धातु (dhAtu)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 धातु m.
  (-तुः)
	 1. A principle or humour of the body,  as phlegm,  wind, 
and bile.
	 2. Any constituent part of the body,  as blood,  flesh, 
&c.
	 3. A primary or elementary substance,  viz. earth,  water,  fire, 
air and Ākāsa or atmosphere.
	 4. The property of a primary element
viz. ordour,  flavour,  colour,  touch,  and sound.
	 5. An organ of sense.
6. A mineral,  a fossil.
	 7. A metal.
	 8. A grammatical root
 in
Sanskrit this radical performs no other office,  and cannot be used
as a word without undergoing some change.
 E.
  धा to possess,  to
contain,  (life,  substance,  &c.) तुन् aff.
  

Capeller Eng

English

 1 †धातु m.
  layer,  part of a whole,  ingredient. 
esp.
   
element or elementary matter (ph.),  mineral,  metal,  ore
 a verbal root
(as the primary elements of the earth and the language).

 2 धा॑तु a.
  fit to be sucked or sipped
 f.
  a milch cow. 

Yates

English

 धातु (तुः) 2.
m.
  A humour of the
body
 an element
 a mineral
a metal
 root of a word.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

धातु 	-	 dhAtu 	-	 m.
  	-	 root  [ verb root,  Skrt. Grammar ]
मूल 	-	 mUla 	-	 n.
  	-	 root
मूल 	-	 mUla 	-	 n.
  	-	 rootdirectory  [ computer ]
मृणाल 	-	 mRNAla 	-	 n.
  	-	 fibrousrootoflotus
सर्वस्य अपि भवान् एव मूलम् 	-	 sarvasyaapibhavAnevamUlam 	-	 sent.
  	-	 Youaretherootcauseofallthese.
सर्वासां समस्यानां मूलम् एतत् एव 	-	 sarvAsAMsamasyAnAMmUlametateva 	-	 sent.
  	-	 Thisaloneistherootofeveryone'sproblems.
प्रकृति 	-	  prakRti 	-	 f.
  	-	 root
जट 	-	  jaTa 	-	 m.
  	-	 root
नेम 	-	  nema 	-	 m.
  	-	 root
निबन्ध 	-	  nibandha 	-	 m.
  	-	 root
निगम 	-	  nigama 	-	 m.
  	-	 root
निगु 	-	  nigu 	-	 m.
  	-	 root
परिग्रह 	-	  parigraha 	-	 m.
  	-	 root
शब्दयोनि 	-	  zabdayoni 	-	 m.
  	-	 root
पति 	-	  pati 	-	 m.
  	-	 root
चरण 	-	  caraNa 	-	 m.
 n.
  	-	 root
मूलक 	-	  mUlaka 	-	 n.
  	-	 root
मूर 	-	  mUra 	-	 n.
  	-	 root
मूलानि 	-	  mUlAni 	-	 pl. 	-	 roots
प्ररूढ 	-	  prarUDha 	-	 adj.
  	-	 rooted

धातु 	-	 dhAtu 	-	 m.
  	-	 metal
लोह 	-	 loha 	-	 m.
  	-	 metal
शम्ब 	-	 zamba 	-	 m.
  	-	 meter
शम्ब 	-	 zamba 	-	 m.
  	-	 metre
वृत्त 	-	 vRtta 	-	 n.
  	-	 metre
उल्का 	-	 ulkA 	-	 f.
  	-	 meteor
पद्धति 	-	 paddhati 	-	 f.
  	-	 method
विधि 	-	 vidhi 	-	 m.
  	-	 method
परिदत्तांश 	-	 paridattAMza 	-	 m.
  	-	 metadata  [ computer ]
प्रदत्तांश 	-	 pradattAMza 	-	 m.
  	-	 metadata  [ computer ]
मापविज्ञान 	-	 mApavijJAna 	-	 n.
  	-	 metrology
सीस 	-	 sIsa 	-	 n.
  	-	 leadmetal
लोहकर्मशास्त्र 	-	 lohakarmazAstra 	-	 n.
  	-	 metallurgy
वायुविद्या 	-	 vAyuvidyA 	-	 f.
  	-	 meteorology
परिपाटि 	-	 paripATi 	-	 f.
  	-	 methodology  [ computer ]
अनुक्रम 	-	 anukrama 	-	 m.
  	-	 methodology  [ computer ]
अभिगमरीति 	-	 abhigamarIti 	-	 f.
  	-	 accessmethod  [ computer ]
भवतः मित्रं अहं मिलितवान् 	-	 bhavataHmitraMahaMmilitavAn 	-	 sent.
  	-	 Imetyourfriend.
कार्षिककालावस्थाविज्ञान 	-	 kArSikakAlAvasthAvijJAna 	-	 n.
  	-	 agriculturalmeteorology
कार्षिकान्तरिक्षविज्ञान 	-	 kArSikAntarikSavijJAna 	-	 n.
  	-	 agriculturalmeteorology

धातु 	-	 dhAtu 	-	 m.
  	-	 metal
लोह 	-	 loha 	-	 m.
  	-	 metal
शम्ब 	-	 zamba 	-	 m.
  	-	 meter
शम्ब 	-	 zamba 	-	 m.
  	-	 metre
वृत्त 	-	 vRtta 	-	 n.
  	-	 metre
उल्का 	-	 ulkA 	-	 f.
  	-	 meteor
पद्धति 	-	 paddhati 	-	 f.
  	-	 method
विधि 	-	 vidhi 	-	 m.
  	-	 method
परिदत्तांश 	-	 paridattAMza 	-	 m.
  	-	 metadata  [ computer ]
प्रदत्तांश 	-	 pradattAMza 	-	 m.
  	-	 metadata  [ computer ]
मापविज्ञान 	-	 mApavijJAna 	-	 n.
  	-	 metrology
सीस 	-	 sIsa 	-	 n.
  	-	 leadmetal
लोहकर्मशास्त्र 	-	 lohakarmazAstra 	-	 n.
  	-	 metallurgy
वायुविद्या 	-	 vAyuvidyA 	-	 f.
  	-	 meteorology
परिपाटि 	-	 paripATi 	-	 f.
  	-	 methodology  [ computer ]
अनुक्रम 	-	 anukrama 	-	 m.
  	-	 methodology  [ computer ]
अभिगमरीति 	-	 abhigamarIti 	-	 f.
  	-	 accessmethod  [ computer ]
भवतः मित्रं अहं मिलितवान् 	-	 bhavataHmitraMahaMmilitavAn 	-	 sent.
  	-	 Imetyourfriend.
कार्षिककालावस्थाविज्ञान 	-	 kArSikakAlAvasthAvijJAna 	-	 n.
  	-	 agriculturalmeteorology
कार्षिकान्तरिक्षविज्ञान 	-	 kArSikAntarikSavijJAna 	-	 n.
  	-	 agriculturalmeteorology

धातु 	-	 dhAtu 	-	 m.
  	-	 metal
धातु 	-	 dhAtu 	-	 m.
  	-	 root  [ verb root,  Skrt. Grammar ]
धातु 	-	 dhAtu 	-	 adj.
  	-	  to be sucked in or drunk
धातु 	-	 dhAtu 	-	 f.
  	-	  milch cow
धातु 	-	 dhAtu 	-	 m.
  	-	  grammatical or verbal root or stem
धातु 	-	 dhAtu 	-	 m.
  	-	  ingredient
धातु 	-	 dhAtu 	-	 m.
  	-	  constituent element or essential ingredient of the body
धातु 	-	 dhAtu 	-	 m.
  	-	  constituent part
धातु 	-	 dhAtu 	-	 m.
  	-	  primitive matter
धातु 	-	 dhAtu 	-	 m.
  	-	  component part
धातु 	-	 dhAtu 	-	 m.
  	-	  mineral
धातु 	-	 dhAtu 	-	 m.
  	-	  verbal root  [ Grammar ]
धातु 	-	 dhAtu 	-	 m.
  	-	  component
धातु 	-	 dhAtu 	-	 m.
  	-	  primary element of the earth i.e. metal
धातु 	-	 dhAtu 	-	 m.
  	-	  stem  [ Grammar ]
धातु 	-	 dhAtu 	-	 m.
  	-	  element
धातु 	-	 dhAtu 	-	 m.
  	-	  constituent
धातु 	-	 dhAtu 	-	 m.
  	-	  stratum
धातु 	-	 dhAtu 	-	 m.
  	-	  elementary substance
धातु 	-	 dhAtu 	-	 m.
  	-	  layer
धातु 	-	 dhAtu 	-	 n.
  	-	  cause
रम्भ-धातु 	-	  rambha-dhAtu 	-	 m.
  	-	  cylinder metal

धातु 	-	 dhAtu 	-	 m.
  	-	 metal
लोह 	-	 loha 	-	 m.
  	-	 metal
सीस 	-	 sIsa 	-	 n.
  	-	 leadmetal
लोहकर्मशास्त्र 	-	 lohakarmazAstra 	-	 n.
  	-	 metallurgy
लोहित 	-	  lohita 	-	 adj.
  	-	 metal
कंस 	-	  kaMsa 	-	 m.
 n.
  	-	 metal
अयस् 	-	  ayas 	-	 n.
  	-	 metal
तैजस 	-	  taijasa 	-	 n.
  	-	 metal
लौह 	-	  lauha 	-	 n.
  	-	 metal
आयस 	-	  Ayasa 	-	 adj.
  	-	 metallic
तैजस 	-	  taijasa 	-	 adj.
  	-	 metallic
धातुमय 	-	  dhAtumaya 	-	 adj.
  	-	 metallic
लौह 	-	  lauha 	-	 adj.
  	-	 metallic
सिद्धरस 	-	  siddharasa 	-	 adj.
  	-	 metallic
त्रिलोह 	-	  triloha 	-	 n.
  	-	  3 metals
त्रिलोहक 	-	  trilohaka 	-	 n.
  	-	  3 metals
पञ्चलोहक 	-	  paJcalohaka 	-	 n.
  	-	  5 metals
लौहभू 	-	  lauhabhU 	-	 f.
  	-	 metal pan
रविलोह 	-	  raviloha 	-	 n.
  	-	  sun-metal
लोह 	-	  loha 	-	 n.
  	-	  red metal

धातु 	-	 dhAtu 	-	 m.
  	-	 root  [ verb root,  Skrt. Grammar ]
क्रियापद 	-	 kriyApada 	-	 n.
  	-	 verb
गण 	-	 gaNa 	-	 m.
  	-	 verbclass  [ classes 1 to 10 in Skrt. grammar ]
क्रिया 	-	  kriyA 	-	 f.
  	-	 verb  [ active or intransitive verbs - Ling. ]
धात्वर्थ 	-	  dhAtvartha 	-	 m.
  	-	 verb
भावशब्द 	-	  bhAvazabda 	-	 m.
  	-	 verb
आख्यात 	-	  AkhyAta 	-	 n.
  	-	 verb
{ कर्क् } 	-	  { kark } 	-	 verb 	-	  laugh  [ used for derivation of a noun ,  but not used as a verb ]
शाब्दिक 	-	  zAbdika 	-	 adj.
  	-	 verbal
आख्यातिक 	-	  AkhyAtika 	-	 adj.
  	-	 verbal
वाचक 	-	  vAcaka 	-	 adj.
  	-	 verbal
वाचिक 	-	  vAcika 	-	 adj.
  	-	 verbal
शाब्द 	-	  zAbda 	-	 adj.
  	-	 verbal
वाग्बहुल 	-	  vAgbahula 	-	 adj.
  	-	 verbose
अतिविस्तीर्ण 	-	  ativistIrNa 	-	 adj.
  	-	 verbose
वाचा 	-	  vAcA 	-	 adverb 	-	 verbally
अतिशयोक्ति 	-	  atizayokti 	-	 f.
  	-	 verbosity
वाग्विस्तर 	-	  vAgvistara 	-	 m.
  	-	 verbosity
वागुपचय 	-	  vAgupacaya 	-	 m.
  	-	 verbosity
वाक्प्रपञ्च 	-	  vAkprapaJca 	-	 m.
  	-	 verbosity

 
   धातु  dhAtu m.
   stratum   
   धाय  dhAya m.
   stratum    
   स्तर  stara m.
   stratum   
   चित्य  citya n.
   stratum    
   चतुश्चित्य  catuzcitya adj.
   supported by 4 stratums  
   वस्त्राधारक  vastrAdhAraka    layer or stratum of cloth   
   चित्  cit adj.
   forming a layer or stratum      
            

Wilson

English

 धातु
m.
  (-तुः)
1 A principle or humour of the body,  as phlegm,  wind,  and bile.
2 Any constituent part of the body,  as blood,  flesh,  &c.
3 A primary or elementary substance,  viz. earth,  water,  fire,  air,  and
Ākāśa or atmosphere.
4 The property of a primary element,  odour,  flavour,  colour,  touch,  and sound.
5 An organ of sense.
6 A mineral,  a fossil.
7 A metal.
8 A grammatical root
 in Sanskrit this radical performs no other office, 
and cannot be used as a word without undergoing some change.
E.
  धा to possess,  to contain,  (life,  substance,  &c.) तुन् aff.
  

Apte

English

धातुः [dhātuḥ],  [धा-आधारे तुन्]

A constituent or essential part,  an ingredient.

An element,  primary or elementary substance,  i. e.  पृथिवी,  अप्,  तेजस्,  वायु and आकाश
 Bhāg.*
  7.15.6.

A secretion,  primary fluid or juice,  essential ingredients of the body (which are considered to be 7: रसासृङ्मांसमेदो$स्थिमज्जाशुक्राणि धातवः,  or sometimes ten if केश,  त्वच् and स्नायु be added)
 Mb.
 *  3.213.1.

A humour or affection of the body,  (i.e. वात,  पित्त and कफ)
 यस्यात्मबुद्धिः कुणपे त्रिधातुके Bhāg.*
  1.84.13.

A mineral,  metal,  metallic ore
 न्यस्ताक्षरा धातुरसेन यत्र Ku.*
  1.7
 त्वामालिख्य प्रणयकुपितां धातुरागैः शिलायाम् Me.*
  17
 R.*
  4.71
 Ku.*
  6.51.

A verbal root
 भूवादयो धातवः P.
 I.3.1
 पश्चादध्ययनार्थस्य धातोरधिरिवाभवत् R.*
  15.9.

The soul.

The Supreme Spirit
 धातुप्रसादान्महिमानमात्मनः Kaṭha. 

