

--source--
 
कुम्भौ तु शिरसः पिण्डौ कुम्भयोरन्तरं विदुः ॥ १२२६ ॥
-wordlist-
 
कुम्भ (पुं),  विदु (पुं)

अभिधानचिन्तामणिपरिशिष्टम्

Sanskrit

--source--
 
सुवर्णे लोभनं शुक्रं तारजीवनमौजसम् ।
दाक्षायणं रक्तवर्णं श्रीमत्कुम्भं शिलोद्भवम् ॥ १६० ॥
वैणवं तु कर्णिकारच्छायं वेणुतटीभवम् ॥ १६१ ॥
-wordlist-
 
लोभन (क्ली),  शुक्र (क्ली),  तारजीवन (क्ली),  औजस (क्ली),  दाक्षायण (क्ली),  रक्तवर्ण (क्ली),  श्रीमत् (क्ली),  कुम्भ (क्ली),  शिलोद्भव (क्ली),  वैणव (क्ली),  कर्णिकारच्छाय (क्ली),  वेणुतटीभव (क्ली)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

मूर्धपिण्ड
मूर्धपिण्ड,  कुम्भ
मूर्धपिण्डौ स्मृतौ कुम्भौ कुम्भयोरन्तरं विदुः ।
करटः स्यात्कटो गण्डो वमथुः करसीकरः ॥ २१६ ॥
verse 2.1.1.216
page 0027

घट
घट,  करीर,  कलश,  कुट,  कुम्भ,  निप,  कर्करी,  करक,  वर्धनी,  गलन्तिका,  गर्गरी,  मन्थनी,  मणिक,  अलिञ्जर
घटः करीरः कलशः कुटः कुम्भो निपः स्मृतः ॥ ३१६ ॥
कर्करी करकः प्रोक्तो वर्धनी च गलन्तिका ।
गर्गरी मन्थनी प्रोक्ता मणिकः स्यादलिञ्जरः ॥ ३१७ ॥
verse 2.1.1.316
page 0038

एकाक्षरनाममाला

Sanskrit

घु,  कुम्भ,  हनन,  घोष,  अन्तर्भाव,  किङ्किणी
घुः कुम्भे हनने घोषान्तर्भावकिङ्किणीष्वपि ।
verse 1.1.1.14
page 0120

Mahabharata

English

Kumbha^1,  an Asura. § 90 (Aṃśāvat.): I,  65,  2527 (the second son of Prahlāda).

Kumbha^2 = Vishṇu (1000 names).

पुराणम्

English

कुम्भ १ / KUMBHA I. One of the three sons of prahlāda,  the other two being virocana and nikumbha. (Ādi Parva,  Chapter 65,  Verse 19).

कुम्भ / KUMBHA. II. Son of kumbhakarṇa,  whose wife vajrajvālā bore him two sons called kumbha and nikumbha. Both of them were very powerful,  and kumbha,  in the rāma-rāvaṇa war defeated the army of monkeys on various occasions. Many of the ministers of sugrīva tried to defeat kumbha. aṅgada,  son of bāli also could not stand up to him. Then sugrīva fought against kumbha and flung him into the sea when the water in it rose up to the level of mount vindhya. kumbha came ashore from the sea roaring but was fisted to death by sugrīva. (vālmīki rāmāyaṇa,  yuddha Kāṇḍa,  Canto 76).

Vedic Reference

English

 Kumbha is a word of frequent occurrence in the Rigveda, ^1
as well as later, ^2 and denotes a ‘pot.’ Usually no doubt made
of clay,  it was easily broken.^3 See also Ukhā.
1) i. 116,  7
 117,  6
 vii. 33,  13,  etc.
2) Av. i. 6,  4
 iii. 12,  7,  etc.
 Vāja-
saneyi Saṃhitā,  xix. 87,  etc.
3) Rv. x. 89,  7.
Cf. Schrader,  Prehistoric Antiquities, 
367.

