Shabda Sagara

भूमि
f. (-मिः-मी)
१. The earth.
२. Place, site in general.
३. A district.
४. Land, soil. ५ A story, floor.
६. A site, situation.
७. Attitude, posture.
८. A mask, a character, (in Dramaturgy.)
९. Subject, objest.
१०. The tongue
११. Abode.
१२. The base of any figure in geometry.
E. भू to be and मि Unādi aff.

Capeller Eng

भू॑मि (भू॑मी) f. the earth, ground, soil, land, country, place, site, abode;
floor or story of a house;
step, degree (fig.);
position, part or character (d.);
a person or thing worthy of (—°).

Yates

भूमि (मिः) २.
f. The earth; a place.

Wilson

भूमि
f. (-मिः-मी)
१ The earth.
२ Place, site in general.
३ The base of any figure in geometry.
E. भू to be, and मि Uṇādi aff.

Apte

भूमिः [bhūmiḥ], f. [भवन्त्यस्मिन् भूतानि, भू-मि किच्च वा ङीप्]

The earth (opp. स्वर्ग, गगन or पाताल); द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च Pt. १.१८२; R.२.७४.

Soil, ground; उत्खातिनी भूमिः Ś.१; विदूरभूमिः Ku.१.२४.

A territory, district, country, land; विदर्भभूमिः.

A place, spot, ground, plot of ground; प्रमदवनभूमयः Ś.६; अधित्यकाभूमिः N.२२.४१; R.१. ५२;३.६१; Ku.३.५८.

A site, situation.

Land, landed property.

A story, the floor of a house; as in सप्तभूमिकः प्रासादः; प्रासादैर्नैकभूमिभिः Rām.४.३३.८.

Attitude, posture.

A character or part (in a play); cf. भूमिका.

Subject, object, receptacle; विश्वासभूमि, स्नेहभूमि &c.; मात्राणि कर्माणि पुरं च तासां वदन्ति हैकादशवीर भूमिः Bhāg.५.११.९.

Degree, extent, limit; प्रकुपितमभिसारणे- $नुनेतुं प्रियमियती ह्यबलाजनस्य भूमिः Ki.१.५८.

The tongue.

The number ऽoneऽ.

The area.

The base of any geometrical figure. -Comp. -अनन्तरः a king of an adjacent district. -अनृतम् false evidence concerning land; सर्वं भूम्यनृते हन्ति मा स्म भूम्यनृतं वदीः Ms.८.९९. -आमलकी, -आली N. of a plant; स्याद् भूम्यामलकी तिक्ता कषाया मधुरा हिमा Bhāva. P. -इच्छा a desire for lying on the ground.

इन्द्रः, ईश्वरः a king, sovereign; सभा ते भाति भूमिन्द्र सुधर्मातो$धिका क्षितौ Sūktisundara ५.२८.

a mountain; आस्ते गुरुः प्रायशः सर्वराज्ञां पश्चाच्च भूमीन्द्र इवा- भियाति Mb.६.२.११. -कदम्बः a kind of Kadamba.-कम्पः an earthquake. -कूश्मण्डः liquorice (Mar. ज्येष्ठी- मध). -खर्जूरिका, -खर्जूरी a variety of date tree; ऽभूमि- खर्जूरिका ...... दुरारोहा मृदुच्छदाऽ Bhāva. P. -गत a. fallen to the earth. -गर्तः, -गुहा a hole in the ground. -गृहम् a cellar, an underground chamber. -गोचरः a man.-चलः, -चलनम् an earthquake; दशग्रीवः समाधूतो यथा भूमिचले$चलः Rām.६.५९.६१. -छत्रम् a mushroom. -जa. earth-born, born or produced from the earth.

(जः) the planet Mars.

an epithet of the demon Naraka.

the plant भूनिम्ब. (-जा) an epithet of Sītā.-जीविन् a. living on (the produce of) land; an agriculturist. (-m.) a Vaiśya. -(र्भि)जयः Uttara, the son of Virāṭa; Mb.४. -तनयः the planet Mars. -तलम् the surface of the earth. -दानम् a grant of land. -दुन्दुभिः ऽearth-drumऽ, as a pit covered over with skins. -देवः a Brāhmaṇa; शिष्ट्वा वा भूमिदेवानां नरदेवसमागमे Ms.११.८२.

धरः a mountain.

a king.

the number ऽsevenऽ.-नाथः, -पः, -पतिः, -पालः, -भुज् m.

a king, sovereign; तत्तत् भूमिपतिः पत्न्यै दर्शयन् प्रियदर्शनः R.१.४७.

a Kṣatriya.-पक्षः a swift or fleet horse. -परिमाणम् square measure.-पिशाचम् the wine-palm. -पुत्रः the planet Mars.

पुरंदरः a king.

N. of Dilīpa. -प्रः a. filling the earth; भूमिप्रा$स्य कीर्तिर्भवति Ait. Ār.२.५.३. -बुध्न a. having the earth for a bottom; Ch. Up. -भागः a spot or portion of ground. -भृत् m.

a mountain.

a king. -मण़डा a kind of jasmine.

रक्षकः a guardian of a country.

a swift or fleet horse. -रथिकः a ground charioteer; तद् यथा भूमिरथिको भूमौ रथमालिख्य योग्यां करोति । सा तस्य योग्या प्रयोगकाले सौकर्यमुत्पादयति ŚB. on MS.७.२.१५. -रुहः a tree; A. Rām.७.४.२१. -लाभः death (lit. returning to the dust of the earth).-लेपनम् cow-dung. -वर्धनः, -नम् a dead body, corpse; यो न याति प्रसंख्यानमस्पष्टो भूमिवर्धनः Mb.३.३५.७. -शय a. sleeping on the ground.

(यः) a wild pigeon.

a child, boy.

any animal living in the earth.

N. of Viṣṇu; भूशयो भूषणो भूतिः V. Sah. -शयनम्, -शय्या sleeping on the ground. -सत्रम् an offering of land; अक्षयान् लभते लोकान् भूमिसत्रं हि तस्य तत् Mb. -समीकृत a. thrown to the ground, floored (Mar. जमीनदोस्त), वानरै राक्षसाश्चापि द्रुमैर्भूमिसमीकृताः Rām.६.५२.३. -संनिवेशः the general appearance of a country.