An organ of sense.

Any one of the properties of the five elements,  i. e.  रूप,  रस,  गन्ध,  स्पर्श and शब्द
 तत्र तत्र हि दृश्यन्ते धातवः पाञ्चभौतिकाः । तेषां मनुष्यास्तर्केण प्रमाणानि प्रचक्षते Mb.
 *  6.5.11.

A bone.

A part,  portion. 

A fluid mineral of a red colour.

Ved.
  A supporter.

Anything to be drunk,  as milk &c.
  f.
   A milch cow. Comp.
   -उपलः chalk. -काशीशम्,  -कासीसम् red sulphate of iron.  -कुशल a.
  skilful in working in metals,  metallurgist. -क्रिया metallurgy,  mineralogy-क्षयः waste of the bodily humours,  a wasting disease,  a kind of consumption.  -गर्भः,  -स्तपः a receptacle for ashes,  Dagoba
 Buddh. ˚कुम्भः a relic urn.  -ग्राहिन् m.
  calamine. -घ्नम्,  -नाशनम् sour gruel (prepared from the fermentation of rice-water). -चूर्णम् mineral powder.-जम् bitumen -द्रावकः borax. -पः the alimentary juice,  the chief of the seven essential ingredients of the body. -पाठः a list of roots arranged according to Pāṇini's grammatical system (the most important of these lists called धातुपाठ being supposed to be the work of Pāṇini himself,  as supplementary to his Sūtras).-पुष्टिः f.
  nutrition of the bodily humours. -प्रसक्त a.
  devoted to alchemy
 -भृत् m.
  a mountain. 

मलम् impure excretion of the essential fluids of the body
 कफपित्तमलाः केशः प्रस्वेदो नखरोम च । नेत्रविट् चक्षुषः स्नेहो धातूनां क्रमशो मलाः ॥ Suśruta. 

lead.

माक्षिकम् sulphuret of iron. 

a mineral substance. -मारिणी borax.-मारिन् m.
  sulphur. -रसः a mineral or metalic fluid
 न्यस्ताक्षरा धातुरसेन यत्र (भूर्जत्वचः) Ku.*
  1.7. -राजकः,  -कम् semen.  -वल्लभम् borax.

वादः mineralogy,  metallurgy.

alchemy. -वादिन् m.
  a mineralogist. -विष् f.
  lead. -वैरिन् m.
  sulphur. -शेखरन् green sulphate of iron,  green vitriol. -शोधनम्,  -संभवम् lead. -साम्यम् good health,  (equilibrium of the three humours).-हन् m.
  sulphur.

Apte 1890

English

 धातुः [धा-आधारे तुन्] 1 A constituent or essential part,  an ingredient. 
2 An element,  primary or elementary substance,  i. e. पृथिवी,  अप्,  तेजस्,  वायु and आकाश. 
3 A secretion,  primary fluid or juice,  essential ingredient of the body (which are considered to be 7: 
रसासृङ्मांसमेदोऽस्थिमज्जाशुक्राणि धातवः,  or sometimes ten if केश,  त्वच् and स्नायु be added). 
4 A humour or affection of the body,  (i. e. वात,  पित्त and कफ). 
5 A mineral,  metal,  metallic ore
 न्यस्ताक्षरा धातुरसेन यत्र Ku. 1. 7
 त्वामालिख्य प्रणयकुपितां धातुरागैः शिलायां Me. 105
 R. 4. 71
 Ku. 6. 51. 
6 A verbal root
 भूवादयो धातवः P. I. 3. 1
 पश्चादध्ययनार्थस्य धातोरधिरिवाभवत् R. 15. 9. 
7 The soul. 
8 The Supreme Spirit. 
9 An organ of sense. 
10 Any one of the properties of the five elements,  i. e. रूप,  रस,  गंध,  स्पर्श
 and शब्द. 
11 A bone. 
12 A part,  portion. 
13 A fluid mineral of a red colour. 
14 Ved. A supporter. 
15 Anything to be drunk,  as milk &c. 
f. A milch cow. 
Comp. 
उपलः chalk. 
काशीशं,  
कासीसं red sulphate of iron. 
कुशल a. skilful in working in metals. 
क्रिया metallurgy,  mineralogy. 
क्षयः waste of the bodily humours,  a wasting disease,  a kind of consumption. 
ग्राहिन् m. calamine. 
घ्नं,  
नाशनं sour gruel (prepared from the fermentation of rice-water). 
जं bitumen 
द्रावकः borax. 
पः the alimentary juice,  the chief of the seven essential ingredients of the body. 
पाठः a list of roots arranged according to Pāṇini's grammatical system
 (the most important of these lists called धातुपाठ being supposed to be the work of Pāṇini himself,  as supplementary to his Sūtras). 
पुष्टिः f. nutrition of the bodily humours. 
भृत् m. a mountain. 
मलं {1} impure excretion of the essential fluids of the body. {2} lead. 
माक्षिकं {1} sulphuret of iron. {2} a mineral substance. 
मारिन्. m. sulphur. 
रसः a mineral or metallic fluid
 Ku. 1. 7. 
राजकः 
कं semen. 
वल्लभं borax. 
वादः mineralogy,  metallurgy. 
वादिन् m. a mineralogist. 
विष् f. lead. 
वैरिन् m. sulphur. 
शेखरं green sulphate of iron,  green vitriol. 
शोधनं,  
संभवं lead. 
साम्यं good health,  (equilibrium of the three humours). 
हन् m. sulphur. 

Monier Williams Cologne

English

 1. धातु m.
  layer,  stratum,  KātyŚr.
  
 Kauś.
 

 constituent part,  ingredient (esp.   [and in RV.
   only] ifc. ,  where often =
  ‘fold’ e.g. त्रि-धा॑तु,  threefold &c.
  
 cf.
   त्रिविष्टि-,  सप्त-,  सु-),  RV.
  
 TS.
 
 ŚBr.
   &c.
  

 element,  primitive matter (=  महा-भूत,  L.
 ),  MBh.
  
 Hariv.
  &c.
   (usually reckoned as 5,  viz. ख or आकाश,  अनिल,  तेजस्,  जल,  भू
 to which is added ब्रह्म,  Yājñ.
  iii,  145
 or विज्ञान,  Buddh.
 )

 a constituent element or essential ingredient of the body (distinct from the 5 mentioned above and conceived either as 3 humours [called also दोष] phlegm,  wind and bile,  BhP.
   [cf.   पुरीष,  मांस,  मनस्,  ChUp.
    vi,  5,  1]
 or as the 5 organs of sense,  इन्द्रियाणि [cf.   s.v.
  and MBh.
   xii,  6842,  where श्रोत्र,  घ्राण,  आस्य,  हृदय and कोष्ठ are mentioned as the 5 dh° of the human body born from the either] and the 5 properties of the elements perceived by them,  गन्ध,  रस,  रूप,  स्पर्श and शब्द,  L.
 
 or the 7 fluids or secretions,  chyle,  blood,  flesh,  fat,  bone,  marrow,  semen,  Suśr.
  [L.  रसादि or रस-रक्तादि,  of which sometimes 10 are given,  the above 7 and hair,  skin,  sinews,  BhP.
  ])

 primary element of the earth i.e. metal,  mineral,  ore (esp.   a mineral of a red colour),  Mn.
  
 MBh.
   &c.
   element of words i.e. grammatical or verbal root or stem,  Nir.
 
 Prāt.
 
 MBh.
   &c.
   (with the southern Buddhists धातु means either the 6 elements [see above] Dharmas.
  xxv
 or the 18 elementary spheres [धातु-लोक] ib. lviii
 or the ashes of the body,  relics,  L.
  [cf.   -गर्भ]).

 a cause,  Sukh.
  i.

 2. धा॑तु mfn.
   (√ धे) to be sucked in or drunk (हविस्),  RV.
   v,  44,  3

 धा॑तु f.
  =
  धेनु,  milch cow,  Lāṭy.
  vii,  5,  9.

 3. धातु n.
  (with रौहिण) N.
  of a Sāman,  ĀrṣBr. 

Monier Williams 1872

English

 1. धातु,  उस्,  m. (for 2. धातु see p. 453,  col. 3), 
that which is placed or laid,  a deposit,  layer (Ved.)
a constituent or essential part,  an ingredient,  (thus
गुण,  string,  is the धातु of a rope made of several
strings)
 part,  portion,  (sometimes used at the end of
an adj. comp. like the English ‘fold, ’ see त्रि-धातु, 
सप्त-ध्°)
 an element,  primary or elementary
substance,  primitive matter (of which five are usually
reckoned or with Brahma six,  thus enumerated by
Yājñavalkya III. 145: 1. ब्रह्म,  the eternal spirit
2. ख or आकाश,  ether
 3. अनिल,  air
 4. तेजस्, 
fire
 5. जल,  water
 6. भू,  earth: the Buddhists
substitute विज्ञान for ब्रह्म: the eighteen ele-
ments or धातु-लोकस् of the southern Buddhists are
the five organs of sense with मनस्,  the six qualities
observed by these,  and six ideas produced by these
six qualities)
 constituent element or essential ingre-
dient of the body,  primary or essential fluid or juice, 
a secretion,  (the number of which is variously given
as seven or ten
 these Dhātus are distinct from the
five elements of which the body also consists,  and
are sometimes regarded as Rasas,  i. e. secretions or
fluids
 they are chyle,  blood,  flesh,  fat,  bone,  marrow, 
and semen,  to which must be added hair,  skin,  and
sinews,  if ten are reckoned)
 a humor or affection of
the body (viz. phlegm,  wind,  and bile)
 a bone
(according to some) any one of the five organs of
sense
 any one of the five properties or qualities of
the elements observed by the organs of sense (viz.
sound,  tangibility,  colour,  flavour,  smell,  see under
गुण)
 a primary element of the earth or of moun-
tains,  a mineral,  fossil,  metal,  ore
 a fluid mineral
of a red colour
 the primary element of words,  a
verbal root
 [cf. उप-ध्°,  काम-ध्°,  गिरि-ध्°, 
&c.]
—धातु-काय,  अस्,  m. ‘body of elements, ’ N.
of a Buddhist work by Pūrṇa.
—धातु-काशीश or
धातु-कासीस,  अम्,  n. red sulphate of iron.
—धातु-
कुशल,  अस्,  आ,  अम्,  skilled in metals,  a metallurgist, 
mineralogist.
—धातु-क्रिया,  f. metallurgy,  minera-
logy.
—धातु-क्षय,  अस्,  m. waste of the bodily
humors,  any mortal disease.
—धातुक्षय-कास, 
अस्,  m. a consumptive cough.
—धातु-गर्भ,  अस्, 
m. a receptacle for Buddhist relics,  a dagop,  (according
to some द-गोप् = धातु-गोप।)
—धातु-ग्राहिन्, 
ई,  m. calamine.
—धातु-घोषा,  f.,  N. of a work
on the verbal roots.
—धातु-घ्न,  अम्,  n. sour
gruel prepared from the fermentation of rice-water.
—धातु-चन्द्रिका,  f. ‘elucidation of roots, ’ N. of
a grammatical work by Kavi-candra.
—धातु-ज =
धातुक,  bitumen.
—धातु-दीपिका,  f. ‘elucidation
of roots, ’ N. of a commentary by Durgā-dāsa on
Vopa-deva's collection of roots.
—धातु-द्रावक, 
‘dissolving metals, ’ borax,  tinkal.
—धातु-नाशन, 
अम्,  n. ‘destroying the humors, ’ sour gruel
 [cf.
धातु-घ्न।]
—धातु-न्याय-मञ्जाषा,  f.,  N. of
a work on the radicals.
—धातु-प,  अस्,  m. the
alimentary juice or chyle,  the chief of the seven
elementary ingredients of the body.
—धातु-पा-
ठ,  अस्,  m. ‘recital of roots, ’ a list or collection of
roots compiled and arranged according to Pāṇini's
system,  (the most important and well-known Dhātu-
pāṭha is ascribed to Pāṇini himself.)
—धातु-पारा-
यण or धातु-पारायणीय,  अम्,  n.,  N. of a work
on verbal roots.
—धातु-पुष्टि,  इस्,  f. nutrition of
the bodily humors.
—धातु-पुष्पी and धातु-पु-
ष्पिका,  f. a plant,  = धातृ-पुष्पी.
—धातु-प्र-
दीप,  अस्,  m.,  N. of a commentary by Maitreya-
rakṣita on the Dhātu-pāṭha.
—धातुप्रदीप-दी-
पिका or धातुप्रदीप-टीका,  f.,  N. of a commentary
on the preceding work.
—धातु-भृत्,  त्,  m. ‘bear-
ing metals, ’ a mountain
 (त्,  त्,  त्),  promoting the
elementary juices or secretions,  robust.
—धातु-
मञ्जरी,  f.,  N. of a commentary by Kāśī-nātha on
the Dhātu-pāṭha.
—धातु-मत्,  आन्,  अती,  अत्,  con-
taining or possessing elements or elementary sub-
stances,  abounding in minerals or metals.
—धातु-
मत्-ता,  f. richness in metals &c.
—धातु-मय, 
अस्,  ई,  अम्,  consisting of or abounding in metals, 
metallic.
—धातु-मल,  अम्,  n. impure excretion
from the essential fluids of the body
 lead (the most
impure of metals).
—धातु-माक्षिक,  अम्,  n. a
mineral substance,  sulphuret of iron.
—धातु-मारिन्, 
ई,  m. ‘dissolving metals, ’ sulphur
 (इणी),  f. borax.
—धातु-रत्न-माला,  f.,  N. of a medical work by
Deva-datta.
—धातु-रत्नावली,  f. ‘a necklace or
string of roots, ’ N. of a metrical collection of roots
by Rādhā-kṛṣṇa.
—धातु-राजक,  अम्,  n. ‘the
chief of the essential fluids of the body, ’ semen,  the
seminal fluid.
—धातु-लक्षण,  अम्,  n.,  N. of a
work.
—धातु-वल्लभ,  अम्,  n. ‘friend of metals, ’
borax (used as a flux).
—धातु-वाद,  अस्,  m. metal-
lurgy,  mineralogy.
—धातुवादिन्,  ई,  m. an assayer, 
miner,  mineralogist,  metallurgist.
—धातु-विकार, 
अस्,  m. = धातु-क्षय.
—धातु-विष्,  ट्,  f. = धातु-
मल,  lead.
—धातु-वृत्ति,  इस्,  f. a commentary on
the roots.
—धातु-वैरिन्,  ई,  m. ‘enemy of metals, ’
sulphur.
—धातु-शेखर,  अम्,  n. ‘chief of mine-
rals, ’ green sulphate of iron or green vitriol.
—धातु-
शोधन or धातु-सम्भव,  lead.
—धातु-सा-
म्य,  अम्,  n. equilibrium of the bodily humors,  good
health.
—धातु-हन्,  ‘killing metals, ’ sulphur.
—धातूपल (°तु-उप्°),  अस्,  m. ‘the stone among
metals, ’ chalk.
—धात्व्-अर्थ,  अस्,  m. ‘having the
sense of a root, ’ i. e. a verb.