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 कुम्भं,  क्ली,
   (कुं भूमिं उम्भति गन्धेन पूरयति । कु +उन्भ पूरणे + अच् ॥
 शकन्ध्वादित्वात् साधुः ।)गुग्गुलुः । इत्यमरः । ३ । ३ । १३४ ॥
 त्रिवृत् ।इति हेमचन्द्रः ॥

 कुम्भः,  पुं,
   (कुं भूमिं उम्भति जलेन । उन्भ + अच् ।शकन्ध्वादित्वात् साधुः ।) घटः । अस्य परिमाणंकलसशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
 गजकुम्भः । हस्तिशिरसःपिण्डद्वयम् । इत्यमरः । ३ । ३ । १३४ ॥
(यथा प्रसन्नराघवे,  -- “तैः किं मत्तकरीन्द्रकुम्भ-कुहरेनारोपणीयाः कराः” ॥
) कुम्भकर्णपुत्त्रः ।(यथा,  गोः रामायणे । ५ । ७९ । १५ ।“सुतोऽथ कुम्भकर्णस्य कुम्भः परमकोपनः ।अब्रवीत् परमक्रुद्धो रावणं लोकरावणम्” ॥
)वेश्यापतिः । इति विश्वमेदिन्यौ ॥
 समाधिविशेषः ।प्राणायामाङ्गकुम्भक इति यावत् । इति धरणी ॥
(प्रह्लादपुत्त्रः । यथा महाभारते १ । ६५ । १९ ।“प्रह्लादस्य त्रयः पुत्त्राः ख्याताः सर्व्वत्र भारत ! ॥
विरोचनश्च कुम्भश्च निकुम्भश्चेति भारत !” ॥
विष्णुः । यथा महाभारते १३ । १४९ । ८१ ।“अर्च्चिष्मानर्च्चितः कुम्भो विशुद्धात्मा विशोधनः” ॥
)द्रोणद्वयपरिमाणम् । ६४ सेर इति भाषा ।तत्पर्य्यायः । सूर्पः २ । इति वैद्यकपरिभाषा ॥
मेषादिद्वादशराश्यन्तर्गतैकादशराशिः । तस्यपर्य्यायः । हृद्रोगः २ । इति दीपिका ॥
 सच धनिष्ठाशेषार्द्धसम्पूर्णशतभिषायुक्तपूर्व्वभाद्रपदाप्रथमपादत्रयेण भवति । अस्याधिष्ठात्री देवताकलसधारी पुरुषः । स तु शीर्षोदयः । चरण-रहितः । मध्यसन्तानः । मध्यमस्त्रीसङ्गः । कर्व्वूर-वर्णः । वनचारी । वायुराशिः । स्निग्धः । उष्णः ।अर्द्धस्वरः । वातपित्तकफप्रकृतिः । शूद्रवर्णः ।पश्चिमदिक्स्वामी । श्लथाङ्गः । तत्र जातफलम् ॥
“मेधावी हस्तिघोटकधनेश्वरो दन्तपीडायुक्तःस्नेहशून्यः” । इति ज्योतिषम् । जन्मकालीनचन्द्रा-श्रितैतद्राशिफलम् ।“अलसतासहितोऽन्यसुतप्रियःकुशलताकलितोऽतिविचक्षणः ।कलसगामिनि शीतकरे नरःसदसि सज्जनमानसुरोचनः” ॥
इति कोष्ठीप्रदीपः ॥
 तस्योदये तन्नामकलग्नंभवति । तस्य गणितप्राप्तपरिमाणं यथा । दश-व्यङ्गुलाधिकः पञ्चाङ्गुलप्रभे देशे वर्त्तमानोनविंशा-यनांशे अष्टपञ्चाशत्पलाधिकत्रिदण्डाः । इतिज्योतिषम् । तत्र जातफलम् ।“कुम्भलग्ने समुद्भूतश्चलचित्तोऽतिसौहृदः ।परदाररतो नित्यं सत्त्वकायो महासुखी” ॥
इति कोष्ठीप्रदीपः ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 कुम्भ पु०