संभवः, सुतः the planet Mars.

an epithet of the demon Naraka. (-वा, -ता) an epithet of Sītā. -स्थ a. being, standing on the ground; भूमिष्ठं नोत्सहे योद्धुं भवन्तं रथमास्थितः Mb.५. १७९.१. -स्नुः an earth-worm. -स्पृश् a.

blind.

lame, cripple. (-m.)

mankind.

a Vaiśya.

a thief. -स्पोटः a mushroom.

Monier Williams Cologne

भूमि a f. (Ved. also nom. भू॑मी gen. abl. °म्यास् loc. °म्याम्) the earth, soil, ground, RV. &c. &c.

(pl. divisions of the world; cf. भूमि-त्रय)

a territory, country, district, ib.

a place, situation, ŚBr. &c. &c.

position, posture, attitude, MBh.; Kāv. &c.

the part or personification (played by an actor), Kathās.

the, floor of a house, story, Megh.; Kathās.

the area, Śulbas.

the base of any geometrical figure, Col.

(metaph.) a step, degree, stage, Yogas. (with Buddhists there are १० or १३ stages of existence or perfection, Dharmas. ४५; ४६)

extent, limit, Kir.

(ifc.) a matter, subject, object, receptacle i.e. fit object or person for (cf. विश्वास-, स्नेह-भ्° &c., and पात्र, भाजन)

the tongue, L.

(also)= भू (above)

भूमि m. N. of a son or grandson of Yuyudhāna and father of Yugaṁdhara, Hariv.; VP.

भूमि b भूमी &c. See p.७६३.

Spoken Sanskrit

भूमिbhUmif.land
भूमिपतिbhUmipatim.landlord
भूस्वामिन्bhUsvAminm.landlord
विदेशvidezam.foreignland
आनुप्रस्थाभिमुख्यAnuprasthAbhimukhyan.landscapeorientation  [ computer ]
स्थली sthalIf.land
पृथिवी pRthivIf.land
मेदिनी medinIf.land
भू bhUf.land
क्षेत्र kSetran.land
पुरीष purISan.land
उत्तारयति { उत्तॄ } uttArayati { uttRR }verb caus.land
सुमेध sumedhaadj. loamy  [ of pasture land ]
मिस्रदेश misradezan. Egypt  [ cf. Mizraim - Hebrew for land of Egypt ]
तीरविलग्न tIravilagnaadj.landed
अतीतनौक atItanaukaadj.landed
विप्लुत viplutaadj.landed
समुत्तीर्ण samuttIrNaadj.landed
उत्तीर्ण uttIrNaadj. ppp.landed
पारगामिन् pAragAminadj.landing

भूमिbhUmif.earth
भूमिbhUmif.land
भूमिbhUmif. limit
भूमिbhUmif. ground
भूमिbhUmif. tongue
भूमिbhUmif. position
भूमिbhUmif. degree
भूमिbhUmif. receptacle  [ i.e. fit object or person for ]
भूमिbhUmif. stage
भूमिbhUmif. matter
भूमिbhUmif. department
भूमिbhUmif. posture
भूमिbhUmif. district
भूमिbhUmif. step
भूमिbhUmif. object
भूमिbhUmif. area
भूमिbhUmif. subject
भूमिbhUmif. receptacle i.e. fit object or person for
भूमिbhUmif. extent
भूमिbhUmif. country

Macdonell

भूमि
bhū́-mi (sts. ī), f. earth;
ground, soil (sts. pl.), for (g.);
territory, country, land, district;
earth (as a substance);
spot, site, place;
storey, floor;
position, office;
part (of an actor);
stage (in Yoga);
degree, extent;
-°, object of (love, confidence), opportunity of (recreation), prodigy of (impudence).

Benfey

भूमि (also भूमी, i. e. भू + म + ई, cf.
I. भूमन्), f.
१. The earth, Pañc. १६५, १६.
२. Land, estate, Pañc. iii. d. ९२; domain (where one governs or works), Bhāg. P. ५, ११, ९.
३. Place, Pañc. १६१, १३; site.
-Comp.
अ-, f. १. anything but earth. २. an unsuitable place, Śāk. १०१, १९. ३. no object for, Śāk. ९७, ९ (exceeding).
अति-, f. highest degree, Amar. ८०; Utt. Rāmac. ८२, ७.
अन्तर्-, f. the interior of the earth, Arj. १०, २७; Sund. २, ८.
Karma(n)-, f. the land of holy works, Āryāvarta, or the central part of India, Rām. २, १०९, २८.
जन्म(न्)-, f. home, Pañc. v. d. २५.
पन-, f. a drinking-room, Rām. ५, १४, ३९.
मल्ल-, f. an arena for athletic contests. बध्य- (vb. वध्), f. place of execution, Hit. ६३, ६.
रङ्ग-, f. १. a field of battle, Pañc. ३५, ३. २. an arena, Johns. Sel. ९, ११. ३. a stage, a place where dancing, etc., is exhibited.
वास-, f. a dwelling-place, Hit. ३८, २, M. M.
विश्वास-, f. a person worthy of confidence, Hit. १८, ७, M. M.
संकेत-, f. place of assignation, Lass. २४, १५.
स्थान-, f. dwelling-place, a palace(?), Lass. २८, १०.
स्न्च-, f. one worthy of love, Mālat. ८३, ११.
सिद्ध-, f. the country in which the Siddhas live, Pañc. २४२, ५.

Mahabharata

*Bhūmi (“Earth”) personified: I, ३०१७; V, ३९७३ (yathā, married to Bhūmipati); XIII, ७२३६, ७२३७ (Kāśyapī), etc.

Purana


भूमि १


BHŪMI I . The earth.
१) General. The Purāṇas maintain that bhūmi has a devī (goddess). The births of bhūmi and its basic goddess are in two different ways.

