भूमि

bhUmi

Shabda Sagara

भूमि

f.

(-मिः-मी)

1.

The

earth.

2.

Place,

site

in

general.

3.

A

district.

4.

Land,

soil.

5

A

story,

floor.

6.

A

site,

situation.

7.

Attitude,

posture.

8.

A

mask,

a

character,

(in

Dramaturgy.)

9.

Subject,

objest.

10.

The

tongue

11.

Abode.

12.

The

base

of

any

figure

in

geometry.

E.

भू

to

be

and

मि

Unādi

aff.

Capeller Eng

भू॑मि

(भू॑मी)

f.

the

earth,

ground,

soil,

land,

country,

place,

site,

abode;

floor

or

story

of

a

house;

step,

degree

(fig.);

position,

part

or

character

(d.);

a

person

or

thing

worthy

of

(—°).

Yates

भूमि

(मिः)

2.

f.

The

earth;

a

place.

Wilson

भूमि

f.

(-मिः-मी)

1

The

earth.

2

Place,

site

in

general.

3

The

base

of

any

figure

in

geometry.

E.

भू

to

be,

and

मि

Uṇādi

aff.

Apte

a

thief.

-स्पोटः

a

mushroom.

a

Vaiśya.

mankind.

lame,

cripple.

(-m.)

blind.

an

epithet

of

the

demon

Naraka.

(-वा,

-ता)

an

epithet

of

Sītā.

-स्थ

a.

being,

standing

on

the

ground;

भूमिष्ठं

नोत्सहे

योद्धुं

भवन्तं

रथमास्थितः

Mb.5.

179.1.

-स्नुः

an

earth-worm.

-स्पृश्

a.

संभवः,

सुतः

the

planet

Mars.

N.

of

Viṣṇu;

भूशयो

भूषणो

भूतिः

V.

Sah.

-शयनम्,

-शय्या

sleeping

on

the

ground.

-सत्रम्

an

offering

of

land;

अक्षयान्

लभते

लोकान्

भूमिसत्रं

हि

तस्य

तत्

Mb.

-समीकृत

a.

thrown

to

the

ground,

floored

(Mar.

जमीनदोस्त),

वानरै

राक्षसाश्चापि

द्रुमैर्भूमिसमीकृताः

Rām.6.52.3.

-संनिवेशः

the

general

appearance

of

a

country.

any

animal

living

in

the

earth.

a

child,

boy.

(यः)

a

wild

pigeon.

a

swift

or

fleet

horse.

-रथिकः

a

ground

charioteer;

तद्

यथा

भूमिरथिको

भूमौ

रथमालिख्य

योग्यां

करोति

सा

तस्य

योग्या

प्रयोगकाले

सौकर्यमुत्पादयति

ŚB.

on

MS.7.2.15.

-रुहः

a

tree;

A.

Rām.7.4.21.

-लाभः

death

(lit.

returning

to

the

dust

of

the

earth).-लेपनम्

cow-dung.

-वर्धनः,

-नम्

a

dead

body,

corpse;

यो

याति

प्रसंख्यानमस्पष्टो

भूमिवर्धनः

Mb.3.35.7.

-शय

a.

sleeping

on

the

ground.

रक्षकः

a

guardian

of

a

country.

a

king.

-मण़्डा

a

kind

of

jasmine.

a

mountain.

N.

of

Dilīpa.

-प्रः

a.

filling

the

earth;

भूमिप्रा$स्य

कीर्तिर्भवति

Ait.

Ār.2.5.3.

-बुध्न

a.

having

the

earth

for

a

bottom;

Ch.

Up.

-भागः

a

spot

or

portion

of

ground.

-भृत्

m.

पुरंदरः

a

king.

a

Kṣatriya.-पक्षः

a

swift

or

fleet

horse.

-परिमाणम्

square

measure.-पिशाचम्

the

wine-palm.

-पुत्रः

the

planet

Mars.

a

king,

sovereign;

तत्तत्

भूमिपतिः

पत्न्यै

दर्शयन्

प्रियदर्शनः

R.1.47.

the

number

'seven'.-नाथः,

-पः,

-पतिः,

-पालः,

-भुज्

m.

a

king.