  कुं भूमिं कुत्सितं वा उम्भति उन्भ--पूरणे अच्शक० । १ घटे,  २ ह्रदोगभेदे,  ३ हस्तिशिरःस्थमांसपिण्डद्वये, “तैः किं मत्तकरीन्द्रकुम्भकुहरे नारोपणीयाः कराः”प्रसन्नराघवम् । ४ कुम्भकर्णस्य पुत्रे,  ५ वेश्यापतौ,  मेदि०६ प्राणायामाङ्गे श्वासरोधके चेष्टाभेदे,  “दशद्रोणाभवेत् खारी कुम्भस्तु द्रोणविंशतिरित्युक्ते ७ परिमाणभेदे“धान्यं दशभ्यः कुम्भेभ्योहरतोऽभ्यधिकं बधः” मनुः ।ज्योतिषप्रसिद्धे मेषावधिके ८ एकादशराशौ च ।९ गुग्गुलौ,  १० त्रिवृति च न०
  ।तत्रघटार्थककुम्भलक्षणमुक्तं हेमा० दा० परिभाषाप्र०”“विष्णुधर्म्मोत्तरे “हैमराजतताम्रा वा मृण्मया ल-क्षणान्विताः । यात्रोद्वाहप्रतिष्ठादौ कुम्भाः स्युरभिषे-चने । पञ्चाशाङ्गुलवैपुल्या उत्सेधषोडशाङ्गुलाः । द्वाद-शाङ्गुलकं मूलं मुखमष्टाङ्गुलं भवेत्” । “पञ्चाशाङ्गुलेतिआशा दिशः,  ताश्च,  दशसंख्यावाचकत्वेन ज्योतिः-शास्त्रादौ प्रसिद्धाः पञ्च च आशाश्च पञ्चाशाः ता-वन्ति अङ्गुलानि वैपुल्यं येषां ते तथाभूताः । मध्यप्रदेशेतिर्य्यग्मानेन पञ्चदशाङ्गुला इत्यर्थः । अथवा बाह्यप्रदेशेबलयाकृतिना सूत्रेण नीयमाना मध्यस्थाने पञ्चाशद-ङ्गुला इत्यर्थः । अस्मिन् पक्षे पञ्चाशाङ्गुलेति छान्दसःप्रयोगः” हेमा० ।तान्त्रिकमानन्तु तन्त्रसा० गौतमीये “हैमं रौप्य तथाताम्रं मार्त्तिक्यं वा स्वशक्तितः । वित्तशाठ्यं न कुर्वीतकृते निष्फलमाप्नुयात् । षट्त्रिंशदङ्गुलं कुम्भं विस्तारोन्नतिशालिनम् । षोडशं द्वादशं वापि ततोन्यूनंन कारयेत्” ।प्राणायामाङ्गकुम्भकपरकुम्भप्रकारः विधा० पा० उक्तो-यथा “कुम्भकः पूरकोरेचः प्राणायामस्त्रिलक्षणः ।पूरकं पूरणं वायोः,  कुम्भकः स्थापनं क्वचित् । बहिर्निः-सारणं तस्य रेचकः परिकीर्त्तितः । दक्षिणे रेचयेद्वायुंवामेन पूरितोदरः । कुम्भेन धारयेन्नित्यं प्राणायामंविदुर्बुधाः । अङ्गष्ठेन पुटं ग्राह्यं नासाया दक्षिणं पुनः ।कनिष्ठानामिकाभ्याञ्च वासं प्राणस्य संग्रहे । अङ्गुष्ठत-र्ज्जनीभ्यान्तु ऋग्वेदी सामगायनः । अङ्गुष्ठानामिकाभ्यांतु ग्राह्यं सर्व्वैरथर्वभिः” याज्ञ० “दक्षिणे रेचकंकुर्य्यात् वामेनापूर्य्य चोदरम् । कुम्भकेन जपं कुर्य्यात्प्राणायामस्य लक्षणम्” शङ्ख्यः । विवृतमेतत् पात० सू०भाष्यविवरणेषु यथा“तस्मिन् सति श्वासप्रश्वासयोर्गतिविच्छेदः प्राणायामः” सू०“सत्यासनजये बाह्यस्य बायोराचमनं श्वासः । कोष्ठस्यवायोर्निःसारणं प्रश्वासः तयोर्गतिविच्छेद उभयाभावःप्राणायामः” भाष्यम्“आसनानन्तरं तत्पूर्व्वकतां प्राणायामस्य दर्शयन्तल्लक्षणमाह रेचकपूरककुम्भकेष्वस्ति श्वासप्रश्वास-योर्गतिविच्छेद इति प्राणायामसामान्यलक्षणमेतदितितथाहि यत्र बाह्यवायुराचम्यान्तर्धार्य्यते पूरके । तत्रापिश्वासप्रश्वासयीर्गतिविच्छेदः यत्रापि कोष्ठोवायुर्विरेच्यवहिर्धार्य्यते रेचके तत्रास्ति श्वासप्रश्वासयोर्गतिविच्छेदःएवं कुम्मकेऽपि इति तदेतद्भाष्ये णीच्यते । सत्यासनेति” वाचस्पतिविवरणम् ।