The mahābhārata, (Dākṣiṇātya Pāṭha) says that the goddess bhūmi was the daughter of brahmā and that she was married by Mahāviṣṇu. The earth on which we live is the Mṛtpiṇḍa of which the basic deity is this Bhūmidevī. Of the many versions given in the Purāṇas regarding the origin of earth, three are given below:--
१) Long ago, towards the end of the age of floods, the earth was in a liquid state. At that time, śiva cut open his thigh and let fall a drop of blood in the water. It assumed the form of an “aṇḍa” (egg). śiva took that aṇḍa and split it. A man came out of it. From him was made Nature (prakṛti) for the creation of the Universe. One half of the broken aṇḍa became sky and the other half became the earth. (kathāsaritsāgara, Kathāpīṭhalaṁbaka, २nd Taraṅga).

(२) Mahāviṣṇu lay on the surface of water which spread everywhere in the beginning. A lotus sprang up from the navel of viṣṇu and from its top brahmā was born. Liquid matter began to flow out of Viṣṇuऽs ears on both sides. From it were born two Rākṣasas named madhu and kaiṭabha. They persecuted brahmā. Mahāviṣṇu woke up and killed madhu and kaiṭabha. The thick fat of these Rākṣasas hardened into the earth. (devī bhāgavata, Navama skandha).

३) In the beginning Mahāviṣṇu (Mahāvirāṭ puruṣa) spread everywhere. In every pore of that Mahāvirāṭ who was lying on the surface of the water, there was a brahmāṇḍa. In course of time that virāṭ obtained mind. That mind stood connected with each of the pores equally. Later from it were formed the “Pañcamahābhūtas”. From their combination was formed the Bhūta called “Mahā Pṛthvī”. It was cut into many pieces and each of the pieces was deposited in each pore. It was these Pṛthvī pieces which became “Bhūmis” at the time of creation. At the time of the floods, these Bhūmis sank again into those pores as before. In each of these Brahmāṇḍas, there are the earth, mountains, forests, oceans, the seven islands, himavān, Meru, Sun, Moon, Stars and other planets. Also, each of them has its own brahmā, viṣṇu, śiva and other devas. Since all the different Bhūmis in all the Brahmāṇḍas had been formed artificially, they all perish in the floods. (devī bhāgavata, Navama skandha).
३) bhūmi devī (Goddess Earth) is the wife of Mahā viṣṇu. In varāha kalpa (Age of the Pig) the asura hiraṇyākṣa carried the Earth and Submerged it under water. At once Mahā viṣṇu appeared in the form of a Pig and lifted up the Earth on its horns. When the Earth floated on the surface of water like a lotus leaf, bhūmi devī who was pleased, stood up in her charming figure. Mahāviṣṇu fell in love with her and with the brilliance of a crore of suns, had sexual union with her for the period of one Devavarṣa. It is from that time that bhūmi devī became Mahāviṣṇuऽs wife. As a result of their union, a son named maṅgala was born to them.

Ghaṭeśa is the son of maṅgala. maṅgala has another name, Covva. After the birth of maṅgala, at the behest of Lord viṣṇu, all people began to offer worship to Bhūmidevī. Mahāviṣṇu himself first worshipped her by reciting the mantra--“Om Hrīṁ-Śrīṁ-Krīṁ-Vasudhāyai Svāhā”. After that this mantra became popular for worshipping Bhūmidevī. (devī bhāgavata, Navama skandha).

Narakāsura was Bhūmidevīऽs son by hiraṇyākṣa, the asura. When hiraṇyākṣa, in the form of a pig, carried Bhūmidevī on his horns to pātāla, the horns came in contact with Bhūmidevī and she became pregnant. In bhāgavata, Daśama skandha we read that Narakāsura was born as the result of this contact. (See the word naraka I).

sītā was the daughter of Bhūmidevī, born on another occasion. sītā was married by the kosala King Śrī rāma. When she was abandoned by her husband, she was at last accepted by Bhūmidevī within her own self. (See the word sītā).
४) bhūmi and prahlāda. Since Bhūmidevī had been the wife of the asura hiraṇyākṣa she has also been called the mother of the asura clan. Hiraṇyākṣaऽs brother was hiraṇyakaśipu. prahlāda, the son of hiraṇyakaśipu, was a devotee of viṣṇu. The father did not like the sonऽs devotion to viṣṇu. So he persecuted prahlāda in various ways. Once he threw down prahlāda from the top of a high building. At that time bhūmi devī appeared there and received him in her arms. (brahmāṇḍa purāṇa, Chapter २४).
५) Bhūmidevī and pṛthu. Once the Emperor pṛthu turned Bhūmidevī into a cow and milched all resources from her. (For details, see the word pṛthu).
६) Pārvatīऽs curse. Once pārvatī and śiva indulged in their sexual act for many years. The earth began to shake to its foundations. The gods approached śiva with a request to refrain and he agreed. Śivaऽs semen was discharged and fell on the earth. pārvatī who was angry at this, cursed Bhūmidevī as follows:--“You Bhūmidevī! You will assume many forms and become the wife of many. Since you have prevented me from giving birth to a son, no children will be born to you in future.” (vālmīki rāmāyaṇa, Bālakāṇḍa, ३६th sarga).
७) Other details.

(१) Narakāsura has another name, “Bhauma”. (M.B. Sabhā Parva, Dākṣiṇātya Pāṭha, Chapter ३८).

(२) Bhūmidevī prayed to śrī kṛṣṇa and obtained Vaiṣṇavāstra for her son Narakāsura. (M.B. droṇa parva, Chapter २९, Verse ३०).

(३) When paraśurāma was carrying on the annihilation of Kṣatriyas, Bhūmidevī induced the sage kaśyapa to entreat paraśurāma to stop his massacre of Bhūpālas. (Protectors of bhūmi=Kṣatriyas). (M.B. śānti Parva, Chapter ७९, Verse ४४).

(४) Once she (Bhūmidevī) described to śrī kṛṣṇa, the greatness of Brahminhood. (M.B. Anuśāsana Parva, Chapter ३४, Verse २२).

(५) At another time she explained to śrī kṛṣṇa the nature of Gṛhasthāśramadharma, (Duties of a householder). (M.B. anuśāsana parva, Chapter ९७, Verse ५).