 धातु 2. धातु,  उस्,  उस्,  उ (fr. rt. धे
 for 1.
धातु see p. 452,  col. 3),  Ved. to be drunk or
sucked in?
 (Sāy.) sustainer,  supporter,  (fr. rt. 1.
धा)
 (उस्),  m. anything to be drunk or sucked, 
milk,  &c.
 (उस्),  f. a milch cow.

Macdonell

English

 धातु 1. dhā-tu,  m.
  layer
 component part 🞄(—° a.
 )
 element (five are assumed: ether,  🞄air,  fire,  earth,  water)
 elementary constituent 🞄of the body (seven are assumed: alimentary 🞄juice,  blood,  flesh,  fat,  bone,  marrow,  🞄semen
 or five: ear,  nose,  mouth,  heart,  abdomen
 🞄or three = doṣa: wind,  gall,  phlegm)
 🞄elementary constituent of the earth or of 🞄mountains: ore,  mineral,  metal,  esp. red chalk
 🞄verbal element,  verbal root or base.

 धातु 2. dhā́-tu,  a.
  suitable for sucking.

Benfey

English

 धातु धा + तु,  m.
 
 1. A primary or
elementary substance,  MBh. 12,  6821.
 2. Any constituent part of the body
(usually said to be three),  MBh. 1, 
3633.
 3. An organ of sense,  MBh. 12, 
6842.
 4. m.
  and n.
  A metal,  Man.  6, 
71.
 5. A grammatical root,  MBh. 3, 
17110.
 -- Comp.
 
गिरि-,  m.
  the constituent
parts of a mountain,  as minerals,  etc., 
Rām.  2,  63,  18.
गैरिक-,  m.
  =गै-
रिक,  q. v. Rām.  5,  5,  26.
त्रि-,  adj.
  three-
fold,  Chr. 292,  12 = Rigv. i. 85,  12.
महा-,  m.
  gold.
रक्त-,  m.
  1. red
chalk. 2. copper.
शिला-,  m.
  1. chalk.
2. red chalk.
सौम्य-,  m.
  phlegm. 

Hindi

क्रिया

Apte Hindi

Hindi

धातुः
पुं*
  - धा +  तुन्
"संघटक या मूल भाग,  अवयव"

धातुः
पुं*
  - धा +  तुन्
"मूल तत्त्व,  मुख्य या तत्त्व मूलक सामग्री"

धातुः
पुं*
  - धा +  तुन्
"रस,  मुख्य द्रव्य या रस,  शरीर का अनिवार्य उपादान"

धातुः
पुं*
  - धा +  तुन्
शरीर के स्थितिविधायक तत्त्व

धातुः
पुं*
  - धा +  तुन्
"खनिज पदार्थ,  धातु,  कच्ची धातु"

धातुः
पुं*
  - धा +  तुन्
"क्रिया का मूल,  भूवादयो धातवः- @  पा* १/३/१,   पश्चादध्ययनार्थस्य धातोरधिरिवाभवत्- @  रघु* १५/९"

धातुः
पुं*
  - धा +  तुन्
आत्मा

धातुः
पुं*
  - धा +  तुन्
परमात्मा

धातुः
पुं*
  - धा +  तुन्
ज्ञानेन्द्रिय

धातुः
पुं*
  - धा +  तुन्
पाँच महाभूतों का गुण

धातुः
पुं*
  - धा +  तुन्
हड्डी

धातु
पुं*
  - धा +  तृच्
"निर्माता,  रचयिता,  उत्पादक,  प्रणेता"

धातु
पुं*
  - धा +  तृच्
"धारण करने वाला,  संधारक,  सहारा देने वाला"

धातु
पुं*
  - धा +  तृच्
सृष्टि के रचयिता ब्रह्मा का विशेषण

धातु
पुं*
  - धा +  तृच्
विष्णु का विशेषण

धातु
पुं*
  - धा +  तृच्
आत्मा

धातु
पुं*
  - धा +  तृच्
ब्रह्मा की प्रथम सृष्टि होने के कारण सप्तर्षियों के नाम

धातु
पुं*
  - धा +  तृच्
विवाहित स्त्री का प्रेमी व्यभिचारी

धातुः
पुं*
  - धा+तुन्
"घटक, अवयव"

धातुः
पुं*
  - धा+तुन्
"तत्त्व,  प्राथमिक द्रव्य"

धातुः
पुं*
  - धा+तुन्
"रस,  अर्क"

Shabdartha Kaustubha

Kannada

धातु
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪರಮಾತ್ಮ /ಪರಬ್ರಹ್ಮ
निष्पत्तिः - > धाञ् (धारणे) - "तृन्" (उ० १-६९)
व्युत्पत्तिः - > धीयते अस्मिन् सर्वम्
धातु
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಾತ ಪಿತ್ತ ಕಫಗಳೆಂಬ ದೋಷತ್ರಯ
प्रयोगाः - > "शरीरदुषणाद्दोषाः मलिनीकरणान्मलाः । धारणात् धातवस्ते स्युः वातपित्तकफास्त्रयः ॥"
धातु
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದೇಹದೊಳಗಿನ ರಸ ಮೊದಲಾದ ಸಪ್ತ ಧಾತುಗಳು
प्रयोगाः - > "रसासृङ्मांसमेदोऽस्थिमज्जशुक्राणि धातवः । एते सप्त स्वयं स्थित्वा देहं दधति यन्नेणाम् ॥"
धातु
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಚಿನ್ನ ಬೆಳ್ಳಿ ಮೊದಲಾದ ೭ ಧಾತುಗಳು
प्रयोगाः - > "स्वर्णं रूप्यं च ताम्रं च रङ्गं यशोदमेव च । सीसं लोहं च सप्तैते धातवो गिरिसम्भवाः ॥"
धातु
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗೈರಿಕ ಧಾತುಗಳು /ಮೆಣಶಿಲೆ ಹರಿದಳ ಸಿಂದೂರ ಅಭ್ರಕ ಮುಂತಾದುವು
प्रयोगाः - > "न्यस्तक्षारा धातुरसेन यत्र भूर्जत्वचः कुञ्जरबिन्दुशोणाः"
उल्लेखाः - > कुमा० १-७
धातु
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಾವಿ ಮೊದಲಾದ ಶಿಲಾವಿಕಾರಗಳು
धातु
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪಂಚಮಹಾಭೂತಗಳು
धातु
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪಂಚಮಹಾಭೂತಗಳ ಗುಣಗಳು
धातु
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಚಕ್ಷುಸ್ಸು ಮೊದಲಾದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು
धातु
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶಬ್ದರೂಪಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಗೆ ಮೂಲವಾದ ಭೂ ಆದಿ ಧಾತುಗಳು
प्रयोगाः - > "भूवादयो धातवः"
उल्लेखाः - > पा० सू० १-३-१
धातु
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಲೋಹ /ಕಬ್ಬಿಣ
धातु
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಚಿನ್ನ /ಸುವರ್ಣ
धातु
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸ್ವಭಾವ
धातु
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಎಲುಬು /ಮೂಳೆ
विस्तारः - > "धातुर्नेन्द्रियेषु च । शब्दयोनिमहाभूततद्गुणेषु रसादिषु । मनःशिलादौ श्लेष्मादौ विशेषाद्गैरिकेऽस्थ्नि च" - मेदि० । "वसादयः सप्त कफादयः त्रयः भूतानि पञ्च स्वगुणाश्च गैरिकम् । शिलाविकारेन्द्रियशब्दयोनयो लोहं स्वभावः कनकं च धातवः" - नानार्थर० ।
धातु
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಭವ ಮೊದಲಾದ ೬೦ ಸಂವತ್ಸರಗಳಲ್ಲೊಂದು

L R Vaidya

English

 DAtu {% m. %} 1. An element,  a primary substance
 (they are पृथिवी,  अप्,  तेज,  वायु and आकाश)
 2. any one of the properties of the five elements
 (they are शब्द,  स्पर्श,  रूप,  रस and गंध)
 3. a secretion,  a primary fluid of the body (which are considered to be seven,  viz.,  रस,  असृज्,  मांस,  मेदस्,  अस्थि,  मज्जा and शुक्र
 4. a humour of the body
 (they are कफ,  वात and पित्त)
 5. a mineral,  a metal,  त्वामालिख्य प्रणयकुपितां धातुरागैः शिलायाम् Megh.ii.42,  K.S.i.7,  vi.51,  R.iv.71,  M.vi.71
 6. a verbal root,  भूवादयो धातवः Pan.i.3,  अवेक्ष्य धातोर्गमनार्थमर्थविद् R.iii.21
 7. a bone
 8. the soul
 9. the supreme spirit
 10. an organ of sense.

भूतसङ्ख्या

Sanskrit

७,  अग,  अचल,  अद्रि,  अनिल,  अश्व,  ऋषि,  कलत्र,  कुलाचल,  क्षितिभृत् क्ष्माधर,  क्ष्माभूत्,  गन्धन्वह,  गन्धवह,  गिरि,  घोटा,  छन्द,  छन्दस्,  तत्त्व,  तापस,  तुरग,  तुरङ्ग,  दिविचर,  द्वीप,  धरणिधर,  धराधर,  धरित्रीधर,  धातु,  धी,  नग,  पन्नग,  पर्वत,  पवन,  भय,  भूधर,  भूध,  भूभृत्,  मरुत्,  महीधर,  महीघ्र,  मातृका,  मारुत,  मुनि,  यति,  लोक,  वक्री,  वाजि,  वात,  वायु,  वार,  वासर,  व्यसन,  शिला,  शिलोच्चय,  शैल,  सप्त,  समीर,  समीरण,  स्थिर,  स्वर,  हय

Bopp

Latin

 धातु m. (ut videtur,  a r. धा s. तु)
1) metallum. N. 1. 2.
2) radix verbi. RAGH. 3. 21.

Anekartha-Dvani-Manjari

Sanskrit

धातु
पु
धातु,  वातादि-प्रकृति,  रसादि,  क्रियाभाव,  शैलोपलोद्भव
वातादिप्रकृतिर्धातुर्धातुर्देहे रसादिकः ।
क्रियाभावः स्मृतो धातुर्धातुः शैलोपलोद्भवः ॥ ४२ ॥
verse 1.1.1.42
page 0003