“वाह्याभ्यन्तरस्तम्मवृत्तिर्देशकालसंङ्ख्याभिः परिदृ-ष्टोदीर्घसूक्ष्मः” सू०“यत्र प्रश्वासपूर्व्वको गत्यभावः स आभ्यन्तरः तृती-यस्तम्भवृत्तिर्यत्रोभयाभावः सकृत्प्रयत्नाद् भवति यथा तप्तेन्यस्तमुपले जलं सर्वतः सङ्गोचमापद्यते । तथा द्वयोर्यु-गपद्गत्यभावैति त्रयोऽप्येते देशेन परिदृष्टाः,  इयानस्यविषयो देश इति कालेन परिदृष्टाः क्षणानामियत्ताव-धारणेनावच्छिन्ना इत्यर्थः । सङ्ख्याभिः परिदृष्टाःएतापद्भिः श्वासप्रश्वासैः प्रथम उद्घात स्तद्वन्निगृहीतस्यै-तावद्भिः द्वितीय उद्घातः” एवं तृतीय एवं मृदुरेवं मध्यएवं तीव्र इति सङ्ख्यापरिदृष्टः स खत्वयमेवमभ्यस्तो दी-र्घसूक्ष्मः” भाष्यम्“प्राणायामविशेषत्रयलक्षणपरं सूत्रमवतारयतियत्रेति । वृत्तिशब्दः प्रत्येकं संबध्यते । रे-चकमाह यत्र पश्वासेति । पूरकमाह यत्र श्वासेति ।कुम्भकमाह तृतीय इति । तदेव स्फुटयति यत्रोभयोःश्वासप्रश्वासयोः सकृदेव विधारकात् प्रयत्नादभावो भवतिन पुनः पूर्व्ववदापूरणप्रयत्नौधप्रविधारकप्रयत्नो नापिरेचकप्रयत्नौवविधारणप्रयत्नोऽपेक्ष्यते किन्तु यथा तप्तेउपले निहितं जलं परिशुष्यत् सर्वतः संकोचमापद्यतेएवमयमपि मारुतो वहनशीलो बलवद्विधारकप्रयत्ननि-रुद्धक्रियः शरीरएव सूक्ष्मीभूतोऽवतिष्ठते न तु पूरयतियेन पूरकः,  न तु रेचयति येन रेचक इति । इयानस्यदेशो विषयः प्रदेशः । वितस्तिहस्तादिपरिमितो निवातेप्रदेशे ईशीकातूलादिक्रियानुमितो बाह्य एव नान्त-रीऽप्यापादतलमामस्तकं पिपीलिकास्पर्शसदृशेनानुमितःस्पर्शननिमेषक्रियावच्छिन्नस्य कालस्य चतुर्थो भागः क्षण-स्तेषामियत्तावधारणेनावच्छिन्ना स्वजानुमण्डलं पाणिनात्रिः परामृश्य छोटिकावच्छिन्नः कालोमात्रा । ताभिःषट् त्रिंशन्मात्राभिः परिमितः प्रथम उद्घातो मन्दः । सएव द्विगुणीकृतो द्वितोयोमध्यमः स एव त्रिगुणीकृतस्त-तीय स्तीव्रः तममिमं सङ्ख्यापरिदृष्टं प्राणायाममाहसङ्ख्याभिरिति । स्वस्थस्य हि पुंसः श्वासप्रश्वासक्रिया-वच्छिन्नेन कालेन यथोक्तं छोटिकाकालसमानः प्रथमोद्-घातकर्म्मतां नीतः उद्घातो विजितो वशीकृतो निगृहीतःक्षणानामियत्ताकालो विवक्षितः श्वास प्रश्वासेयत्तासं ख्येतिकथञ्चिद्भेदः । स खल्वयं प्रत्यहमभ्यस्तो दिवसपक्षमासा-दिक्रमेण देशकालप्रचयव्यापितया दीर्घः परमनैपुण्यंसमधिगमनीयः तया च सूक्ष्मो नतु मन्दतया” विव०“बाह्याभ्यन्तरविषयाक्षेपी चतुर्थः” सूत्रम्“देशकालसङ्क्याभिर्वाह्यविषयः