धरः

a

mountain.

the

plant

भूनिम्ब.

(-जा)

an

epithet

of

Sītā.-जीविन्

a.

living

on

(the

produce

of)

land;

an

agriculturist.

(-m.)

a

Vaiśya.

-(र्भि)जयः

Uttara,

the

son

of

Virāṭa;

Mb.4.

-तनयः

the

planet

Mars.

-तलम्

the

surface

of

the

earth.

-दानम्

a

grant

of

land.

-दुन्दुभिः

'earth-drum',

as

a

pit

covered

over

with

skins.

-देवः

a

Brāhmaṇa;

शिष्ट्वा

वा

भूमिदेवानां

नरदेवसमागमे

Ms.11.82.

an

epithet

of

the

demon

Naraka.

(जः)

the

planet

Mars.

a

mountain;

आस्ते

गुरुः

प्रायशः

सर्वराज्ञां

पश्चाच्च

भूमीन्द्र

इवा-

भियाति

Mb.6.2.11.

-कदम्बः

a

kind

of

Kadamba.-कम्पः

an

earthquake.

-कूश्मण्डः

liquorice

(Mar.

ज्येष्ठी-

मध).

-खर्जूरिका,

-खर्जूरी

a

variety

of

date

tree;

'भूमि-

खर्जूरिका

......

दुरारोहा

मृदुच्छदा'

Bhāva.

P.

-गत

a.

fallen

to

the

earth.

-गर्तः,

-गुहा

a

hole

in

the

ground.

-गृहम्

a

cellar,

an

underground

chamber.

-गोचरः

a

man.-चलः,

-चलनम्

an

earthquake;

दशग्रीवः

समाधूतो

यथा

भूमिचले$चलः

Rām.6.59.61.

-छत्रम्

a

mushroom.

-जa.

earth-born,

born

or

produced

from

the

earth.

इन्द्रः,

ईश्वरः

a

king,

sovereign;

सभा

ते

भाति

भूमिन्द्र

सुधर्मातो$धिका

क्षितौ

Sūktisundara

5.28.

The

base

of

any

geometrical

figure.

-Comp.

-अनन्तरः

a

king

of

an

adjacent

district.

-अनृतम्

false

evidence

concerning

land;

सर्वं

भूम्यनृते

हन्ति

मा

स्म

भूम्यनृतं

वदीः

Ms.8.99.

-आमलकी,

-आली

N.

of

a

plant;

स्याद्

भूम्यामलकी

तिक्ता

कषाया

मधुरा

हिमा

Bhāva.

P.

-इच्छा

a

desire

for

lying

on

the

ground.

The

area.

The

number

'one'.

The

tongue.

Degree,

extent,

limit;

प्रकुपितमभिसारणे-

$नुनेतुं

प्रियमियती

ह्यबलाजनस्य

भूमिः

Ki.1.58.

Subject,

object,

receptacle;

विश्वासभूमि,

स्नेहभूमि

&c.;

मात्राणि

कर्माणि

पुरं

तासां

वदन्ति

हैकादशवीर

भूमिः

Bhāg.5.11.9.

A

character

or

part

(in

a

play);

cf.

भूमिका.

Attitude,

posture.

A

story,

the

floor

of

a

house;

as

in

सप्तभूमिकः

प्रासादः;

प्रासादैर्नैकभूमिभिः

Rām.4.33.8.

Land,

landed

property.

A

site,

situation.

A

place,

spot,

ground,

plot

of

ground;

प्रमदवनभूमयः

Ś.6;

अधित्यकाभूमिः

N.22.41;

R.1.

52;3.61;

Ku.3.58.

A

territory,

district,

country,

land;

विदर्भभूमिः.

Soil,

ground;

उत्खातिनी

भूमिः

Ś.1;

विदूरभूमिः

Ku.1.24.

The

earth

(opp.

स्वर्ग,

गगन

or

पाताल);

द्यौर्भूमिरापो

हृदयं

यमश्च

Pt.