(६) On one occasion, when King aṅga touched her, Bhūmidevī lost her own form and vanished. At that time, kaśyapa prajāpati paralysed her. (M.B. anuśāsana parva, Chapter १५२, Verse २).

(७) paraśurāma gifted the whole earth to the sage kaśyapa. From that time Bhūmidevī has been called “Kāśyapī” (daughter of kaśyapa). (M.B. Anuśāsana Parva, Chapter १५४, Verse ७).


भूमि २


BHŪMI II . Wife of dhruva. This bhūmi devī, the daughter of śiśumāra had two sons named kalpa and Vatsala, by dhruva. (bhāgavata, Caturtha Skandā).


भूमि ३


BHŪMI III . Another bhūmi, who was the wife of a king named bhūmipati is mentioned in M.B. Udyoga Parva, Chapter ११७, Verse १४).

Vedic Reference

«pada३» :::: २:१०८


Bhūmi or bhūmī is a common word for ‘earth’ in the Rigveda and later, being practically a synonym of pṛthivī. It is also used of the land given by the god to the Āryan, and of grants of land.

Foot notes
  1. i. ६४, ५; १६१, १४; ii. १४, ७, etc. So in x. १८, १०, ‘mother earth’ receives the remains of the dead.
  2. Av. vi. २, १, where it is said that the bhūmi is the highest of the three earths (pṛthivī); xi. ७, १४, where nine earths and seas are mentioned; ii. ९, ४; vi. ८, २, etc.
  3. Rv. iv. २६, २. Cf. vi. ४७, २०.
  4. Śatapatha brāhmaṇa, xiii. ५, ४, २४; ६, २, १८.

«pada४» :::: २:१०८


Bhūmi-dundubhi, ‘earth drum,’ denotes a pit covered with a hide used at the Mahāvrata rite, and mentioned in the Saṁhitās and the Brāhmaṇas.

Foot notes
  1. taittirīya Saṁhitā, vii. ५, ९, ३; kāṭhaka Saṁhitā, xxxiv. ५.
  2. pañcaviṁśa brāhmaṇa, v. ५, १९; aitareya Āraṇyaka, v. १, ५.

    Cf. Keith, aitareya Āraṇyaka, २७७, n. १४.

«pada५» :::: २:१०८


Bhūmi-pāśa, ‘earth net,’ is the name of a plant in the Śatapatha brāhmaṇa, probably some sort of creeper.

१ xiii. ८, १, १६. Cf. Eggeling, Sacred Books of the East, ४४, ४२७, n. १.

Amarakosha

भूमि स्त्री।

भूमिः

समानार्थक:भू,भूमि,अचला,अनन्ता,रसा,विश्वम्भरा,स्थिरा,धरा,धरित्री,धरणि,क्षोणि,ज्या,काश्यपी,क्षिति,सर्वंसहा,वसुमती,वसुधा,उर्वी,वसुन्धरा,गोत्रा,कु,पृथिवी,पृथ्वी,क्ष्मा,अवनि,मेदिनी,मही,विपुला,गह्वरी,धात्री,गो,इला,कुम्भिनी,क्षमा,भूतधात्री,रत्नगर्भा,जगती,सागराम्बरा,इडा,भूत,इरा,रोदस्,रोदसी

२। १। २। १। २

भूर्भूमिरचलानन्ता रसा विश्वम्भरा स्थिरा। धरा धरित्री धरणिः क्षोणिर्ज्या काश्यपी क्षितिः॥

अवयव : भूरन्ध्रम्,मृद्

: अतिनिम्नप्रदेशः, कुमुदयुक्तदेशः, सर्वसस्याढ्यभूमिः, निर्जलदेशः, हलाद्यकृष्टभूमिः, शरावत्याःअवधेःप्राग्दक्षिणदेशः, शरावत्याःअवधेःपश्चिमोत्तरदेशः, भारतस्यपश्चिमसीमाप्रदेशः, भारतभूमेःमध्यदेशः, विन्ध्यहिमाद्रिमध्यदेशः, नडाधिकदेशः, कुमुदबहुलदेशः, बहुवेदसदेशः, बालतृणबहुलदेशः, सपङ्कदेशः, जलाधिकदेशः, अश्मप्रायमृदधिकदेशः, वालुकाबहुलदेशः, सिकतायुक्तदेशः, नद्यम्बुभिःसम्पन्नदेशः, वृष्ट्यम्बुभिःसम्पन्नदेशः, स्वधर्मपरराजयुक्तदेशः, सामान्यराजयुक्तदेशः, नद्यादिसमीपभूमिः, पाषाणादिनिबद्धाभूः, गृहरचनापरिच्छिन्नदेशः, गृहरचनावच्छिन्नवास्तुभूमिः, ग्रामादिसमीपदेशः, पर्वतः, मेखलाख्यपर्वतमध्यभागः, पर्वतसमभूभागः, अद्रेरधस्थोर्ध्वासन्नभूमिः, यागार्थंसंस्कृतभूमिः, स्वभूमिः, पर्वतादयः, विजनः, अश्वेनदिनैकाक्रमणदेशः, भयङ्करयुद्धभूमिः, प्रेतभूमिः, यज्ञेस्तावकद्विजावस्थानभूमिः, ऊषरदेशः, देशः, जन्मभूमिः

पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, पृथ्वी

Kalpadruma

भूमिः
, स्त्री, (भवन्ति भूतान्यस्यामिति । भू + “भुवः कित् । ” उणा० ४ । ४५ । इति मिः । स च कित् । ) पृथिवी । स्थानमात्रम् । इति मेदिनी । मे, २२ ॥ (यथास्या पर्य्यायः । “भूर्भूमिः पृथिवी पृथ्वी मेदिनी वसुधावनिः । क्षितिरुर्व्वी मही क्षौणी क्ष्मा धरा कुर्वसुन्धरा ॥ ” इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥ ) जिह्वा । इति संक्षिप्तसारोणादिवृत्तिः ॥ योगिनामवस्थाविशेषः । यथा, — “निरुद्धे चेतसि पुरा सविकल्पसमाधिना । निर्विकल्पसमाधिस्तु भवेदत्र त्रिभूमिकः ॥ व्युत्तिष्ठते स्वतस्त्वाद्ये द्वितीये परबोधितः । अन्ते व्युत्तिष्ठते नैव सदा भवति तन्मयः ॥ एवं प्राग्भूमिसिद्धावप्युत्तरोत्तरभूमये । विधेया भगवद्भक्तिस्तां विना सा न सिध्यति ॥ ” इति गीतागूढार्थदीपिकायां मधुसूदनसरस्वती ॥ भूमेः पर्य्यायादयः पृथिवीशब्दे द्रष्टव्याः । अस्या गुणाः । “भूमेः स्थैर्य्यं गुरुत्वञ्च काठिन्यं प्रसवार्थता । गन्धो गुरुत्वं शक्तिश्च संघातः स्थापना धृतिः ॥ ” इति महाभारते मोक्षधर्म्मः ॥ अस्यार्थः । स्थैर्य्यमचाञ्चल्यम् १ । गुरुत्वं पतन- प्रतियोगी गुणः २ । काठिन्यम् ३ । प्रसवार्थता धान्याद्युत्पत्तिस्तदर्थता ४ । गन्धः ५ । गुरुत्वं पिण्डपुष्टिः ६ । शक्तिः गन्धग्रहणसामर्थ्यम् ७ । संघातः श्लिष्टावयवत्वम् ८ । स्थापना मनुष्या- द्याश्रयम् ९ । धृतिः पाञ्चभौतिके मनसि यो धृत्यंशः । इति तट्टीका ॥ * ॥ भूमिदानमाहात्म्यम् यथा, — “सर्व्वेषामेव दानानां भूमिदानमनुत्तमम् । यो ददाति महीं राजन् ! विप्रायाकिञ्चनायवै ॥ अङ्गुष्ठमात्रमथवा स भवेत् पृथिवीपतिः । न भूमिदानसदृशं पवित्रमिह विद्यते ॥ भूमिं यः प्रतिगृह्णाति भूमिं यश्च प्रयच्छति । उभौ तौ पुण्यमापन्नौ नियतं खर्गगामिनौ ॥ यत्किञ्चिद्भूमिदानन्तु सर्व्वदानोत्तमोत्तमम् । महीपते ! नरः कोऽपि भूमिदो भूमिमाप्नुयात् ॥ भूमिदानसमं दानं नास्त्यत्र पृथिवीतले । तस्मादल्पमलञ्चैव भुक्तिमुक्तिसुखप्रदम् ॥ यथा तथा प्रकारेण भूमिदाता तु भूमिपः । सुखी स्यात् सर्व्वकालेषु चान्ते स्वर्गमवाप्नुयात् ॥ बृहदल्पतरं वापि भूमिदानं महत्तमम् । यः कश्चिद्ब्राह्मणे दत्त्वा भवतीह महीपतिः ॥ सर्व्वथा सर्व्वदा देया धरित्री ब्राह्मणस्य तु । प्राणान्तेनैव न क्वापि हरणीया जनैरपि ॥ कृत्वा खातादिकं कर्म्म विप्रभूमिं नरो बलात् । करोति यदि राजेन्द्र ! तत् सर्व्वं निष्फलं भवेत् ॥ ब्राह्मणाद्दानग्रहणं विनानुज्ञाञ्च पार्थिव ! । तथा तत्परितोषञ्च तत्तन्मूल्यादिकं विना ॥ विप्रभूमौ भूसुरोऽपि दैवं पैत्रं तथाध्वरम् । हरिसद्म तथारामप्रासादमण्डपं गृहम् ॥ खातादिखननं सेतुबन्धनं भवनं गवाम् । सधान्यफलमूलादिशाकादिक्षेत्रमेव च ॥ पञ्चाम्रवपनं पुष्पोद्यानं वृक्षादिरोपणम् । सवटाश्वत्थतुलसीधात्रीविल्वादिरोपणम् ॥ नित्यं नैमित्तिकं काम्यं स्नानसन्ध्यादिकं तथा । पञ्चयज्ञं तथेष्टार्च्चादिकमेतत्तु चापरम् ॥ श्रीकृष्णसेवनं भक्तभक्तिषोडशपूर्ब्बकम् । का कथा वेतरेषान्तु न कुर्य्यात् पारमार्थिकः ॥ यः कर्म्मफलकामेप्सुर्न करोत्यत्र कर्म्म च । कुरुते मत्ततामोहादज्ञानाद्वा भ्रमादितः । नृपते ! कुर्व्वतामेतत् सर्व्वं स्यान्निष्फलं ध्रुवम् ॥ यद्भू मिरथवा तस्य संपूर्णं फलमेव च । अतो लोके हि धर्म्मात्मा ज्ञानी च सर्व्वधर्म्म- वित् ॥ विवेकी धर्म्मशास्त्रज्ञः पुराणागमवेदवित् । वेदान्तज्ञो मुनिः साधुः कार्ष्णादिर्वा महीपते ! । न कुर्य्याद्भू मिहरणं ब्राह्मणीहरकल्मषम् ॥ ” इति पाद्मोत्तरखण्डे ४९ अध्यायः ॥ * ॥ अपि च । बृहस्पतिः । “षष्टिं वर्षसहस्राणि स्वर्गे तिष्ठति भूमिदः । उच्छेत्ता चानुमन्ता च तावन्ति नरके वसेत् ॥ तथा । भूमिं दत्त्वा तु यः पत्रं कुर्य्याच्चन्द्रार्ककालिकम् । अनाच्छेद्यमनाहार्य्यं दानलेख्यन्तु तद्बिदुः ॥ महाभारते । अपि पापकृतो राज्ञः प्रतिगृह्णन्ति साधवः । पृथिवीं नान्यदिच्छन्ति पावनीं जननीं यथा ॥ नामास्याः प्रियदत्तेति गुह्यं देव्याः सनातनम् । दाने वाप्यथवादाने नामास्याः परमं प्रियम् ॥ ” दानादानकाले यत् प्रियदत्ता नामास्याः परमं प्रियमित्युक्तं तेन प्रियदत्तामित्युच्चार्य्य दातव्या प्रतिग्रहीतव्या च । भूमेः पूजायां दानवाक्ये च प्रियदत्तेति विशेषणम् । भूमिर्विष्णुदेवताका । षष्टिवर्षसहस्रावच्छिन्नस्वर्गवासः फलम् । प्रति- ग्रहे तद्भूमेः प्रदक्षिणमात्रम् । भूमेरसन्निधाने तामुद्दिश्य प्रदक्षिणम् । इति शुद्धितत्त्वम् ॥ * ॥ आर्द्राद्यपादगे रवौ भूमी रजोयुक्ता भवति तत्काले पाठादिनिषेधो यथा ज्योतिषे । “रजोयुक् क्ष्माम्बु वाची च रौद्राद्यपादगे रवौ । तस्यां पाठो बीजवापो नाहिभीर्दुग्धपानतः ॥ रजोयुक् क्ष्मा ऋतुमती पृथ्वी । ज्योतिषे । यस्मिन् वारे सहस्रांशुर्यत्काले मिथुनं व्रजेत् । अम्बु वाची भवेन्नित्यं पुनस्तत्कालवारयोः ॥ ” मत्स्यसूक्ते । “धरण्यामृतुमत्याञ्च भूमिकम्पे तथैव च । अन्तरागमने चैव विद्यां नैव पठेद्बुधः ॥ ” इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥ * ॥ “न स्वाध्यायं वषट्कारं न देवपितृपूजनम् । हलानां योजनञ्चैव बीजानां वपनं तथा । दिनत्रयं न कुर्व्वीत यावत् पृथ्वी रजस्वला ॥ यतिनो व्रतिनश्चैव विधवा च द्बिजस्तथा । अम्बुवाचीदिनेनैव पाकं कृत्वा न भक्षयेत् ॥ स्वपाकं परपाकं वा अम्बुवाचीदिने तथा । भक्षणं नैव कुर्वीत चाण्डालान्नसमं स्मृतम् ॥ ” इति राजमार्त्तण्डः ॥ अशुद्धां भूमिमाह देवलः । ‘सा अमेध्या मलिना दुष्टा एतत्त्रितयान्यतमा भवति । ’ अत्रामेध्या यथा, — “प्रसूते गर्भिणी यत्र म्रियते यत्र मानुषः । चाण्डालैरुषितं यत्र यत्र विन्यस्यते शवः ॥ विण्मूत्रोपहतं यत्तु कुणपो यत्र दृश्यते । एवं कश्मलभूयिष्ठा भूरमेध्येति लक्ष्यते ॥ ” कुणपः शवः । दुष्टा यथा, — “कृमिकीटपदक्षेपैर्द्दूषिता यत्र मेदिनी । द्रप्सापकर्षर्णेः क्षिप्तैर्वान्तैश्च दुष्टतां व्रजेत् ॥ ” द्रप्सा घनीभूतश्लेष्मा । मलिना यथा, — “नखदन्ततनूजत्वक्तुषपांशुरजोमलैः । भस्मपङ्कतृणैर्वापि प्रच्छन्ना मलिना भवेत् ॥ तासाञ्च शुद्धिमाह । “दहनं खननं भूमेरुपलेपनवापने । पर्य्यन्यवर्षणञ्चैव शौचं पञ्चविधं स्मृतम् ॥ ” वापनं मृदन्तरेण पूरणम् । अत्रामेध्याया- श्चतुष्कं पञ्चकं वा । दुष्टायाः द्विकं त्रिकं वा । मलिनायाः दहनादीनामेकधा शोधनमाह देवलः । “पञ्चधा वा चतुर्द्धा वा भूरमेध्या विशुध्यति । द्विधा दुष्टा त्रिधा वापि शुध्यते मलिनैकधा ॥ ” अन्यपञ्चप्रकारमाह मनुः । “सम्मार्जनेनाञ्जनेन सेकेनोल्लेखनेन च । गवाञ्च परिवासेन भूमिः शुद्ध्यति पञ्चधा ॥ ” सम्मार्जनं तृणाद्यपनयनम् । अञ्जनं गोमये- नोपलेपनम् । सेको जलेन प्रक्षालनम् । उल्लि- खनं तक्षणम् । परिवासो गवोपस्थापनम् अत्र सेकपरिवासयोर्निर्लेपस्थापनविषयत्वम् अन्येषाममेध्यलिप्तविषयत्वम् । ब्रह्मपुराणे । “ग्रामाद्दण्डशतं त्यक्त्वा नगराच्च चतुर्गुणम् । भूमेः सर्व्वत्र शुद्धिः स्याद्यत्र लोको न विद्यते ॥ ” दण्डं चतुर्हस्तः । नगरं महाग्रामः । इति गोपालपञ्चाननकृतशुद्धिनिर्णयः ॥ * ॥ भूमौ वर्ण- लेस्वनादिनिषेधो यथा, — “न भूभौ विलिखेद्वर्णं मन्त्रं न पुस्तके लिखेत् । न मुक्त्वा पुस्तकं स्थाप्यं न मुक्तमाहरेत्तु तत् ॥ भूकम्पे ग्रहणे चैव अक्षरं वाथ पुस्तकम् । भूमौ तिष्ठति देवेशि ! जन्मजन्मसु मूर्खता । तदा भवति देवेशि ! तस्मात्तत् परिवर्जयेत् ॥ ” इति योगिनीतन्त्रे तृतीयभागे ७ पटलः ॥