परिदृष्ट आक्षिप्तः । तथाभ्य-न्तरविषयः परिदृष्ट आक्षिप्तः । उभयथा दीर्घसूक्ष्म तत्-पूर्व्वको भूमिजयात् । क्रमेणोभयोर्गत्यभावश्चतुर्थःप्राणायामः । तृतीयस्तु विषयोनालोचितो गत्यभावःसकृदारब्ध एव देशकालसष्ट्याभिः परिदृदो दीर्घसूक्ष्मश्च-तुर्थस्तु श्वासप्रश्वासयोर्विषयावधारणात् क्रसेण भूमिज-यादुभयाक्षेपपूर्बको गत्यभावचतुर्थः प्राणायामः इत्ययंविशेषैति” भाष्यम्“एवं त्रयोविशेषा लक्षिताः चतुर्थं लक्षयति बाह्येतिव्याचष्टे देशकालसङ्ख्यामिरिति आक्षिप्तोत्भ्यासवशी-कृतादूपादवरोपितः सोऽपि दीर्घसूक्ष्म एवं तत्पूर्वकोबाह्याभ्यन्तरविषयः प्राणायामो देशकालसंख्यादर्शनपूर्व्वकः,  न चासौ चतुर्थः तृतीयैव सकृत्प्रयत्नादह्नायजायते किन्त्वभ्यस्यमानस्तां तामवस्थामापन्नः तत्तदवस्थाविजयानुक्रमेण भवतीत्याह भूमिजयादिति” ।“ननूभयोर्गत्यभावस्तम्भवृत्तावप्यस्तीति कोऽस्मादस्य विशेषइत्यत आह । तृतीय इति अनालोचनपूर्व्व सकृत्प्रय-त्ननिर्वर्त्ति तस्तृतीयश्चतुर्थस्त्वालोचनपूर्वोबहुप्रयत्ननिर्वर्त्तनीयइति विशेषः । तयोः पूरकरेचकयोर्विषयो नालोचितोऽयतु देशकालसङ्ख्याभिरालोचित इत्यर्थः” विवरणम्“ततः क्षीयते प्रकाशावरणन्” सू०“प्राणायाममभ्यस्यतोऽस्य योगिनः क्षीयते विवेकज्ञानाव-रणीयं कर्म्म यत्तदाचक्षते । महामोहभयेन इन्द्र-जालेन प्रकाशशीलं सत्वमावृत्य तदेवाकार्य्ये नियुङ्क्ते इतितदस्य प्रकाशावरणं कर्म्म संसारनिबन्धनं प्राणायामा-भ्यासात् दुर्बलं भवति प्रतिक्षणं च क्षीयते । तथा-चोक्तम् “तपो न परं प्राणायामात्ततो विशुद्धिर्मलानांदीप्तिश्च ज्ञानस्येति” किञ्च धारणासु च योग्यता मनसःप्राणायामाभ्यासादेव । “प्रच्छर्द्दनविधारणाभ्यां वा प्रा-णस्येति” वचनात्” भाष्यम्“प्राणायामस्यावान्तरप्रयोजनमाह ततैति । आ-व्रियतेऽनेन बुद्धिसत्वप्रकाशैत्यावरणं क्लेशः पाप्माच । व्याचष्टे प्राणायाममिति । ज्ञायतेऽनेनेति ज्ञानंबुद्धिसत्वप्रकाशः विवेकस्य ज्ञानं विवेकज्ञानमावृणोतीतिविवेकज्ञानावरणीयं भव्योयप्रवचनीयादीनां कर्त्तरिनिपातनस्य प्रदर्शनार्थत्वात् कोपनीयरञ्जनीयवत्अत्रापि कर्त्तरि कृत्यप्रत्ययः । कर्मशब्देन तज्जन्यमपुण्यंतत्कारणं क्लेशं लक्षयति अत्रैवागमिनामनुमति-माह यत्तदाचक्षत इति । महामोहोरागः तदवि-निर्भागवर्त्तिन्यविद्याऽपि तद्ग्रहणेन गृह्यते । अका-र्य्यमवर्म्मः । ननु प्राणायामश्चेत् पाष्मानं क्षिणोतिकृतं तर्हि तप्रसेत्यतआह दुर्बलं भवतीति न तु सर्वथाक्षीयते अतस्तत्प्रक्षयाय तपोऽपेक्ष्याते इति अत्राप्याग-मिनामनुमतिमाह तथा चोक्तमिति । मनुरप्याह“प्राणायामैर्द्दहेद्दोषानिति” प्राणायामस्य योगाङ्गताविष्णुपुराणोक्ता “प्राणाख्यमनिलं वश्यमभ्यासात् कुरुतेतु यः । प्रणायामः स विज्ञेयः सवीजोऽवीजएव च ।