1.182;

R.2.74.

भूमिः

[bhūmiḥ],

f.

[भवन्त्यस्मिन्

भूतानि,

भू-मि

किच्च

वा

ङीप्]

Monier Williams Cologne

भूमि

b

भूमी

&c.

See

p.763.

भूमि

m.

N.

of

a

son

or

grandson

of

Yuyudhāna

and

father

of

Yugaṃdhara,

Hariv.;

VP.

(also)=

भू

(above)

the

tongue,

L.

(ifc.)

a

matter,

subject,

object,

receptacle

i.e.

fit

object

or

person

for

(cf.

विश्वास-,

स्नेह-भ्°

&c.,

and

पात्र,

भाजन)

extent,

limit,

Kir.

(metaph.)

a

step,

degree,

stage,

Yogas.

(with

Buddhists

there

are

10

or

13

stages

of

existence

or

perfection,

Dharmas.

45;

46)

the

base

of

any

geometrical

figure,

Col.

the

area,

Śulbas.

the,

floor

of

a

house,

story,

Megh.;

Kathās.

the

part

or

personification

(played

by

an

actor),

Kathās.

position,

posture,

attitude,

MBh.;

Kāv.

&c.

a

place,

situation,

ŚBr.

&c.

&c.

a

territory,

country,

district,

ib.

(pl.

divisions

of

the

world;

cf.

भूमि-त्रय)

भूमि

a

f.

(Ved.

also

nom.

भू॑मी

gen.

abl.

°म्यास्

loc.

°म्याम्)

the

earth,

soil,

ground,

RV.

&c.

&c.

Spoken Sanskrit

भूमि bhUmi f. earth

भूमि bhUmi f. land

भूमि bhUmi f.

limit

भूमि bhUmi f.

ground

भूमि bhUmi f.

tongue

भूमि bhUmi f.

position

भूमि bhUmi f.

degree

भूमि bhUmi f.

receptacle

[

i.e.

fit

object

or

person

for

]

भूमि bhUmi f.

stage

भूमि bhUmi f.

matter

भूमि bhUmi f.

department

भूमि bhUmi f.

posture

भूमि bhUmi f.

district

भूमि bhUmi f.

step

भूमि bhUmi f.

object

भूमि bhUmi f.

area

भूमि bhUmi f.

subject

भूमि bhUmi f.

receptacle

i.e.

fit

object

or

person

for

भूमि bhUmi f.

extent

भूमि bhUmi f.

country

भूमि bhUmi f. land

भूमिपति bhUmipati m. landlord

भूस्वामिन् bhUsvAmin m. landlord

विदेश videza m. foreignland

आनुप्रस्थाभिमुख्य AnuprasthAbhimukhya n. landscapeorientation

[

computer

]

स्थली

sthalI f. land

पृथिवी

pRthivI f. land

मेदिनी

medinI f. land

भू

bhU f. land

क्षेत्र

kSetra n. land

पुरीष

purISa n. land

उत्तारयति

{

उत्तॄ

}

uttArayati

{

uttRR

} verb

caus. land

सुमेध

sumedha adj.

loamy

[

of

pasture

land

]

मिस्रदेश

misradeza n.

Egypt

[

cf.

Mizraim

-

Hebrew

for

land

of

Egypt

]

तीरविलग्न

tIravilagna adj. landed

अतीतनौक

atItanauka adj. landed

विप्लुत

vipluta adj. landed

समुत्तीर्ण

samuttIrNa adj. landed

उत्तीर्ण

uttIrNa adj.

ppp. landed

पारगामिन्

pAragAmin adj. landing

Macdonell

भूमि

bhū́-mi

(sts.

ī),

f.

earth;

ground,

soil

(sts.

pl.),

for

(g.);

territory,

country,

land,

district;

earth

(as

a

substance);

spot,

site,

place;

storey,

floor;

position,

office;

part

(of

an

actor);

stage

(in

Yoga);

degree,

extent;

-°,

object

of

(love,

confidence),

opportunity

of

(recreation),

prodigy

of

(impudence).