Edgerton Buddhist Hybrid

English

 dhātu,  m. or f. (nt. forms occur rarely
 in Skt. recorded only as m.
 in Pali app. usually,  acc. to PTSD only,  f.,  but acc. to Childers m. and f.)
 in BHS most commonly m.
 f. examples,  ākāśadhātuṃ yaḥ sarvām SP 〔253.13〕,  pṛthivīdhātuṃ ca yaḥ sarvāṃ 〔254.1〕
 yattikā pṛthivīdhātu Mv 〔i.126.12〕
 svakāye tejodhātūye (instr.) 〔357.16—17〕
 see also lokadhātu,  often f. as well as m.
 nt.,  tāni dhātūni Mv 〔ii.93.20〕 (vs)
 in Mv 〔iii.65.10 ff.〕 adj. forms of all three genders,  catvāro (dhātavaḥ),  repeatedly,  10—12
 catvāri,  11
 tiṣṭhamānāvo (f. n. pl.) and bhajyamānīyo,  11
 (= Pali id. in all mgs. except 6
 in some included here,  viz. 1 and 2,  more or less similarly in Skt.
 some [Page282-b] Pali mgs. etymologically explained in Vism. 〔485.2 ff.〕
) the most fundamental meaning is perhaps element,  cf. Lévi,  Sūtrāl. 〔i.18 note 1〕,  ‘lʼidée centrale reste toujours celle de élément primordial,  original,  principe’
 Tib. regularly renders khams,  except in cpd. dharma-dh° where it renders dbyiṅs
 once (below,  6) it uses rluṅ
 conscious recognition of several different mgs. in a four-pāda vs: sattvadhātu paripācayiṣyase,  lokadhātu pariśodhayiṣyasi,  jñānadhātum utthāpayiṣyase (meter!),  āśayasya tava dhātu tādṛśaḥ Gv 〔484.15—16〕,  you will completely mature the (or,  a) mass of creatures,  you will completely purify the world-system(s),  you will raise up on high the sphere (state of mind? see below) of knowledge
 such is the natural character of your disposition
(1) physical element,  constituent of the material world,  of which,  like Pali,  BHS normally recognizes (a) four,  earth,  water,  fire,  and air or wind,  pṛthivī,  ap,  tejas,  vāyu
 listed Mvy 〔1838—41〕 pṛthivī-dhātuḥ etc. but given the caption catvāri mahābhūtāni 〔1837〕
 and cf. Śikṣ 〔250.14〕 under (b) below
 in a cliché,  na … karmāṇi kṛtāny upacitāni vāhye pṛthivīdhātau vipacyante nābdhātau na tejodhātau na vāyudhātāv api tūpātteṣv (em.,  but probable),  eva skandhadhātvāyataneṣu vipacyante Divy 〔54.5 ff.〕
 〔131.9 ff.〕
 〔141.9 ff.〕
 (with slight alterations 〔191.16〕
) 〔311.18 ff.〕
 〔504.19 ff.〕
 〔581.29 ff.〕
 〔584.16 ff.〕
 Av 〔i.74.4 ff.〕,  (the effects of) deeds done do not mature in the four external physical elements,  but in the skandha,  dhātu (sense 4,  q.v.),  and āyatana (q.v.)
 iha dhātu-bhūta (so divide) caturo … viśoṣitā me bhavasamudrā LV 〔373.13(—14〕
 vs),  here I have dried up the four ‘oceans’ of existence (there are four oceans in normal Hindu geography,  surrounding the earth) which consist of (-bhūta) the (four) elements
 catvāro … dhātavaḥ Mv 〔iii.65.10〕
 caturo dhātava LV 〔284.5〕 (vs
 Foucaux renders directions,  claiming support of Tib.,  but Tib. khams,  the regular rendering of dhātu)
 abdhātuṃ pratyāpibanti SP 〔122.5〕 (pratically simply water)
 tejodhātu,  see this separately
 pṛthivīdhātu Mv 〔i.126.12〕
 SP 〔254.1〕
 but also (b) again as in Pali,  not five as in Skt. but six,  the above four plus ākāśa (as in Skt.
 note ākāśadhātu alone SP 〔253.13〕
 〔342.11〕) and also vijñāna (Pali viññāṇa),  listed Dharmas 〔58〕 as ṣaḍ dhātavaḥ
 important is Śikṣ 〔244.11 ff.〕 (similarly Bcṭ 〔326.24 ff.〕): ṣaḍdhātur ayaṃ … puruṣaḥ … katame ṣaṭ? tad yathā: pṛthivīdhātur abdh° tejodh° vāyudh° ākāśadh° vijñānadh° ca … ṣaḍ imāni … sparśāyatanāni (see āyatana 5) … cakṣuḥ sparśāyatanaṃ rūpāṇāṃ darśanāya,  (and so) śrotraṃ … ghrāṇaṃ … jihvā … kāya(ḥ) sparśāyatanaṃ spraṣṭavyānāṃ sparśanāya,  manaḥ spa° dharmāṇāṃ vijñānāya … (〔245.1 ff.〕) adhyātmikaḥ pṛthivīdhātuḥ,  which is whatever is hard in the body,  as hair,  nails,  teeth,  etc.
 (〔245.4〕) bāhyaḥ pṛthivīdhātuḥ is whatever is hard in the outside world. Similarly with abdhātu 〔246.16 ff.〕
 tejodhātu 〔248.2 ff.〕
 vāyudhātu 〔248.11—249.3〕
 ākāśadhātu 〔249.3 ff.〕,  in the body of man,  is such things as the mouth,  throat,  etc. (empty space,  we would say)
 in the outside world,  what is hollow and empty (as a hole in the ground)
 vijñānadhātu 〔250.5 ff.〕,  (line 7) ṣaḍindriyādhipateyā (see ādhipateya) ṣaḍviṣayārambaṇā (read °baṇa-,  in accord with line 5 cakṣurindriyādhipateyā rūpārambaṇaprativijñaptiḥ
 see ārambaṇa 3) viṣayavijñaptir ayam ucyate vijñānadhātuḥ (this is only adhyātmika
 there is no external vijñāna)
 in 〔250.14 ff.〕 it is made clear that the sparśāyatanāni,  i.e. the sensory organs or powers (〔244.15 ff.〕),  are constituted by equilibrium or tranquillity (prasāda 2,  q.v.) of the four physical elements (a,  above,  here called mahābhūtāni,  as in Mvy 〔1837〕): katamac cakṣurāyatanam? yac caturṇāṃ mahābhūtānāṃ prasādaḥ,  tad yathā,  pṛthivīdhātor abdhātos tejodhātor vāyudhātor yāvat,  etc.
 these four only make up the several senses
 ākāśa,  emptiness,  cannot be involved,  and vijñāna (six-fold) is what results from the operation of each sense on its appropriate objects
(2) element in the body exclusively and specifically (aside from 1 above [Page283-a] which applies to the body but also to all the external world),  pretty much as in Skt. (BR s.v. dhātu 3),  but I have found no numerical listing of them in BHS (in Skt. various numbers occur,  rarely 3 = the 3 doṣa,  wind,  gall,  phlegm
 but regularly 7,  sometimes 5 or 10),  main constituent of the body: in Suv 〔179.5〕 six (ṣaḍdhātu-kauśalya,  see below,  end,  note*)
 abhiṣyaṇṇā vātātapā saṃvṛttā Mv 〔iii.143.16〕,  cf. abhiṣyaṇṇehi dhātūhi 〔144.6〕
 〔153.11〕
 〔154.8〕,  see s.vv. abhiṣyaṇṇa and vātātapa,  excessive or over-exuberant bodily humors (a cause of disease
 Pali uses abhi(s)sanna of the dosa,  Skt. doṣa,  [three] bodily humors)
 dhātuvaiṣamyāc ca glānaḥ Divy 〔191.28〕,  sick from an upset condition of the humors
 tvaṃ vaidya (n. sg.
 so divide) dhātukuśalas LV 〔184.21〕 (vs),  thou,  a physician skilled in the humors or bodily elements
 kaccid dhātavaḥ pratikurvanti SP 〔429.4〕,  I hope your bodily humors (or elements) are acting properly?
(3) the 18 dhātu,  psycho-physical constituent elements of the personality in relation to the outside world (Pali id.),  are the 12 āyatana (i.e. the 6 senses plus 6 sense-objects,  see s.v. 5) plus the 6 corresponding sensory perceptions,  vijñāna
 listed Mvy 〔2040—58〕,  cakṣur-dhātuḥ,  rūpa-dhātuḥ,  cakṣur-vijñāna-dhātuḥ,  and so with śrotra (śabda),  ghrāṇa (gandha),  jihvā (rasa),  kāya (spraṣṭavya),  mano (dharma)
 same in abbreviated form (with sparśa for spraṣṭavya) Dharmas 〔25〕
 aṣṭādaśa dhātavaś LV 〔372.7〕
 see also varṇa-dhātu
(4) constituent element of the mind,  ‘heart’,  or character,  and so by extension (psychic) character,  nature,  natural disposition
 as element of the citta,  Av 〔ii.140.13 ff.〕,  śamatha-vipaśyanā-paribhāvitam … (14) āryaśrāvakasya cittaṃ dhātuśo (cf. Pali dhātuso in quite similar sense,  SN 〔ii.154.19 ff.〕,  referring to dhātu 〔153.23 ff.〕
 note avijjā-dhātu 〔153.29〕) vimucyate. tatra sthavira katame dhātavaḥ? yaś ca … (〔141.1〕) prahāṇa-dhātur yaś ca virāga-dhātur yaś ca nirodha-dhātuḥ,  kasya nu … prahāṇāt (2) prahāṇadhātur ity ucyate? … (3) sarvasaṃskārāṇāṃ … prahāṇāt prahāṇadhātur ity ucyate,  and so identically with virāga and nirodha
 in this sense I understand nānādhātu-jñāna-balam Mvy 〔123〕 (one of the 10 balāni of a Buddha),  and (also one of the 10 balāni) nānādhātukaṃ (-ka Bhvr.
 = °dhātuṃ) lokaṃ vidanti Mv 〔i.159.14〕
 nānādhātum imaṃ lokam anuvartanti paṇḍitāḥ (= Tathāgatāḥ) Mv 〔i.90.17〕
 Pali similarly has anekadhātu and nānādhātu as eps. of loka,  and knowledge of them as one of the 10 balāni,  e.g. MN 〔i.70.9—10〕,  where comm. 〔ii.29.20 ff.〕 is uncertain,  cakkhudhātu-ādīhi (see 3 above) kāmadhātu-ādīhi (see 5 below) vā dhātūhi bahudhātuṃ … lokaṃ ti khandhāyatanadhātu-lokaṃ (see below)
 but DN 〔ii.282.25 ff.〕 seems to prove that the mg. is different,  anekadhātu nānādhātu kho … loko …,  yaṃ yad eva sattā dhātuṃ abhinivisanti,  taṃ tad eva thāmasā … abhinivissa voharanti: idam eva saccaṃ moghaṃ aññaṃ ti
 tasmā na sabbe … ekantavādā ekantasīlā ekantachandā ekanta-ajjhosānā ti (here,  dhātu is surely something like nature,  disposition,  as comm. says,  ajjhāsaya,  〔iii.737.18〕)
 similarly,  nānādhimuktānāṃ sattvānāṃ nānādhātv-āśayānām āśayaṃ viditvā SP 〔41.3〕
 〔71.8〕,  knowing the disposition of creatures who vary in interests and who vary in character and disposition
 CPD s.v. anekadhātu (as ep. of loka) is not quite clear,  saying with many elements,  or natural conditions (or dispositions)
 confirmation of this interpretation may be found in a cliché,  (bhagavāṃs teṣāṃ,  or the like) … āśayānuśayaṃ (see anuśaya) dhātuṃ prakṛtiṃ ca jñātvā (evidently disposition,  character,  or state of mind) Divy 〔46.23〕
 〔47.9—10〕
 〔48.12—13〕
 〔49.11—12〕
 (in 〔209.12〕 cpd. āśayānuśayadhātuprakṛtiṃ ca,  in view of ca prob. to be read °dhātuṃ
) 〔462.9—10〕
 〔463.18—19〕,  etc.
 Av 〔i.64.12—13〕
 also āśayasya tava dhātu tādṛśaḥ Gv 〔484.16〕,  above,  and possibly jñāna-dhātu in the same line,  but here sphere (5,  below) may be meant
 here also,  it seems,  must be included dhātu,  state of mind,  psychic characteristic,  when used parallel (or in composition) with [Page283-b] skandha and āyatana (where,  if sense 3 were intended,  āyatana would be included in dhātu so that tautology would result),  as: te skandhā tāni dhātūni tāni āyatanāni ca,  ātmānaṃ ca adhikṛtya bhagavān tam (mss. etam
 Senartʼs em. leaves the meter still bad) arthaṃ vyākare (v.l. °ret) Mv 〔ii.93.20—21〕 (vss)
 na skandha-āyatanadhātu (read as one dvandva cpd.,  as suggested by Tib. phuṅ po skye mched khams rnams,  the last syllable being the plural suffix,  put after the third noun only,  saṅs rgyas yin mi smra) vademi Buddhaṃ LV 〔420.17〕 (vs),  I do not say that the skandha,  sense-organs and their objects,  and states of mind are Buddha
 skandhadhātvāyataneṣu Divy 〔54.5 ff.〕 etc. (see 1a,  above),  roughly,  in the mental (not gross-physical) constitution
 in LV 〔177.5〕 (vs) read,  skandhāyatanāni dhātavaḥ,  with citation of the line Śikṣ 〔240.5〕,  as required by meter and supported by Tib. (Lefm. skandhadhātvāyatanāni dhātavaḥ)
(5) sphere,  region,  world,  state of existence (Pali id.)
 so in lokadhātu,  q.v.
 sometimes dhātu alone appears to be short for loka-dhātu,  world(-region): ratnāvatī nāma dhātv aika (read ekā?) yatrāsau bhagavān vaset Mmk 〔139.1〕 (vs,  bad meter)
 evam aśeṣata dharmata dhātuṃ sarv' adhimucyami pūrṇa jinebhiḥ Bhad 〔3〕,  thus completely according to what is right I devote myself to the world(-region) that is all full of Buddhas (wrongly Leumann)
 three states of existence,  kāma-dh°,  rūpa-dh° (qq.v.),  and ārūpya- (q.v.) dh° (all in Pali)
 nirvāṇa-dhātu (Pali nibbāna°,  usually with adj. anupādisesa),  the sphere or state,  condition,  of nirvāṇa,  usually with adj. anupadhiśeṣa,  SP 〔21.9〕
 〔411.5〕
 Kv 〔18.19〕 (text arūpaviśeṣe,  read anupadhiśeṣe,  nirvāṇadhātau),  or nirupadhiśeṣa,  Divy 〔22.9〕
 〔242.16〕
 〔394.8〕
 asadṛśa nirvāṇadhātu-saukhyam Sukh 〔9.1〕 (vs)
 see also dharma-dhātu,  sphere of religion
 jñānadhātum utthāpayiṣyase Gv 〔484.16〕 (above),  you will raise up on high the sphere (? possibly state of mind,  mg. 4) of knowledge
(6) from this last,  world,  sphere,  develops the meaning mass,  abundance,  large quantity (not recorded in Pali nor recognized by Lévi,  Sūtrāl. 〔i.18 note 1〕),  chiefly in comp. with sattva: tvayā Mañjuśrīḥ kiyān sattvadhātur vinītaḥ SP 〔261.8〕,  how large a quantity of creatures have you,  M.,  trained (religiously)? (so both Burnouf and Kern
 no other interpretation seems possible)
 dūrapraṇaṣṭaṃ sattvadhātuṃ viditvā SP 〔187.1〕 (Burnouf,  la réunion des êtres
 Kern creatures,  adopting a v.l. sattvān which is not recorded in either ed.)
 (yathābhinimantritasya) sattvadhātoḥ paripākakālam LV 〔180.4〕 (Tib. khams = dhātoḥ)
 vyavasthāpitaḥ sattvadhātuḥ LV 〔351.9〕 (see s.v. dharmadhātu
 note that Tib. renders dhātu by dbyiṅs after dharma-,  but by khams after sattva-)
 na tv eva śakyaṃ gaṇayituṃ sarvasattvadhātū (v.l. °tuṃ) daśasu diśāsu … Mv 〔ii.295.11〕
 yāvanti buddhakṣetrasmiṃ sattvadhātu (so mss.,  evidently pl.
 Senart °tū) acintiyā 〔352.12〕
 sattvadhātavaḥ parimokṣitāḥ Kv 〔13.24〕
 sattvadhātu- (in comp.) 〔15.5〕
 °tu paripācayiṣyase Gv 〔484.15〕 (vs,  above)
 na ca sattvadhātuṃ parityajanti Gv 〔471.23〕
 rarely with any other word than sattva,  śiśire hi yathā himadhātu mahān (a great mass of snow) tṛṇagulmavanauṣadhi-ojaharo (one cpd. word) LV 〔175.3〕 (vs),  cited Śikṣ 〔206.1〕
 here Foucaux translates wind,  claiming support of Tib. rluṅ,  which does indeed primarily mean wind,  but is also used of the bodily humors,  which is one of the mgs. of dhātu (2,  above)
 Foucauxʼs mg. could only be right if we em. to vāyu (or vāta),  but Śikṣ confirms dhātu,  which cannot possibly mean wind in the ordinary natural sense
 it seems that Tib. misunderstood the passage and used a word which is a synonym of khams (= dhātu) in one of its senses,  but does not fit here
(7) (orig. elemental bodily substance,  2 above
 hence) relics,  bodily remains (after death
 = Pali id.),  sg. or pl.: (buddhānāṃ) dhātustūpāḥ SP 〔7.3〕
 〔340.12〕,  relic-stūpas
 dhātu SP 〔99.1〕 (sg.)
 〔324.1〕 (pl.)
 jina-dhātuṣu 〔341.2〕
 (yaś ca parinirvṛtasya,  v.l. adds tathāgatasya, ) sarṣapaphalamātram api dhātum [Page284-a] (so read) satkareyā Mv 〔ii.362.15〕
 lokanāthasya dhātuṣu Mv 〔ii.367.3〕
 dhātu-vibhāgaṃ kṛtvā Divy 〔90.9〕,  division,  distribution of the relics
 śarīra-dhātūn Divy 〔368.27〕,  °tuṃ 〔380.19〕
 dhātu-pratyaṃśaṃ dattvā 〔380.20〕
 dhātavaḥ 〔381.2〕
 dhātu,  sg.,  Suv 〔13.6 ff.〕
 dhātu- (in comp.) RP 〔6.9〕
 dhātūnām 〔57.3〕
 see also dhātu-vigraha and (dhātv-)avaropaṇa. —[Note*: on the medical use of dhātu,  see Nobel,  JAOS Supplement 11 to Vol. 71 No. 3,  1951
 on Suv 〔179.5〕 (above
 2) esp. 〔p. 8〕.]