परस्परेणाभिभवं प्राणापानौ यदाऽनिलौ । कुरुतस्त-द्विधानेन तृतीयं संयमात्तयोः” इति किञ्च व्यासः“प्राणायामोहि मनः स्थिरीकुर्वन् धारणासु योग्यंकरोति” विवरणम्” प्राणायामशब्दे विवृतिःकुम्भमानमुक्तं हेमा० दा० ख० परिभाषाप्रकरणेभविष्यपुराणे “पलद्वयंतु प्रसृतं द्विगुणं कुडवो मतः ।चतुर्मिःकुडवैः प्रस्थः प्रस्थाश्चत्वार आढकः । आढकैस्तैश्च-तुर्भिश्च द्रोणस्तु कथितोबुधैः । कुम्भो द्रोणद्वयं शूर्पःखारी द्रोणास्तु षोडश” । विष्णु धर्म्मोत्तरे “पलञ्चकुडवः प्रस्थ आढको द्रोण एव च । धान्यमानेषु बो-द्धव्याः क्रमशोऽमी चतुर्गुणाः । द्रोणैः षोडशभिः खारीविंशत्या कुम्भौच्यते । कुम्भैस्तु दशभिर्वाधो धान्यसं-ख्याः प्रकीर्तिताः” ।वैद्यकपरिभाषायां कर्षशब्दे दर्शितं “चतुर्भिराढकैर्द्रोणःकलसोनुल्वणोऽर्म्मणः । उन्मानञ्च घटोराशिर्द्रोणपर्य्यायसंज्ञितः । द्रोणाभ्यां शूर्पकुम्भौ च चतुःषष्टिशरावकः” भाव०प्र० वाक्यम् । कुम्भराशिस्तु धनिष्ठाशेषार्द्धशतभिषापूर्व्व-भाद्रपदात्रिपादाद्मकः स च ३६० अंशैर्विभक्तस्य राशिचक्रस्य३०० त्रिशतोत्तरत्रिंशदंशात्मकः । तस्य स्वरूपादिकमुक्तंनील० ता० “कुम्भोऽपदो ना दिनमध्यसङ्गप्रसूः स्थिरःकर्वूरवर्ण्णवायुः । सिग्धोष्णखण्ड स्वरतुल्यधातुः शूद्रःप्रतीची विषमोदयश्च” । तस्य स्वामी शनिः । स चस्थिरराशिः “चरस्थिरद्व्यात्मकनामधेया मेषादयोऽमीक्रमशः प्रदिष्टा” इत्युक्तेः । स च पुष्कराख्यः “पुण्यश्च पुष्क-रश्चैव आधानाख्यस्तथैव च । श्रुथावृत्त्या भवन्त्येते नित्यंद्वादश राशयः” ज्यो० त० । स च द्विपदराशिः । “मिथुनतुला-घटकन्या द्विपदाख्याश्चापपूर्व्वभागश्च” तत्रोक्तेः “द्विपद-वशगाः सर्वे सिहं विहाय चतुष्पदाः,  सलिलनिलयावश्या भक्ष्याः सरोसृपजातयः” तत्रैवोक्तेः तद्राशेः सिंहंविना सर्वे राशयोवश्या जलजरा भक्ष्याः । स च राहो-र्मूलत्रिकोणम् । “उच्चं नृयुग्मं घटभं त्रिकोणम्” इत्यु-क्तेः । तत्र तुलादितो नवांणा ग्राहाः “चराणांसत्रिकोणानां तच्चराद्या नवांशका” इत्युक्तेः कुम्भापे-क्षया तुलाराशेर्नवमत्वात्तस्य चरत्वाच्च तथात्वम् तस्यलङ्कायामुदयमानं उदयशब्दे ११३० पृ० दर्शितम् । देशभेदेतु भिन्नकालेनेति लग्नकालशब्दे विवृतिः ।११ प्रह्लादपुत्रभेदे “प्रह्लादस्य त्रयः पुत्राः ख्याताः सर्व्वत्रभारत! । विशेषतश्च कुम्भश्च निकुम्भैति नामतः”भा० आ० ६५ अ० “प्रह्लादोऽश्वशिराः कुम्भः संह्रादोगगनप्रियः” हरिवं० ४२ अ०