Benfey

भूमि

(also

भूमी,

i.

e.

भू

+

+

ई,

cf.

I.

भूमन्),

f.

1.

The

earth,

Pañc.

165,

16.

2.

Land,

estate,

Pañc.

iii.

d.

92;

domain

(where

one

governs

or

works),

Bhāg.

P.

5,

11,

9.

3.

Place,

Pañc.

161,

13;

site.

-Comp.

अ-,

f.

1.

anything

but

earth.

2.

an

unsuitable

place,

Śāk.

101,

19.

3.

no

object

for,

Śāk.

97,

9

(exceeding).

अति-,

f.

highest

degree,

Amar.

80;

Utt.

Rāmac.

82,

7.

अन्तर्-,

f.

the

interior

of

the

earth,

Arj.

10,

27;

Sund.

2,

8.

Karma(n)-,

f.

the

land

of

holy

works,

Āryāvarta,

or

the

central

part

of

India,

Rām.

2,

109,

28.

जन्म(न्)-,

f.

home,

Pañc.

v.

d.

25.

पन-,

f.

a

drinking-room,

Rām.

5,

14,

39.

मल्ल-,

f.

an

arena

for

athletic

contests.

बध्य-

(vb.

वध्),

f.

place

of

execution,

Hit.

63,

6.

रङ्ग-,

f.

1.

a

field

of

battle,

Pañc.

35,

3.

2.

an

arena,

Johns.

Sel.

9,

11.

3.

a

stage,

a

place

where

dancing,

etc.,

is

exhibited.

वास-,

f.

a

dwelling-place,

Hit.

38,

2,

M.

M.

विश्वास-,

f.

a

person

worthy

of

confidence,

Hit.

18,

7,

M.

M.

संकेत-,

f.

place

of

assignation,

Lass.

24,

15.

स्थान-,

f.

dwelling-place,

a

palace(?),

Lass.

28,

10.

स्न्च-,

f.

one

worthy

of

love,

Mālat.

83,

11.

सिद्ध-,

f.

the

country

in

which

the

Siddhas

live,

Pañc.

242,

5.

Mahabharata

*Bhūmi

(“Earth”)

personified:

I,

3017;

V,

3973

(yathā,

married

to

Bhūmipati);

XIII,

7236,

7237

(Kāśyapī),

etc.

Purana

div.pe_tera{

font-family:Verdana,

"Lucida

Sans

Unicode",

sans-serif;

margin:

0

auto

0

auto;

line-height:1.5em;

color:black;

}

div.pe_patra{

margin:0

auto

0

auto;

padding:

1em;

max-width:55.8em;

font-size:

1em;

}

div.pe_vibhaaga_1{

margin-top:0.5em;

}

p.pe_vibhaaga_2{

margin-left:1em;

}

div.pe_shiram{

font-stle:bold;

min-width:7em;

padding:0.3em;

font-size:1.5em;

border:1px

solid

black;

min-width:7em;

}

span.pe_pradhaanapada{

font-style:italic;

font-weight:bold

text-decoration:underline;

color:black;

}

span.pe_vibhaaganaama_1{

font-style:italic;

font-weight:bold;

color:#133b5a;

}

span.pe_vibhaagasaMkhya_1{

font-style:italic;

font-weight:bold;

color:#133b5a;

}

a.pe_a_pglink{

text-decoration:none;

color:blue;

}

a.pe_a_pada:link,a.pe_a_pada:visited,a.pe_a_pada{

text-decoration:none;

color:#1A163A;

}

a.pe_a_pada_v:link,a.pe_a_pada_v:visited{

text-decoration:none;

color:inherit;

}

a.pe_a_pada:hover{

text-decoration:

underline;

color:#1A163A;

}

a.pe_a_pada_v:hover{

text-decoration:

underline;

}

div.pe_shir_shira{

max-width:15em;

text-align:left;

float:left;

margin:0;

}

div.pe_shiraputa{

max-width:15em;

text-align:right;

float:right;

}

div.pe_vivarana{

text-align:justify;

}

blockquote.pe_padyam{

font-style:italic;

font-weight:bold;

font-size:1.7em;

}

table.pe_cnpaTTika{

margin-left:2em;

}

भूमि

३«word2»↶P143L↷BHŪMI

III

.