Indian Epigraphical Glossary

English

 dhātu (ML),  Buddhist
 corporeal relics [of the Buddha].
(IE 7-1-2
 EI 25),  ‘seven’.
Cf. Dhātu-parigṛhīta,  an epithet of the Buddha
 probably, 
salvation (Select Inscriptions,  p. 228).

Lanman

English

 dhātu,  m. layer,  as part of a composite
whole. [√1dhā,  ‘put,  lay.’]

Abhyankara Grammar

English

धातु  a root
 the basic word of a verbal form, defined by the Bhasya- kara as क्रियावचनो धातुः or even as भाववचने धातु:,  a word denoting a verbal activity. Panini has not defined the term as such,  but he has given a long list of roots under ten groups,  named dasagani,  which includes about 2200 roots which can be called primary roots as contrasted with secondary roots. The secondary roots can be divided into two main groups ( l ) roots derived from roots ( धातुजधातवः ) and (2) roots derived from nouns ( नामधातवः ). The roots derived from roots can further be classified into three main subdivisions : (a) causative roots or णिजन्त,  (b) desi- derative roots or सन्नन्त,  (c) inten- sive roots or यङन्त and यङ्लुगन्त: while roots derived from nouns or denominative roots can further be divided into क्यजन्त,  काम्यजन्त,  क्यङन्त,  क्यषन्त,  णिङन्त,  क्विबन्त and the misce- llaneous ones ( प्रकीर्ण ) as derived from nouns like कण्डू( कण्ड्वादि ) by 25  the application of the affix यक् or from nouns like सत्य, वेद,  पाश,  मुण्ड, मिश्र,  etc. by the application of the affix णिच्. Besides these,  there are a few roots formed by the applica- tion of the affix अाय and ईय (ईयङ्). All these roots can further be classified into Parasmaipadin or Parasmaibhasa,  Atmanepadin or Atmanebhasa and Ubhayapadin. Roots possessed of a mute grave ( अनुदात्त ) vowel or of the mute consonant ङ् added to the root in the Dhatupatha or ending in the affixes यड्,  क्यङ् etc. as also roots in the passive voice are termed Atmanepadin: while roots ending with the affix णिच् as also roots possessed of a mute circumflex vowel or a mute consonant ञ़़् appl- ied to them are termed Ubhaya- padin. All the rest are termed Parasmaipadin. There are some other mute letters or syllables applied by Panini to the roots in his Dhatupatha for specific purpo- ses
 e.g. ए at the end to signify prohibition of vrddhi to the penu- ltimate अ in the aorist,  e.g. अकखीत् cf. P. VII.2.5
 इर् to signify the optional substitution of अ or अङ् for the affix च्लि of the aorist,  e.g. अभिदत्,  अभैत्सीत् 
 cf. P.III. 1.57
 उ to signify the optional application of the augment इ ( इट् ) before क्त्वा e.g. शमित्वा,  शान्त्वा
 cf. P.VII. 2. 56
 ऊ to signify the optional applica- tion of the augment इ ( इट् ) e.g. गोप्ता,  गेीपिता,  cf. P.VII.2.44
 अा to signify the prohibition of the aug- ment इट् in the case of the past pass. part. e.g. क्ष्विण्णः,  स्विन्नः,  cf. P. VII.2.16
 इ to signify the addition of a nasal after the last vowel e. g. निन्दति from निदि,  cf. P. VII.1.58: ऋ to signify the prohibition of ह्रस्व to the penultimate long vowel before    णिच्,  e. g. अशशासत्,  cf. P.VII. 4.2
लृ to signify the substitution of अङ् for च्लि in the aorist,  e.g. अगमत् cf. P. III.1.55: ओ to signify the substitution of न् for त् of the past pass.part. e.g. लग्नः,  अापीनः,  सूनः,  दून: etc.
 cf. P. VIII. 2.45. Besides these, the mute syllables ञि,  टु and डु are prefixed for specific purposes
 cf. P. III.2.187,  III.3.89 and III. 3.88. The term धातु is a sufficiently old one which is taken by Panini from ancient grammarians and which is found used in the Nirukta and the Pratisakhya works,  signifying the 'elemental (radical)base' for nouns which are all derivable from roots according to the writers of the Nirukta works and the grammarian Siktaayana
 cf. नाम च धातुजमाह निरुक्ते व्याकरणे शकटस्य च तोकम् M. Bh. on P. III.3.1. Some scholars have divided roots into six categories
 cf. तत्र धातवः षोढा (a) परिपठिताः भूवादयः,  (b) अपरिपठता अान्दोलयत्यादयः,  (c) परिपठितापरिपठिताः ( सूत्रपठिताः ) स्कुस्कम्भस्तम्भेत्यादयः,  (d) प्रत्ययधातवः सनाद्यन्ताः,  (e) नामघातवः कण्ड्वादयः,  (f) प्रत्ययनामधातवः होडगल्भक्ली. बप्रभृतयः
 cf Sringara Prak. I. For details see M.Bh. on P.I.3.I as also pp 255,  256 Vol. VII Vya- karana-Mahabhasya published by the D.E. Society,  Poona.

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 धातु m. = °वाद्यप्रकार,  H 5,  55
 26,  86 [Ko.: विस्तारः करणश् चैव विशुद्धो व्यञ्जनस् तथा । चत्वारो धातवो ज्ञेया वादित्रकरणाश्रयाः//].

Sanskrit Tibetan

Tibetan

skad kyi dbyings
धातु

skal ba
१) धातु २) भव्यता ३= भाग ४) भागिन् ५) भाग्य ६) भवुक (?) ७) संतारक

sku gdung
१) अस्थीनि २) धातु

khams
१) धातु २) भवन ३) लोक ४) ५)

sgra'i skye gnas
धातु / शब्दयोनि

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
रसासृङ्मांसमेदोऽस्थिमज्जशुक्राणि धातवः ।
सप्तैव दश वैकेषां रोमत्वक्स्नायुभिः सह ॥ ६१९ ॥
-wordlist-
 
धातु (पुं),  रस (पुं),  असृज् (क्ली),  मांस (पुंक्ली),  मेदस् (क्ली),  अस्थि (क्ली),  मज्जन् (पुं),  शुक्र (क्ली),  रोमन् (क्ली),  त्वच् (स्त्री),  स्नायु (स्त्री)

--source--
 
स्यादाकरः खनिः खानिर्गञ्जा धातुस्तु गैरिकम् ॥ १०३६ ॥
-wordlist-
 
आकर (पुं),  खनि (स्त्री),  खानि (स्त्री),  गञ्जा (स्त्री),  धातु (पुं),  गैरिक (क्ली)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

अस्थि
अस्थि,  धातु,  कीकस,  कुल्य
अस्थीनि धातुकीकसकुल्यानि भवन्ति तुल्यानि ॥ ६३२ ॥
verse 3.1.1.632
page 0072

धातु
धातु,  पृथिव्यादिभूत,  शरीर,  रसादि,  लोह,  स्वभाव,  गैरिकादि
पृथिव्यादिषु भूतेषु शरीरेषु रसादिषु ।
लोहेषु च स्मृतो धातुः स्वभावे गैरिकादिषु ॥ ८५७ ॥
verse 5.1.1.857
page 0098

रस
रस,  शृङ्गारादि,  लवणादि,  पारद,  राग,  निर्यास,  वीर्य,  गुण,  धातु,  विष,  घृतादि
शृङ्गारादिषु नवसु च लवणादिषु षट्सु पारदे रागे ।
निर्यासवीर्यगुणधातुविषघृतादौ रसः प्रोक्तः ॥ ८६१ ॥
verse 5.1.1.861
page 0098

नाममाला

Sanskrit

प्रस्तर,  उपल,  पाषाण,  दृषत्,  धातु,  शिला,  घन
प्रस्तरोपलपाषाणदृषद्धातुः शिला घनः ।
तत्र जातमयो लोहं शातकुम्भं नयेत्परम् ॥ १७० ॥
verse 0.1.1.170
page 0082

Tamil

தா4து : ஆதரப் பொருள்,  மூலதத்வம்,  பூமி,  நீர்,  அக்னி,  காற்று,  ஆகாயம்,  ரசம்,  ஆன்மா,  பரமாத்மா,  அறிவுப்புலன்,  எலும்பு,  பார்த்தல்,  ருசித்தால்,  கேட்டல்,  தொடுதல்,  நுகர்தல்.

Mahabharata

English

Dhātu = Vishṇu (1000 names).

पुराणम्

English

धातुस् / DHĀTU(S). (Minerals). To understand the Purāṇic stories regarding the origin of iron,  copper,  tin etc. see under Irump (iron).