Vachaspatyam

भूमि(मी)
स्त्री भवन्त्यस्मिन् भूतानि भू—मि किञ्च वा ङीप् । १ पृथिव्याम् २ स्थानमात्रे मेदि० ३ जिह्वायां संक्षि० उणा० योगशास्त्रोक्ते ४ योगिनां चित्तस्यावस्थाभेदे, ५ एक- संख्यायाञ्च । पाण्डुसंख्यादितोऽच् समा० बहु० । द्विभूमः प्रसादः पाण्डुभूमो देशः । योगोक्तमूमयश्च “तस्य भूमिषु विनियोगः” पा० सू० उक्ताः । “तस्य संयमस्य जितभूमेर्याऽनन्तरा भूमिस्तत्र विनियोगः । नह्यजिता- धरभूमिरनन्तरभूमिं विलङ्घ्य प्रान्तभूमिषु संयमं लभते तदभावाच्च कुतः तस्य प्रज्ञालोकः, ईश्वरप्रसादा- ज्जितोत्तरभूमिकस्य च नाधारभूमिषु परचित्तज्ञानादि संयमो युक्तः कस्मात् तदर्थस्यान्यतएवावगतत्वात् भूमेरस्या इयमनन्तरा भूमिः” भा० । सा च भूमिः सप्तप्रकारा यथोक्तं तत्रैव “तस्य सप्तधा प्रान्तभूमिः प्रज्ञा” पात० सू० । “तस्मेति प्रत्युदितख्यातेः प्रत्याम्नायः सप्तधेति अशुद्ध्या- बरणमलापनमाच्चित्तस्य प्रत्ययान्तरानुत्पादे सति सप्त- गकारैव प्रज्ञा विवेकिनो भवति । तद्यथा परिज्ञातं ज्ञेयं नास्य पुनः परिज्ञेयमस्ति क्षीणा हेयहेतवी न पुनरेतेषां क्षेतव्यमस्ति साक्षात्कृतं निरोधसमाधिना हानम् । भावितो विवेकख्यातिरूपो हानोपाय इत्येषा चतुष्टवी कार्य्यविमुक्तिः प्रज्ञायाः । चित्तविमुक्तिस्तु त्रयी चरिताधिकारा बुद्धिगुणा गिरिशिस्वरकूटच्युता इव ग्रावाणो निरवस्थानाः स्वकारणे प्रलयाभिमुखाः सह तेनास्तं गच्छन्ति । न चैषां विप्रलीनानां पुन- रस्त्युत्पादः प्रयोजनाभावादिति एतस्यासवस्थायां शुकसम्बन्धातीतस्यरूपमात्रज्योतिरमलः केवली पुरुष पत्येतां सप्तविधां प्रान्तभूमिप्रज्ञामनुपश्यन् पुरुषः कशल इत्याख्यायते प्रतिप्रसवेऽपि चित्तस्य मुक्तः कुशल इत्येव भवति गुणातीतत्वादिति सिद्धा भवति विवेक- रवा तिर्हामोपायः इति” भा० । “प्रत्युदितख्यातेः वर्त्त- मानख्यातेः योगिनः प्रत्याम्नायः परामशः अशुद्विरेवा- वरणं चित्तसत्त्वस्य तदेव मलं तस्यापगमात् चित्तस्य प्रत्ययान्तरानुत्पादे तामसराजसव्युत्यानप्रत्ययानुत्पादे निर्विप्लववियेकख्यातिनिष्ठामापन्नस्य सप्तप्रकारैव प्रज्ञा विवेकिनो भवति विषयभेदात् प्रज्ञामेदः प्रकृष्टोऽन्तो यासां भूमीनामवस्थानां तास्तथोक्ता यतः परं नास्ति संप्रकर्षः प्रान्ता भूमयः यस्याः प्रज्ञाया वियेकख्यातेः सा तथोक्ता ता एव सप्तप्रकाराः प्रज्ञा भूमीः उदाहरति । तद् यथेति तत्र पुरुष- प्रयत्ननिष्पाद्यासु चतसूषु भूमिषु प्रथमामुदाहरति परिज्ञातं हेयं यावत् किल प्राधानिकं तत् सर्वं परिणामतापसंस्कारैर्गुणवृत्तिविरोधात् दुःखमेवेति हेयं तत् परिज्ञातम् । प्रान्ततां दर्शयति नास्य पुनः किञ्चिद् परिज्ञातं परिज्ञेयमस्ति । द्वितीयायाह क्षीणा इति । प्रान्ततामाह न पुनरिति । तृतीयामाह साक्षात्कृतं प्रत्यक्षेण निश्चितं यथा संप्रज्ञातावस्थायामेव निरोध० समाधिसाध्यं हानं न पुनरस्मात् परं निश्चेतव्यमस्तीति शेषः । चतुर्थीमाह भावितो निष्पादितः विवेकख्याति- रूपो हानोपायो नास्याः परं भावनीयमस्ति इति शेषः । एषा चतुष्टयी कार्य्यविमुक्तिरिति कार्य्यान्तरेख विसुक्तिः प्रज्ञाया इत्यर्था प्रयत्ननिष्पाद्यामुक्त्वाऽनिष्पा- दनीयामप्रयत्नसाध्यां चित्तविमुक्तिमाह चित्तविमुक्तिस्तु त्रयो । तत्र ध्रथमासाह चरिताधिकारा बुद्धिकृतभोगाव- बर्गकार्य्येत्यर्थः । द्वितीयामाह गुणा इति प्रान्ततामाह न चैवामिति । तृतीयामाह एतस्यामवस्थायामिति तस्या- मवस्थायां जीवन्नेव पुरुषः कुशलो मुक्त इत्युच्यते चरमदेहत्वादित्याह एतामिति । अनौपचारिकं मुक्त- माह प्रतिंप्रभवे प्रधानलयेऽपि चित्तस्य मुक्तः कशल इत्येव भवति गुणातीतत्वादिति” विवरणम् । पृथिवीरूपभूमिगुणाश्च भा० शा० उक्ता यथा “भूमेः स्थैर्य्यं गुरुत्वञ्च काठिन्यं प्रसवार्थता । गन्धो गुरुत्वं शक्तिश्च संघातः स्थापना धृतिः” । प्रथमगुरुत्वं पतनविरोधी गुणः द्वितीयगुरुत्वम् पिण्डपुष्टिरतो न पौनरुक्त्यम् । शक्तिः धारणादिसामर्थ्यम् सधातः संञ्जिष्टावयवत्वम् । स्यापना मनुष्यादेर्धारणानुफुलव्यापारः । धृतिर्धारणा इत्यर्थः ।

Capeller Germany

भू॑मि
(भ॑मी) f. Erde, Land, Boden Platz, Ort, Stelle, Stellung, Amt;
Rolle (d.);
—° Boden für, Gegenstand o. würdig des, Ausbund von.