Capeller

German

 कुम्भ॑ m.
  Topf.  Krug (auch f.
  ई)
 Du. die
beiden Erhöhungen auf der Stirn des
Elefanten. 

Grassman

German

 kumbhá,  m.,  Topf,  Krug [s. *kubh].
-ám {915, 7} návam.
-é {549, 13}.
-ā́n {116, 7} súrāyās
 {117, 6} mádhūnām.

Burnouf

French

 कुम्भ कुम्भ m.
  cruche,  pot-à-l'eau.
		 Mesure de grain
égale à 20 द्रोणस् ou un peu plus d'un hectolitre [109 lit.].
		 Le Verseau,  signe du zodiaque.
		 Bosse frontale de l'éléphant, 
qui répand une humeur dans le temps du rut.
		 Exercice religieux qui
consiste à clore le nez et la bouche pour retenir son haleine.
L'amant d'une courtisane
		 un homme de peu de valeur morale ou
intellectuelle,  dont l'esprit est vide comme une cruche.
	-- कुम्भा
f.
  courtisane,  fille publique.
	-- कुम्भी f.
  cruche, 
pot-à-l'eau.
		 Pistia stratiotes
 bignonia suaveolens et l'arbrisseau
nommé कट्फल। -कुम्भ n.
  le bdellium,  sorte de gomme résine,  et
la plante qui le produit
		 la
 plante nommée त्रिवृत्।
		 Gr.
ϰύμϐη
 lat. cymba.
कुम्भकार m.
  (कृ) potier.
		 Esp. d'oiseau.
कुम्भकारी f.
  arsenic rouge
 collyre pour le bord des
paupières.
कुम्भदासी f.
  servante de courtisane,  entremetteuse.
कुम्भयोनि m.
  surnom d'Agastya,  de Vasiṣṭha et de Droṇa.
-- F. np. d'une Apsaras.
कुम्भला f.
  esp. de plante,  cf.  मुण्डिरी।
कुम्भशाला f.
  poterie.
कुम्भसन्धि m.
  point de jonction des deux protubérances du
front de l'éléphant.
कुम्भसम्भव m.
  [né dans un vase de terre] surnom d'Agastya.

Stchoupak

French

 कुम्भ-
 m.
  pot 
 cruche,  vase,  jarre 
 mesure de capacité (pour le
grain,  etc.),  bosse frontale de l'éléphant 
 n.
  d'une plante 
 d'un mantra 
de divers personnages 
 -ई- f.
  petit pot,  vase de terre pour la cuisine 
mesure de capacité.
°कर्ण- m.
  n.
  d'un Rākṣasa 
 ép. de Śiva.
°कार- m.
  potier 
 homme appartenant à la caste des potiers 
-इका- f.
  femme d'un potier,  femme appartenant à la caste des potiers.
°जन्मन्- m.
  ép. d'Agastya.
°दासी- f.
  prostituée.
°धर- m.
  n.
  d'un mantra (prononcé sur une arme).
°धान्य- a. qui n'a de grains que pour emplir une jarre.
°भू- m.
  = °जन्मन्-।
°योनि- m.
  ép. d'Agastya 
 f.
  n.
  d'une Apsaras.
°रेतस्- nt. sperme contenu dans un pot 
 m.
  une des formes d'Agni.
°संभव- m.
  = °जन्मन्-।
°स्तनी- f.
  qui a des seins comme des jarres (femme).
°हनु- m.
  n.
  d'un Rākṣasa.
कुम्भाण्ड- m.
  n.
  d'un ministre de l'Asura Bāṇa.
कुम्भोदर- m.
  n.
  d'un serviteur de Śiva.
कुम्भोलूक- m.
  espèce de hibou.
कुम्भी-धान्यक- m.
  qui garde des provisions
 de grains
dans des jarres (pour un an ou pour six jours).
°नस- m.
  sorte de serpent,  python 
 -इ- n.
  d'un démon 
 -ई- f.
 
n.
  de diverses femmes dont une Rākṣasī.
°पाक- m.
  sg. ou pl.
  enfer dans lequel les damnés sont mis au feu
(comme les vases d'un potier).

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.