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 धातुः,  पुं,
   (धीयते सर्व्वमस्मिन्निति । धा + “सितनि-गमीति ।” उणां १ । ७० । इति तुन् ।) शरीर-धारकवस्तूनि । तद्यथा । कफः । वातः । पित्तम् ।“शरीरदूषणाद्दोषा मलिनीकरणान्मलाः ।धारणाद्धातवस्ते स्युर्वातपित्तकफास्त्रयः ॥
”इति वैद्यकम् ॥
(“रसासृङ्मांसमेदोऽस्थिमज्जशुक्राणि धातवः ।सप्त दूष्याः मलामूत्रशकृत्स्वेदादयोऽपि च ॥
”इति वाभटे सूत्रस्थाने प्रथमेऽध्याये ॥
धातुशब्देनात्र शुक्रार्त्तवे अप्युच्येते तद् यथा ।“तथाहि पुष्पमुकुलस्थो गन्धो न शक्यमिहा-स्तीति वक्तुं नैव नास्तीत्यथवास्ति सतां भावानांअभिव्यक्तिरिति कृत्वा केवलं सौक्ष्म्यान्नाभि-व्यज्यते स एव गन्धो विवृतपत्रकेशरैः कालान्त-रेणाभिव्यक्तिं गच्छत्येवं बालानामपि वयःपरिणामात् शुक्रप्रादुर्भावो भवति रोमराज्या-दयोथार्त्तवादयश्च विशेषा नारीणां रजसिचोपचीयमाने शनैः शनैः स्तनगर्भाशययोन्य-भिवृद्धिर्भवति । स एवान्नरसो वृद्धानां जरा-पक्वशरीरत्वान्न प्रीणनो भवति । त एते शरीर-धारणाद्धातव इत्युच्यन्ते ॥
” इति सुश्रुते सूत्र-स्थाने १४ अध्यायः ॥
अथ धातुशब्दस्य निरुक्तिमाह ।“एते सप्त स्वयं स्थित्वा देहन्दधति यन्नृणाम् ।रसासृङ्मांसमेदोऽस्थिमज्जशुक्राणि धातवः ॥
”अथ धातूनां कर्म्मान्याह ।“प्रीणनं जीवनं लेपः स्नेहो धारणपूरणे ।गर्भोत्पादश्च कर्म्माणि धातूनां कथितानि हि ॥
”इति च भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥
)रसः । रक्तम् । मांसम् । मेदः । अस्थि । मज्जा ।शुक्रम् । महाभूतानि । तद्यथा । पृथिवी ।जलम् । तेजः । वायुः । आकाशः । तद्गुणाःयथा । गन्धः । रसः । रूपम् । स्पर्शः । शब्दः ।इन्द्रियाणि यथा । चक्षुः । श्रोत्रम् । घ्राणम् ।जिह्वा । त्वक् ॥
 अश्मविकृतिः । सा तु गैरिक-मनःशिलादि । (यथा,  कुमारे । १ । ४ ।“अकालसन्ध्यामिव धातुमत्ताम् ॥
”)शब्दयोनिः । सा च साधुशब्दप्रकृतिः । भूपच-पठप्रभृतिः । स्वर्णादिः । इत्यमरभरतौ ॥
 * ॥
यथा,  शब्दमालायाम् ।“सुवर्णरूप्यमाणिक्यहरितालमनःशिलाः ।गैरिकाञ्जनकासीससीसलोहाः सहिङ्गुलाः ॥
गन्धकोऽभ्रकमित्याद्या धातवो गिरिसम्भवाः ॥
”नव धातवो यथा,  सुखबोधे ।“हेमतारारनागाश्च ताम्रवङ्गे च तीक्ष्णकम् ।कांस्यकं कान्तलौहश्च धातवो नव कीर्त्तिताः ॥
”अष्टधातवो यथा,  दानसागरे ।“हिरण्यं रजतं कांस्यं ताम्रं सीसकमेव च ।रङ्गमायसरैत्यञ्च धातवोऽष्टौ प्रकीर्त्तिताः ॥
”अपि च वैद्यके ।“सुवर्णं रजतं ताम्रं लौहं कुप्यञ्च पारदम् ।वङ्गञ्च सीसकञ्चैव इत्यष्टौ देवसम्भवाः ॥
”सप्तधातवो यथा,  भावप्रकाशे ।“स्वर्णं रूप्यञ्च ताम्रञ्च रङ्गं यशोदमेव च ।सीसं लौहञ्च सप्तैते धातवो गिरिसम्भवाः ॥
”ताम्राद्युत्पत्तिर्यथा,  --“शृणु तत्त्वेन मे भूमे ! कथ्यमानं मयानघे ! ।एकाग्रं चित्तमाधाय येन ताम्रं मम प्रियम् ॥
पूर्व्वं कमलपत्राक्षि ! गुडाकेशो महासुरः ।ताम्ररूपं समादाय ममैवाराधने रतः ॥
तञ्च दृष्ट्वा मया प्रोक्तं प्रसन्नेनान्तरात्मना ।गुडाकेश ! महाभाग ब्रूहि किं करवाणि ते ॥
चक्रेण वधमिच्छामि त्वया मुक्तेन केशव ! ।वैशाखस्य तु मासस्य शुक्लपक्षे तु द्बादशीम् ॥
मम तेजोमयं चक्रं वाधयिष्यत्यसंशयम् ।तदेव चक्रेण विपाटितोऽसौप्राप्तोऽपि मां भागवतप्रधानः ॥
ताम्रन्तु तन्मांसमसृक्सुवर्ण-मस्थीनि रूप्यं बहुधातवश्च ।रङ्गञ्च सीसं त्रपुधातुसंस्थंकांस्यञ्च रीतिश्च मलस्तु तेषाम् ॥
एतद्भागवतैः कार्य्यं मम प्रियकरैः सदा ।एवं ताम्रं समुत्पन्नमिति मे रोचते हि तत् ॥
”इति वराहपुराणम् ॥
 * ॥
“हरितालं हरेर्वीर्य्यं लक्ष्मीवीर्य्यं मनःशिला ।पारदं शिववीर्य्यं स्यात् गन्धकं पार्व्वतीरजः ॥
”इति वैद्यकम् ॥
 * ॥
सप्तोपधातवो यथा,  --“माक्षिकं तुत्थिकाभ्रे च नीलाञ्जनशिलालकाः ।रसकश्चेति विज्ञेया एते सप्तोपधातवः ॥
” * ॥
शरीरस्थसप्तधातुभवसप्तोपधातवो यथा,  --“स्तन्यं रजश्च नारीणां काले भवति गच्छति ।शुद्धमांसभवः स्नेहो यः सा संकीर्त्त्यते वसा ॥
स्वेदो दन्तास्तथा केशास्तथैवोजश्च सप्तमम् ।इति धातुभवा ज्ञेया एते सप्तोपधातवः ॥
”इति सुखबोधः ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 धातु पु०
  धीयते सर्वं निःक्षिप्यते सुषुप्त्यादावस्मिन् धा--आधारेतुन् । १ परमात्मनि । “स एष चिद्धातुः” श्रुतिः । दधातिशब्दान् । २ सर्वेषां नाम्नां प्रकृतिभूते भूप्रभृतौ तस्यलक्षणविभागादिकं शवलर्थरत्नेऽस्माभिर्दर्शितं यथा“धातुर्नान क्रियावाचकोगणादिपठितः शब्दविशेषःक्रिया च पूर्वोक्तफलानुकूलो व्यापार एव सर्वेषाञ्च कार-काणामन्वयोपपत्तये कालान्वयोपपत्तये च धातूनांक्रियावाचकत्वाङ्गीकारात् । तथाहि । “क्रियाभेदायकालस्तु संख्या सर्वस्य भेदिकेति” वाक्यपदीये कालानांक्रियाभेदकत्वमुक्तमुक्तञ्च तेनैव “क्रिया नियतसाधना”इत्यादिना साधनानां क्रियाकाङ्क्षित्वं तत्र यदि धातुभिःक्रिया न बोध्येत क्व तदा तेषामन्वयो विशेषणत्वंवा भवेदतीऽवश्यं सर्वेषां क्रियावाचकत्वं स्वीकार्यंधातूनां फलमात्रवाचकत्वे आख्यातानां व्यापारार्थकत्वेकृदादिस्थले आख्याताभावेन कारकाद्यन्वयानुपपत्तेःनापि क्रियामात्रवाचकत्वं त्यजिगम्योः पर्य्यायतापत्तेः ।तथाच फलवाचकत्वस्य तेषां प्रायशोगणपाठे एव उक्त-त्वात् न तदंशे विवादः । किञ्च फलावच्छिन्नक्रियायाःपृथक्शक्त्या विशिष्टशक्त्या वा धात्वर्थत्वाभावे सकर्म-काकर्मकविभागोच्छेदः स्यात् स्याच्च फलमात्रधात्वर्थत्वेसर्वेषां कारकाणां तत्रानन्वयः तत्रैव कालान्वयोपगमेच व्यापारविगमकालेऽपि फलसत्त्वेन वर्त्तमानत्वादिप्रयो-गापत्तिः । अतोऽवश्यं क्रियावाचकत्वं स्वीकार्यमतएव“धातोरर्थः क्रियोच्यते” इत्यनेन धात्वर्थत्वेनैव क्रिया-त्वस्वीकारः । अतएव च “भूवादयोधातवः” इतिषाणि-नीयसूत्रमपि क्रियावाचकत्वं धातुमात्राणां प्रतिपादयति । तथाहि मूश्च वा च भूवौ आदिश्चादिश्चादीभूवौ आदी येषां ते धातवैति तथा चात्र प्रथम आदिशब्दोव्यवस्थावाची भुवा सह तदन्वयात् भूप्रभृतयैत्यर्थ-लाभः द्वितीयआदिशब्दः सादृश्यवाची वाधातुनातदन्वयस्तेन वासदृशा इत्यर्थलाभः तत्सादृश्यञ्च क्रिया-वाचित्वेन बाधातीर्गथर्थतया क्रियावाचित्वप्रसिद्धेस्तथाच मूप्रभूतयः क्रियावाचित्वेन वासदृशा धातव इत्येवफलितम् । भुवश्चादित्वं गणपाठापेक्षया तस्य चक्रियावाचकत्वं पूर्वोक्तयुक्तेरिति संक्षेपः । अत्र क्रिया-वाचित्वानुक्तौ गणपठितत्वेन सर्वनामाव्ययादीनामपिधातुत्वापत्तिः तन्मात्रोक्तौ च हिरुगाद्यव्ययानां क्रिया-वाचित्वेन धातुत्वापत्तिरत उभयमुक्तम् । उक्तञ्च“किञ्च क्रियावाचकतां विना धातुत्वमेव नो । सर्व-नामाव्ययादीनां यावादीनां प्रसङ्गतः । न हि तत्पाठ-मात्रेण युक्तमित्याकरे स्फुटमिति” । तत्पाठः गणपाठः ।विदि अवयवे गडि वदनैकदेशे इत्यादिद्रव्यवाचिनामपितत्साधनक्रियावाचित्वमस्त्येव कालकारकाद्यन्वयानुरो-धात् तत्फलस्य द्रव्यरूपत्वेऽपि न क्षतिः । गणादीत्या-दिपदेन सूत्रसंज्ञासूत्रग्रहणं तेन स्मैत्राणां स्कत्भुप्रमृ-तीनां सनादयोधातव इत्यादीनाञ्च प्रत्ययान्तानां धातु-त्वमव्याहतमेव दर्शितयुक्तेः तत्रापि क्रियावाचित्वादे-रवश्यं स्वीकाराच्च नाप्रसङ्गैति दिक् ।ते च सर्वेऽपि धातवः सकर्मकाकर्मकभेदेन द्विविधाः ।तत्र व्यापाराधिकरणमात्रावृत्तिफलवाचकः सकर्मकःपच्यादेः व्यापाराधिकरणावृत्तिविक्लित्तिरूपफलस्य बोधक-तया सकर्मकत्वं कर्त्तृकर्मोभयनिष्ठफलवीधकस्यापि गम्यादेःव्यापाराधिकरणम्भत्रावृत्तिफलवोधकतया सकर्मकत्वम् ।भूप्रमृतीनां तु व्यापाराधिकरणमात्रवृत्तिफलबोधकतयान सकर्मकत्वं फलस्य सक्षायास्तत्सम्बन्धरूपव्यापारस्यैक-स्मिन्नेव धर्मिणि बटादौ सत्त्वात् । उक्तञ्च वाक्यपदीये“आत्मानमात्मना बिभ्रदस्तीति व्यपदिश्यते । अन्धर्भा-वाच्च तेनासौ कर्मणा न सकर्मकः” इति । अस्यायमर्थःआत्मानं स्वरूपं विभ्रत् आत्मधारणानुकूलव्यापाराश्रयःअस्तीतिपदेन समानाधिकरणतया व्यपदिश्यते तदभेद-बोधनाय तिङादिकं प्रयुज्यते इति यावत् तेनात्मनात्म-रूपेण कर्मणा धारणकर्मणा धातुः न सकर्मकः । अत्रहेतुरन्तर्भावात् धात्वर्थ एव तस्य कर्मणः प्रवेशात् आत्म-धारणानुकूलव्यापाररूपधात्वर्थेनात्मनौपसंग्रहादित्यर्थः ।अथ वा अन्यरेव व्यापाराधिकरण एव भावात् फलस्यसत्त्वात् व्यापारसामानाधिकरण्यादित्यर्थः तेन भुवादे-रुत्पत्त्यनुकूवव्यापारवाचितया धात्वर्थोपसंगृहीतकर्मक-त्वाभावेऽपि फलसमानाधिकरणव्यापारवाचित्वादकर्मक-त्वम् । अतएव “फलव्यापारयोरेकनिष्ठतायामकर्मकः ।धातु स्तयोर्धर्मिभेदे सकर्मकौदाहृत” इति फलसामाना-धिकरण्यादिकृताकर्मकसकर्मकविभागोऽभिहितः । ए-कनिष्ठतायामेकमात्रवृत्तितायामित्यर्थः तेन गम्यादेर्व्यापा-राधिकरणवृत्तिफलवाचित्वेऽपि नाकर्मकत्वमिति धर्मि-भेदेऽधिकरणान्यत्वे इत्यर्थः । एवमेव शब्दकौस्तुभकारादयः । एतन्मते सकर्मकाकर्मकशब्दौ पारिभाषि-काविति द्रअव्यम् । मञ्जूषाकृतस्तु “कर्मणा सहेतिनास्ति कर्म यस्मेति व्युत्पक्ष्या सकर्मकाकर्मकशब्दौयोगिकौ तत्र साहित्यं तदन्वितस्वार्थबोधकत्वम् अन्वयश्रपृथक्पदोपस्थाप्ययोः सम्बन्धरूपोग्राह्यस्तेन जीवत्या-दीनां प्राणधारणानुकूनव्यापारार्थकतया तत्कर्मणःप्राणादेर्धात्वर्थमध्यपातात् न सकर्मकत्वं धात्वर्थोप-गृहीतकर्मकत्वेनाकर्मकत्वात् । कर्म च व्याकरणशा-स्त्रीयपारिभाषासिद्धकर्मसंज्ञाविशिष्टमुच्यते तेनाधिशय्यतेप्रासादैत्यादौ कर्मणि लकारोपपत्तिः अधिशेतेः कर्मसंज्ञाविशिष्टान्वितस्वार्थबोधकत्वात् अन्यथा पूर्वमते तस्यफलसमानाधिकरणव्यापारवोधकतयाऽकर्मकत्वेन “मानेचाकर्मकेभ्यः” इति भाव एव लकारापत्तेः । भवति चग्रामं गच्छतीत्यादौ गम्यादिः ईप्सिततम्वेन कर्मसंख्याविशिष्टेन पृथग्भूतेन ग्रामेणान्वितं स्वार्थं बोधयन्सकर्नकः,  अधिवसतिस्तु अधिकरणत्वेन कर्मसंज्ञाविशिष्टेनेति विवेकः” इति प्राहुः । युक्तञ्चैतत् धात्वर्थोप-गृहोतकर्मकाणां व्यापारव्यधिकरणफलवाचितया पूर्व-कल्पे सकर्मकत्वापत्तेः तत्तद्भिन्नत्वेन निवेशे नौरचंतथा कर्मणोऽविवक्षायां गम्यादेरपि अकर्मकत्वस्वीका-रेघ अविवक्षाविशिष्टत्वेन निवेशे गौरवञ्च । एतन्मते तुकर्माभावादेव तदन्वितस्वार्थबोधकत्वाभावान्नाकर्मकत्व-हानिरिति सूक्ष्ममीक्षणीयम् । अत्र पक्षे अकर्मकस्तुतदनन्विवस्वार्थवोधक इति वोध्यम् ।सकर्मकाश्च द्विविधाः एककर्मका द्विकर्मकाश्च । एक-कर्मान्वितस्वार्थबोधकाः गम्यादयः एककर्मकाः । द्विकर्मकाअपि द्विविधाः द्विकर्मान्वितैकव्यापारर्थकाः द्विकर्मा-न्वितद्विव्यापारार्थकाश्च । तत्राद्या दुह्यादयः । न चते सिद्धान्ते द्विव्यापारार्थकाः तथात्वे ईप्सिततमाभ्या-मेव कर्मभ्यां व्यापारद्वयेऽन्वयसम्भवेन द्वितीयाद्युत्पत्तौ“अकथितञ्चेति” सूत्रेण दुह्यादीनां कारकान्तरसंज्ञाना-पन्नस्याकथितस्य कर्मसंज्ञाविधानानौचित्यात् । दर्शयि-व्यते च दुह्यादीनामेकव्यापारार्थकता । यदा पुन स्तेषांद्विव्यापारार्थकता विवक्षिता तदा ईप्सिततमसूत्रेणैवकर्मसंज्ञायां जातायां द्विकर्सान्वितद्विव्यापारार्थका एव तेणिजन्तादिबदिति बोध्यम् । द्विकर्मान्वितद्विव्यापारार्थकाश्चभिजन्ताः तत्र च धातुना एकत्यापारोऽभिधीयते द्वितो-यखु णिचा,  तद्व्यापारद्वये च ईप्सितकर्मणः प्रयोज्य-कर्तृरूपकर्मणश्च यथाक्रममन्वतः । तथात्वञ्च गम्या-दीनामिति बोध्यम् । पाच्यादीनां तु नैवं,  तद्योगेप्रयोज्यकर्त्तुः कर्मसंज्ञाभावेन व्यापारद्वये कर्मद्वयान्वया-भावात् । नाव पाच्यादेः क्रियाफसाश्रयत्वेनोद्देश्यतयाप्रयोज्यकर्त्तुः कर्मसंज्ञा भवितुचर्हति गन्तादिशाप्तुयोगे-एव तन्नियमात् । उक्तञ्च हरिका “सुखक्रियायांस्वातन्त्र्यं प्रधाने कर्मतां गतम् । नियमात् कर्म-संज्ञायाः स्वधर्मेणाभिधीयते” इति सिवमात् ततिबुद्ध्या-दिसूत्रेण तदितरेषां निषेधात् स्वातन्त्र्यं कर्तृत्वमेवस्वधर्मेण तृतीययाऽभिधीयते इति तदर्थः । वस्तुतस्तुप्रयोज्यकर्त्तुरीप्सिततमत्वेऽपि परत्वात् कर्तृसंज्ञयातस्य वाधात् कर्मत्वाप्रसक्तौ गत्यादिसूत्रेण अप्राप्तप्राप-कत्परूपविधित्वाश्रयेण गम्यादेः कर्मत्वं विहितं नषाच्यादेरिति द्रष्टव्यम् । उक्तञ्च हरिणा “परत्वादन्तरङ्ग-त्वादुपजीव्यतथाऽपि च । प्रयोज्यस्यास्तु कर्तृत्वं गत्या-देर्विधितोचितेति” । परत्वात् “विप्रतिषेधे परं कार्यम्” इ-त्युक्तेः “अपादानसम्प्रदानकरणाधारकर्मणाम् । कर्त्तु-श्चोभयसम्राप्तौ परमेव प्रवर्त्तते” इति चोक्तेः “अन्तरङ्ग-त्वात् पच्यादिरूपप्रकृत्याकाङ्क्षितकर्तृसंज्ञारूपकार्यम्“अन्तरङ्गं बलोय” इति न्यायात् पाच्याद्याकाङ्क्षितकर्म-संज्ञायाः प्रत्ययाश्रितत्वेन दुर्वलत्वादिति भावः । उप-जीव्यतया उपजौव्यजातीयतया सर्वेषामेव कारकाणांकर्तृप्रयोज्यत्वेन कर्क्षुरुपजीव्यजातीयत्वादिति फलि-तोऽर्थः तेन पाच्याद्यापेक्षया तस्योपजीव्यत्वाभावेऽपिन क्षतिः । एवं पाच्यादियोगे प्रयोज्यस्य कर्मसंज्ञाया-एवाप्रवृत्तेः न द्विकर्मकत्वं तेष्ममित्यन्यत्र विस्तरः ।अकर्मका अपि धातवः हेतुचतुष्टयाधीनाकर्मकक्रियार्थ-त्वात् चतुर्विधाः । अकर्मकक्रियात्वे हेतवश्च चत्वारीहरिणा प्रदर्शिता यथा “धात्रोरर्थान्तरे वृत्तेर्धात्वर्थेनोप-संग्रहात् । प्रसिद्धेरविवक्षातः कर्मणोऽकर्मिका क्रियेति” ।धातोः स्ववीधकधातोरर्थान्तरे स्वसजातीयभिन्ने वृत्तेःसामर्थ्यात् स्वविजातीयार्थबोधकत्वादित्येकः । यथाजानातिः ज्ञानं वदन् सकर्मकः प्रवृत्त्यादिकं बोधयन्न-कर्मकः नतु गतिवाची गम्यादिः ज्ञानाद्यर्थेऽप्यकर्मकःतयोर्द्वयोरप्यर्थयोः सकर्मकत्वेन स्वसजातीयत्वात् ।