Grassman Germany

भू॑मि, भू॑मी
bhū́mi, bhū́mī, f., Erde, Erdboden [von bhū], sehr häufig neben dív (dyaús pp.); २) Land, Landstrich; ३) tisrás bhū́mīs, die drei Erden den drei Himmeln entsprechend. — Adj. apārá, iṣirá, uttāná, cáturbhṛṣṭi, máh.
-is २०२,७; ३१३,२; ४१३,२; ४८९,२२; ५२०,५; ६४०,५; ९११,१. ७; ९१६,१४; ९५८, १. ६. — २) ४८८,२० urvī́ satī́ … aṁhūraṇā́‿ abhūt.
-ī [N. s.] ७७३,१० diví sát … ā́ dade (Pad. bhū́miḥ).
-im ५२,१२; ६४,५; १६४,५१; २६४,९; ३२२,२; ४१३,४; ४३८,१; ४३९,४; ५०८,६; ८४४,१० (mātáram); ८५३,१३; ८८४,३; ८८५,३; ९०७,२; ९१६,१. ५; ९६८, ५.
-iā [I.] १६१,१४; in ९०१,३ aber ist statt bhū́miā‿upári wol bhū́miās pári zu lesen.
-yās [G.] sā́nu ६२,५; sā́nunā ९०१,२; ásus १६४, ४; upásthe २०५,७; ántās ५९९,३; ántam ९४०,१०; pradíśas ८४५, ८; udnā́ ८९४,४.
-iām [L.] ३९,४; १६२,११ neben tṛ́ṇeṣu.
-ī [du.] siehe dyā́vābhū́mi.
-ayas ६२६,१५, neben dyā́vas, antárikṣāṇi.
-īs [N.] śatám ६७९,५. — ३) ६०३,५.
-īs [A.] ३) १०२,८; २१८, ८; ६६१,९.

Burnouf French

भूमि
भूमि f. (sfx. मि) terre; sol.
Lieu; place.
Au fig. posture; attitude.
Gr. .
भूमिका f. rôle, costume [au théātre.
Décors de temples, de grandes portes, etc.
भूमिचम्पक m. kaempferia rotunda, bot.
भूमिज a. (जन्) né de terre.
— S. m. enfer;
planète de Mars.
— F. Sītā.
भूमिजम्बु f. premna herbacea, bot.
भूमिजीविन् m. (जीव्) laboureur, vaiśya.
भूमिदेव brāhmane.
भूमिप m. (पा) roi, seigneur.
भूमिपक्ष m. cheval de race.
भूमिपिशाच m. borassus flabelliformis ou palmier-éventail.
भूमिभाग m. motte; morceau de terre.
भूमिमण्डा f. jasmin dऽArabie.
भूमिरक्षक m. cheval de race.
भूमिलाभ m. m à m. prise de possession de la terre, c. à d. la mort.
भूमिलेपन n. (लिप्) bouse de vache [dont on fait un pisé pour les aires].
भूमिवर्धन n. (वृध्) cadavre.
भूमिसम्भवा f. (सम्; भू) Sītā.
भूमिस्नु m. ver de terre.
भूमिस्पृश् m. homme; humanité;
vaiśya ou laboureur;
aveugle;
cul-de-jatte;
voleur [qui rase la terre pour se dérober].
भूमीन्द्र m. (इन्द्र) roi.
भूम्य a. (sfx. य) terrestre; né de la terre; fait de terre.
भूम्यामलकी f. (भूमि) flacourtia cataphracta, bot.

Stchoupak French

भूमि-
f. terre, sol, territoire, terrain, région ;
endroit, emplacement, poste ;
position , situation ;
plancher, étage ;
étendue, limite ;
en qui on peut placer sa confiance ;
(dram.) rôle, personnage du drame ;
-त्व- nt. fait dऽêtre terre, etc.
°कम्प- m. -न- nt. tremblement de terre.
°क्षय- m. perte de territoire.
°गत- a. v. tombé par terre.
°गर्त- m. trou dans la terre.
°गृह- nt. local souterrain.
°चल- m. -न- nt. = °कम्प-।
°ज- a. °जात- a. v. né ou issu de la terre.
°तल- nt. surface de la terre.
°तुण्डिक- m. n. dऽune localité.
°द- ag. qui donne des terres ;
°दान- nt. donation de terre.
°देव- m. dieu terrestre, Brāhmane.
°धर- m. montagne ;
roi.
°नाथ- °प°पति°पाल- m. roi ;
°पतित्व- nt. royauté.
°पर्वन्- nt. titre dऽune section du MhBh.
°पुरं-दर- m. Indra terrestre, roi, not. Dilīpa.
°प्र- ag. (renommée) qui remplit la terre.
°बुध्न- a. dont la terre est le fond.
°भाग- m. (rar. nt.) portion de terre, région , terrain, endroit, site.
°भुज्- m. roi ;
°भृत्- id. ;
montagne.
°भेदिन्- a. qui diffère des choses terrestres.
°वज्र-मणि- m. pl. terre ;
diamants et joyaux.
°वर्धन- m. ou nt. cadavre.
°शय- a. couché ou dormant par terre ou dans la terre ;
m. animal qui vit sur ou dans la terre ;
n. dऽun roi.
°ष्ठ- a. qui se trouve sur ou dans la terre ;
(avec अम्बु-) stagnant.
°सत्त्र- nt. sacrifice qui consiste en une donation de terre.
°संनिवेश- m. configuration du terrain.
°साम्राज्य- nt. possession souveraine de la terre.
°सुत- m. fils de la terre, planète Mars.
भूमिं-जय- m. fils de Matsya.
भूमी-रुह्- m. plante, arbre.
°शय- a. = भूमि°।
भूम्य्-अनन्तर- a. limitrophe ;
m. roi dऽun pays voisin.
°अनृत- nt. faux témoignage relatif à la terre.