धात्वर्थेनोपसंग्रहादिति द्वितीयः । कर्मणो धात्वर्थेनउपसंग्रहात् स्वशरीरे प्रवेशनात् यथा जीवत्यादीनांप्राणधारणानुकूलव्यापाररूपक्रियार्थतया तत्कर्मणः प्रा-णादेर्धात्वर्थेएव प्रवेशः । प्रसिद्धेः सत्तालज्जादिरूपाणा-मकर्मकत्वेन प्रसिद्धेः । सक्षादिकञ्चानुपदं प्रदर्श्यतेतेषां फलसमानाधिकरणव्यापारबोधकत्वादित्यथः ।इति तृतोयो हेतुः । कर्मणोऽविवक्षातः अकर्मकः ४ ।अत्र च कर्मपदं व्यपदेशिवद्भावेन फलस्याप्युपलक्षणं तेनफलस्वाविवश्चायामेत्व गन्यादेरकर्मकत्वमिति कौस्तुभानु-सारिणः तेषाञ्च व्यापारपात्रबोधकतया फलावाचित्वान्नलकर्मकत्वमिति द्रष्टव्यम् । अत्र चाविवक्षा नाम येनरूपेणान्वयविवक्षया यस्य कर्मसंज्ञा तेन रूपेणान्वय-विवक्षाभावः । तत्र क्वचित् कर्मणोऽविबक्षया यथापच्यते इत्यादौ,  क्वचिच्च कर्मत्वाविवक्षया यथा मातुःस्मर्यते इत्यादौ । अत्र मातुः कर्मत्वेनैव स्मरणान्वयेकर्मसंज्ञा न पुनः सम्बन्धत्वेन,  तथा विवक्षायामेव कर्मणिषष्ठीविधानात् स्मरणादेः कर्मान्वयसत्त्वेऽपि कर्मत्वेनतदन्वयाभावादकर्मकत्वं तेन भावे लकारादय इतिबोध्यम् । क्वचित्तु कार्यप्रवृत्तिवेलायामविवक्षा पश्चाद्वि-वक्षा । यथा कृतपूर्वी कटम् मुक्तपूर्वी ओदनमित्यादौ ।तथाहि कृतं पूर्वमनेनेति विग्रहे तत्कृतमनेनेतिपूर्वसूत्रादिनिमबनुर्त्त्य सपूर्वाच्चेति सूत्रेण विद्यमानपूर्वात् पूर्वशब्दादपि इनिर्विहितः तत्र यदि कृतमितिकर्मणि क्तः स्यात्तदा तस्य कटादिरूपकर्मविशेषणतयासापेक्षत्वेन समासादिवृत्तिर्न्न स्यात् एकत्र विशेषणत्वे-नोपस्थितस्यान्यत्र विशेषणतयान्वयायोगात् वृत्तिश्चात्रजायते भाष्यादिषु तथाप्रयोगादतोऽवश्यं प्रथमं कर्मा-विवक्षयाऽकर्मकत्वेन भावे क्तप्रत्यये विहिते तदन्तेनपूर्वादिभिः सुप्सुपेति समासे च कृते तत्पूर्वकात् पूर्व-शब्दात् कर्त्तरि इनिप्रत्ययोभवति । पश्चाच्च कर्त्तृकृत-क्रियायाः कर्मविशेषाकाङ्क्षायां कटादिकर्मणोऽन्वयः ।उक्तञ्च हरिणा “अकर्मत्वे सत्येव क्तान्ते भावाभि-धायिनि । पश्चात् क्रियावता कर्त्रा योगो भवति कर्म-णाम् । अविग्रहा गतादिस्था यथा ग्रामादिकर्मभिः ।क्रिया सम्बध्यते तद्वत् कृतपूर्व्यादिषु स्थितेति” । क्रिया-वतेत्यनेन क्रियाद्वारैव कर्मणीऽन्वय इति द्योतितम् क्रिया-याश्च वृत्तिशब्दैकदेशतयाऽनन्वयशङ्कायामाहाविग्रहेति ।नास्ति विशेषेण ग्रहोज्ञानं यस्याः सा पृथगुपस्थित्य-भावेन ज्ञातुमशक्येत्यर्थः गतादिस्था कर्त्तृबोधकनिष्ठा-न्तगतपदोप्स्थाप्यगमनकर्त्तृरूपार्थप्रविष्टापि यथा ग्रामंगतैत्यादौ विभिन्नपदोपात्तैरपि ग्रामादिकर्मभिःक्रिया सम्बध्यते तथेत्यर्थः समुदायशक्तिस्वीकारे एकदेशान्वयाभ्युपगमादवयवशक्तिस्वीकारे तु तदनुपगमेक्षत्यभाबादिति भावः । कृतपूर्व्यादिष्वित्यादिपदेनाध्वरे-ष्विष्टीत्यादयोगृह्यन्ते तत्रापि इष्टादिभ्यश्चेत्यनेन कर्त्तरिइनिविधानात् । अत्रेदं बोध्यं “निष्पत्तिमात्रे कर्त्तृत्वंसर्वत्रैवास्ति कारके” इत्युक्तेः कर्मणोऽपि स्वव्यापार-द्वारा क्रियानिष्पत्तिहेतुत्वेन कर्तृत्वे स्थिते तद्व्यापारस्यधात्वर्थत्वविवक्षायां धात्वर्थक्रियाश्रयत्वेन तस्य कर्तृत्वंसमानानुपूर्वीकमुख्यार्थवोधकधातूपात्तफलाश्रयत्वेन चकर्मत्वमित्येकस्यैव कर्मकर्तृता एवञ्च तत्र धातोरर्था-न्तरे वृत्तेरेवाकर्मकत्वम् । तथाहि अन्नं पच्यते स्वयमेवे-त्यादौ विक्लित्तिस्तदनुकूलोऽन्नस्थाल्यादिसंयोगरूपोव्यापारश्च तद्विशिष्टो वा पच्यर्थः तयोः फलव्यापारयो-रेकनिष्ठतया तद्वोधकधातोरकर्मकत्वं तेन अन्नेन पच्यतेखयमेवेत्यादी भावे लकारोपपत्तिः । द्विकर्मकाणान्तुएककर्मणः कर्तृत्वविवक्षयाऽपरस्याविवक्षयैवाकर्मकत्वंपचिदुह्योस्तु कर्मान्तरसत्त्वेऽपि कर्मवद्भावविधानात् सकर्म-कत्वं तेन तयोर्न भावे लकारादयः किन्तु कर्मण्येवतेन दुह्यते गवा दुग्धं स्वयमेवेत्यादि । एवञ्च सर्वेषामेवधातूनां कर्मणः कर्तृत्वविवक्षायां कर्मवद्भावे प्राप्तेधातुविशेषयोग एव कर्मवत्कार्य्यातिदेशपे न सर्वधातुयोगे तेन गम्यादियोगे कर्त्तरि वाच्ये न कर्म-वद्भावः किन्तु कर्तृवत्कार्थं,  भावे तु इष्यते एव कर्म-वत्कार्यम् । पच्यादियोगे तु कर्त्तरि भावे च वाच्ये कर्म-वद्भाव इति विवेकः । उक्तञ्च “कर्मस्थेऽपि च धात्वर्थेकर्मकर्त्ता च कर्मवत् । कर्तृस्थेऽपि च धात्वर्थे कर्मकर्त्ता च कर्तृवदिति” । कर्मवत् कर्मवत्कार्यवानित्यर्थःअतएव “कर्मवत् कर्मणा तुल्यक्रिये” इति सूत्रे कर्म-पदेन कर्मस्थक्रिया लक्षिता शास्त्रकारैस्तेन कर्मस्थ-क्रियातुल्यक्रियावति कर्त्तरि कर्मवत् कार्यमित्यर्थःक्रिययोस्तुल्यत्वञ्च एकाधिकरणमात्रवृत्तित्वेन तथाचकर्मस्थक्रियया फलेन व्यापारस्य सामानाधिकरण्येएव कर्मवद्भावविधानात् पच्यादेस्तथाभूतार्थकतया तत्-कर्त्तरि कर्मवत्कार्यं,  गम्यादेस्तु व्यापारस्योक्तफलसामा-नाधिकरण्याभावात् कर्त्तृस्थगावकत्वमिति विवेकः ।तथा तुल्यक्रिये कर्तरीत्यमिधानेन गम्यादीनामपि भावेकर्मवत्कार्यं यागादि भवत्योव । यद्यपि सर्वेषामेवाकर्मकाणां फलव्यापारयोः सामानाधिकरण्यबोधकतयाकर्मवद्भावापक्षिस्तथापि सूत्रे कर्मणा तुल्येति निर्देशात्येषां धातूनां मुख्यार्यवाचिनां सकर्मकत्वं तेषामेवकर्मवद्भाव इति गम्यते अस्त्यादेः सत्तादिरूपमुख्यार्थसकर्मकत्व । भावात् न तत्प्रसङ्गः । भवतेस्बु लाक्षणिका-नुभवार्थे वर्त्तमानस्य सकर्मकत्वेऽपि सत्तारूपमुख्यार्थेतथात्वाभावान्न प्रसङ्गः । एवञ्च सर्वेषामेव सकर्म-काणां कर्त्तृकर्मोभयस्थभाचकावेनाव्यवस्थायां हरिणाक्रियाकृतविशेषेण व्यवस्था दर्शिता यथा “विशेष-दर्शनं यत्र क्रिया तत्र व्यवस्थिता । शब्दप्रवृत्तिरन्येषांशब्दैरेव प्रकल्पितेति” । यत्र कर्मणि कर्त्तरि वा विशेषःक्रियाकृतोऽसाधारणधर्मो दृश्यते तत्रैव क्रिया व्यबस्थि-तेत्यर्थः धात्वर्थयोः फलव्यापाररूपयोः क्रिययोरुभय-निष्ठत्वेऽपि तत्कृतविशेषादेव तन्निष्ठत्वव्यवहार इतिभावः । विशेषश्च द्विविधः धातूपस्थाप्यः तदनुपस्था-य्यश्च तत्राभ्यर्हितत्वेन उपस्थितत्वेन च धातूपात्तवि-शेषस्यैव प्रथमं ग्रहणं तदप्राप्तौ तु अपरस्येतिबिवेकः । तेन पच्यादयः स्वोपस्थाप्यस्य कर्त्त्रपेक्षयाऽ-साधारणधर्मस्य व्यापाररूपक्रियाकृतस्य विक्लित्तिरूष-फलस्य बोधकाः कर्मस्थभावकाएव गम्यादयस्तु नैवं तदु-पस्थाप्यफलस्य संयोगादेरुतयनिष्ठतया साधारण्यात्धातूपस्थाप्यविशेषासत्त्वात् धात्वनुपस्थाप्यस्य क्रियाकृतस्यश्रमादिरूपासाधारणधर्मस्य ग्रहणं तस्य च कर्त्तरिदर्शनात् कर्त्तृस्थत्वम् । एवञ्च कर्त्तृस्थादिविभाग एत-म्भते न्यायमूल एव । अन्येषां मते पुनः शब्दप्रवृत्तिःकर्मवनुकार्य्यप्रवृत्तिः शब्दैरेव निथामकशास्त्रैरेव प्रकल्पि-तेति द्रष्टव्यम् । तच्च शास्त्रं यथा “कर्मस्थः पच-तेर्भावः कर्मस्थाश्च भिदादयः । कर्त्तृस्थो बुद्ध्यतेर्भावःकर्तृस्थाश्च गमादयः” इति कर्मस्थाः कर्मस्थक्रियार्थका इ-त्यर्थः एवमग्रेऽपि । सम्प्रदायविदस्तु एतच्छास्त्रमपिन्यायमूलकं पूर्वोक्तरीत्या एतेषां कर्मस्थत्वादिव्यवस्थाप-नात् अन्यथा प्रातखिकरूपेण तद्गणनस्य कर्तुमशक्य-तयाऽव्यवस्थापत्तेरित्याहुः । एवञ्च क्रियाकृतविशेषे-णैव क्रियाव्यवस्थेति पक्षमलम्ब्य “निर्वर्त्त्ये च विकार्य्येच कर्मवद्भाव इष्यते । नतु प्राप्ये कर्मणि तु सिद्धान्तोऽयंव्यवस्थितः” इत्यभियुक्तैर्व्यवस्था भङ्ग्यन्तरेण दर्शिता ।तथा च निवर्त्त्यविकार्य्ययोरेव क्रियाकृतस्य उत्प्रत्त्यादि-रूपस्य विशेषस्य सत्त्वात्,  प्राप्ये तदसत्त्वाच्च तेषु कर्मव-द्भावाभावौ बोध्यौ । “क्रियाकृतविशेषाणां सिद्धिर्यत्र बतिष्ठति” इत्यग्रिमप्राप्यकर्मलक्षणे प्राप्यस्य क्रियाकृतविशेषा-भावकथनात् व्यतिरेकेण निर्वर्त्त्यविकार्ययोस्तत्सत्त्वमर्था-यातमित्यलं विस्तरेण । सनन्तधातूनां धात्वर्थेच्छार्थ-कत्वेन कर्तृस्थत्वेऽपि तत्प्रकृतीभूतधातोरेव कर्मस्थ-कर्तृस्थभावकतया व्यवस्था तत्प्रकृतेरात्मनेपदादिना तद-न्तस्यात्मनेपदादिवदिति द्रष्टव्यम्’ बोघस्तु कर्मकर्तरिकर्तरीव यथा ओदनः पच्यते स्वयमेवेत्यादौ ओदनाभि-न्नैकाश्रयकबिक्लित्त्यनुकूलस्थाल्यादिसंयोगरूपोव्यापारः ।अपरे तु कर्तुराश्रयांशे विशेषणत्ववत् व्युत्पत्तिवैचित्र्येणफलेऽपि विशेषणत्वमङ्गीचक्रुरङ्गीचक्रुश्चात्र नामार्थधात्व-र्थयोरपि साक्षादन्वयम् । वस्तुतस्तु तिङर्थाश्रयस्यैव व्युत्-पत्तिवैचित्र्येणोभयत्रान्वय इति द्रष्टव्यम्,  अकर्मकत्वेनप्रसिद्धाः सत्ताद्यर्थका अभियुक्तैरन्यत्र संगृहीता यथा“सत्ताजीवनदर्पभीतिशयनक्रीडानिवासक्षयाव्यक्तध्वान-नभोगतिस्थितिजरालज्जाप्रमादोदये । मोहे खेटनवेग-युद्धदहनख्यातिक्षरोन्मादके शुद्धिस्वेदपलायनभ्रमणके-शान्तौ प्लुतौ मज्जने । दृप्तौ जागरशोषवक्रगमनोत्साहेमृतौ गंशये म्लानौ मन्दगतौ च नृत्यपतने चेष्टा-क्रुधौ रोदने । वृद्धौ हावकृतौ च सिद्धिविरतौ हर्षो-पवेशे बले कम्पोद्वेगनिमेषभङ्गयतनार्थे धातवोऽकर्मकाः ।दौर्बल्यादिषु चार्थेषु वर्त्तमानास्तु धातवः । वाचका भाव-मात्रस्य यतस्तस्मादकर्मकाः । कौटिल्यादिषु चार्थेषु प्रोक्ताये ते तु धातवः । तद्वद्भावेऽकर्मकाः स्युस्तद्वत्कृत्यां सक-र्मकाः । क्रियावाचित्वमाख्यातुं प्रसिद्धोऽर्थः प्रदर्शितः ।प्रयोगतोऽन्ये मन्तव्या अनेकार्था हि धातवः” इति ।३ आकाशादिमहाभूतेषु । ४ इन्द्रियेषु ५ शब्दाद्याकाशादिगुणेषु । देहस्थेषु “रसासृङ्मांसमेदोऽस्थिमज्जा-शुक्राणिं धातव इत्युक्तेषु ६ रसादिषु । ७ मनःशिला-द्यश्मविकारे । ८ कफादौ अमरः । अत्राह सुश्रुतः ।“ते धातबोऽपि विद्वद्भिर्गदिता देहधारणात् । विसर्गा-दानविक्षेपैः सोमसूर्य्यानिला यथा । धारयन्ति जगद् देहंकफपित्तानिलास्तथेति” । ९ अस्थ्नि । १० स्वर्णादौ तत्राष्टघातवोयथा “हिरण्यं रजतं कांस्यं ताम्रं सीसकमेव च । रङ्ग-मायसरैत्यञ्च धातवोऽष्टौ प्रकीर्त्तिता” इति दानसागरः ।“सुवर्णं रजतं ताम्रं लौहं कुप्यञ्च पारदम् ।रङ्गञ्च सीसकञ्चैव इत्यष्टौ देवसम्भवाः” इति वैद्यकम् ।सप्त धातवो यथा । “स्वर्णं रूप्यञ्च ताम्रञ्च रङ्गं यसदमेवच । सीसं लोहञ्च सप्तैते धातवो गिरिसम्भवाः” इतिभावप्र० । “बलीपलितखालित्यकार्श्यावल्यजरामयान् ।निवार्य देहं दधति नृणां तद्धातवो यथा । “सुवर्णरूप्यताम्राणि हरितालमनःशिला । गैरिकाञ्जनकासीस-सीसलोहाः सहिङ्गुलाः । गन्धकोऽभ्रकमित्याद्याधानवो गिरिसम्भवाः” । नव धातवो यथा “हेम-तारारनागाश्च ताम्ररङ्गे च तीक्ष्णकम् । कांस्यकंकान्तलौहश्च धातबो नव कीर्त्तिताः” । माक्षिकंतुत्थिकाभ्रे च नीलाञ्जनशिलाऽलकाः । रसकश्चेतिविज्ञेया एते सप्तोपधातवः । शरीरस्थसप्तधातुभवस-प्तोपधातवो यथा । “स्तन्यं रजश्च नारीणां काले भ-वति गच्छति । शुद्धमांसभवस्नेहो यः सा सङ्की-र्त्यते वसा । स्वेदोदन्तास्तथा केशास्तथैवौजश्च सप्तमम् ।इति धातुभवाज्ञेया एते सप्तोपधातवः” इति सुख-बोधः । ११ लोकेषु १२ वस्तुनि शब्दार्थचि० ।रसादेर्धातुवाच्यतायां निरुक्तिस्तत्कर्माणि च भावप्र० उ-क्तानि यथा “एते सप्तखयं स्थित्वा देहं दधति यन्नृणाम् ।रसासृङ्मांसमेदोऽस्थिमज्जाशुक्राणि धातवः । प्रीणनंजीवनं लेपः स्नेहो धारणपूरणे । गर्भोत्पादश्च कर्माणिधातूनां कथितानि च । रसादीनां धातूनां क्रमेण प्रीण-नादिकर्माणीति बोध्यम् । एतेषाञ्च पूर्वपूर्बस्योत्तरोत्तर-हेतुत्वं तच्च कायशब्दे १९०८ पृ० दर्शितम् । उपधातवःतद्गुणाश्च भावप्र० अन्यथोक्ताः यथा“सप्तोपधातवः स्वर्णमाक्षिकं तारमाक्षिकम् । तुत्थंकांस्यञ्च रीतिश्च सिन्दूरं च शिलाजतु । उपधातुषुसर्वेषु तत्तद्धातुगुणा अपि । सन्ति किन्त्वेषु तेऽत्रोनास्तत्त-दंशाल्पभावतः” । तत्र स्वर्णादिधातौ “दह्यन्तेध्मायमानानांधातूनां हि यया मलाः” मनुः । उपधातवश्च गौण-धातवस्तेन तत्रापि धातुशब्दप्रवृत्तिः । अतएव उप-धात्वभिप्रायेण गैरिकादीनां धातुशब्दवाच्यता दृश्यते यथा“न्यस्ताक्षरा धातुरसेन यत्र” “अकालसन्ध्यामिव धातु-मत्ताम्” कुमा० । “वर्द्धयन्निव तत् कूटान् उद्धूतै-र्धातुरेणुभिः” रघुः । “त्वामालिख्य प्रणथकुपितां धातु-रागैः शिलायाम्” मेघ० । “अद्रीणामिव कूटानि धातु-रक्तानि शेरते” मा० आ० १९ अ० । १३ देहादिधारकेआत्मनि “स्त्रीपुंसयोस्तु संयोगे विशुद्धे शुक्रशोणिते ।पञ्च धातून् स्वयं षष्ठः आदत्ते युगपत् प्रमुः” याज्ञ० ।“पञ्च धातून् पृथिव्यादिपञ्चभूतानि शरीरारम्भक-तया षष्ठश्चिद्धातुरात्मा प्रभुः शरीरारम्भकादृष्टकर्मयोगि-तया समर्थः युगपदादत्ते भोगायतनत्वेन स्वीकरोति”मिता० आकाशादौ “तदव्ययमनुद्रिक्तं सर्वव्यापि ध्रुवंस्थिरम् । नवद्वारं पुरं विद्यात् त्रिगुणं पञ्चधातुकम्” भा०आश्व० ३६ अ० । “भूतेषु धातवः पञ्च ब्रह्मा तान-सृजत् पुरा । आवृता यैरिमे लोकाः महाभूताभि-संज्ञिताः” भा० शा० १८४ अ० । “अन्नमशितं त्रेधाविधीयते तस्य यः स्थविष्टो धातुस्तत् पुरीषम्” छा० उप० ।प्रभृतौ “धातोः स्थाने इवादेशं सुग्रीवं संन्यवेशयत्” ।“अवेक्ष्य धातोर्गमनार्थमर्थवित्” रघुः । रसादौ “शरीर-धातवो ह्यस्य मांसं रुधिरमेव च । नेशुर्ब्रह्मास्त्रनि-र्दग्धाः न च भस्माप्यदृश्यत” भा० व० २८९ अ० ।परमेश्वरे “अनादिनिधनो धाता विधाता धातुरुत्तमः”विष्णुस० । धातुर्विरिञ्चेरुत्कृष्टः इति वा नामद्वयंकार्य्यकरणात् प्रपञ्चधारणात् वा चिद्धातुः” भा० । “वायुंपूर्वमथो सृष्ट्वा यो धातुर्धातुसत्तमः । धारणाद्धातुशब्दञ्चलभते लोकसंज्ञितम्” हरिवं० २० अ० । केशाद्युष-धातौ “काकपदमक्षिका केशधातुयुक्तानि शर्कराबिद्धम्”वृ० सं० ८० अ० । १४ धारके । “अत्यं हविः सचतेसच्च धातु चारिष्टगातुः” ऋ० ५ । ४४ । ३ । “धातु सर्वधार-कम्” भा० । १५ प्रकारे “त्रिधातवः परमा अस्य गावः” ऋ०५ । ५० । ४ “त्रिधातुः प्रथयद्विभूम” त्रिधातुः त्रिप्रकारः” भा०

Capeller

German

 1. धातु m.
  Satz,  Lage,  Schicht
 Teil,  Bestandteil
Element,  Urstoff (ph.)
 Mineral, 
Erz,  Metall
 Verbalwurzel (g.).

 2. धा॑तु saugbar,  schlürfbar.

Grassman

German

 1. (dhā́tu),  m. [von 1. dhā],  Theil,  Bestandtheil,  enthalten in tri-,  triviṣṭi-,  su-dhā́tu und in saptá-dhātu.

 2. dhā́tu,  a.,  zum Schlürfen [2. dhā] geeignet.
-u [n.] havís {398, 3}.

Burnouf

French

 धातु धातु m.
  (sfx. तु) élément,  substance ou
propriété élémentaire: अपोधातु l'élément aqueux,  l'eau
पृथिवीधातु l'élément terreux,  la terre
 मनोधातु
le manas ou intellect
 विज्ञानधातु le principe de la
connaissance distincte,  l'intelligence
 दुःखधातु l'élément
de la douleur,  la sensibilité affective [en tant qu'elle perçoit la
douleur].
		 Humeurs,  parties constitutives de l'organisme.
Minéral,  minerai.
		 Métal simple ou élémentaire.
		 Racine,  tg.
Bd. les 18 substrata des आश्रयस्,  des आश्रितस् et des
आलम्बनस्।
धातुघन n.
  (हन्) boisson acide obtenue par la
fermentation de l'eau de riz.
धातुनाशन n.
  (नश् au c.) mms.
धातुप m.
  (पा) chyle.
धातुभृत् m.
  (बृ) montagne.
धातुमाक्षिक n.
  sorte de substance minérale.
धातुमारिणी f.
  (मृ au c.) borax [fondant pour les
métaux].
धातुराजक m.
  (राज्
 sfx. अक) liqueur séminale.
धातुलोक m.
  l'ensemble des 18 धातुस्,  Bd.
धातुवादिन् m.
  (वद्) essayeur de métaux,  minéralogiste.
धातुवैरिन् m.
  soufre [ennemi des métaux].
धातुशेखर m.
  sulfate de fer.
धातूपल m.
  (उपल) craie
		 pierre de minerai (?).

Stchoupak

French

 धातु-
 m.
  couche,  assise,  fondation 
 matière première,  ingrédient, 
partie essentielle,  fondamentale,  élément 
 corps élémentaire,  minéral, 
métal,  minerai 
 (philos.) élément 
 qqf.  = les trois guṇa 
 (bouddh.) plan
(de l'existence) 
 (gramm. ) racine verbale,  verbe 
 -मन्त्- a. qui comporte des
éléments 
 qui contient des minéraux ou des métaux 
 -मत्ता- f.
  abondance
de métaux 
 -मय- -ई- a. abondant en métaux,  en minéraux.
°पाठ- m.
  liste de racines verbales rangées d'après les règles de
Pāṇini 
 titre d'ouvrages de ce genre attribués à Pāṇini et à d'autres
grammairiens.
°मल- nt. matières impures contenues dans le corps,  excréments.
°लोप- a. qui fait tomber la finale d'une racine.
°वाद- m.
  métallurgie,  alchimie.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.