Another

bhūmi,

who

was

the

wife

of

a

king

named

bhūmipati

is

mentioned

in

M.B.

Udyoga

Parva,

Chapter

117,

Verse

14).

div.pe_tera{

font-family:Verdana,

"Lucida

Sans

Unicode",

sans-serif;

margin:

0

auto

0

auto;

line-height:1.5em;

color:black;

}

div.pe_patra{

margin:0

auto

0

auto;

padding:

1em;

max-width:55.8em;

font-size:

1em;

}

div.pe_vibhaaga_1{

margin-top:0.5em;

}

p.pe_vibhaaga_2{

margin-left:1em;

}

div.pe_shiram{

font-stle:bold;

min-width:7em;

padding:0.3em;

font-size:1.5em;

border:1px

solid

black;

min-width:7em;

}

span.pe_pradhaanapada{

font-style:italic;

font-weight:bold

text-decoration:underline;

color:black;

}

span.pe_vibhaaganaama_1{

font-style:italic;

font-weight:bold;

color:#133b5a;

}

span.pe_vibhaagasaMkhya_1{

font-style:italic;

font-weight:bold;

color:#133b5a;

}

a.pe_a_pglink{

text-decoration:none;

color:blue;

}

a.pe_a_pada:link,a.pe_a_pada:visited,a.pe_a_pada{

text-decoration:none;

color:#1A163A;

}

a.pe_a_pada_v:link,a.pe_a_pada_v:visited{

text-decoration:none;

color:inherit;

}

a.pe_a_pada:hover{

text-decoration:

underline;

color:#1A163A;

}

a.pe_a_pada_v:hover{

text-decoration:

underline;

}

div.pe_shir_shira{

max-width:15em;

text-align:left;

float:left;

margin:0;

}

div.pe_shiraputa{

max-width:15em;

text-align:right;

float:right;

}

div.pe_vivarana{

text-align:justify;

}

blockquote.pe_padyam{

font-style:italic;

font-weight:bold;

font-size:1.7em;

}

table.pe_cnpaTTika{

margin-left:2em;

}

भूमि

२«word1»↶P143L↷BHŪMI

II

.

Wife

of

dhruva.

This

bhūmi

devī,

the

daughter

of

śiśumāra

had

two

sons

named

kalpa

and

Vatsala,

by

dhruva.

(bhāgavata,

Caturtha

Skandā).

div.pe_tera{

font-family:Verdana,

"Lucida

Sans

Unicode",

sans-serif;

margin:

0

auto

0

auto;

line-height:1.5em;

color:black;

}

div.pe_patra{

margin:0

auto

0

auto;

padding:

1em;

max-width:55.8em;

font-size:

1em;

}

div.pe_vibhaaga_1{

margin-top:0.5em;

}

p.pe_vibhaaga_2{

margin-left:1em;

}

div.pe_shiram{

font-stle:bold;

min-width:7em;

padding:0.3em;

font-size:1.5em;

border:1px

solid

black;

min-width:7em;

}

span.pe_pradhaanapada{

font-style:italic;

font-weight:bold

text-decoration:underline;

color:black;

}

span.pe_vibhaaganaama_1{

font-style:italic;

font-weight:bold;

color:#133b5a;

}

span.pe_vibhaagasaMkhya_1{

font-style:italic;

font-weight:bold;

color:#133b5a;

}

a.pe_a_pglink{

text-decoration:none;

color:blue;

}

a.pe_a_pada:link,a.pe_a_pada:visited,a.pe_a_pada{

text-decoration:none;

color:#1A163A;

}

a.pe_a_pada_v:link,a.pe_a_pada_v:visited{

text-decoration:none;

color:inherit;

}

a.pe_a_pada:hover{

text-decoration:

underline;

color:#1A163A;

}

a.pe_a_pada_v:hover{

text-decoration:

underline;

}

div.pe_shir_shira{

max-width:15em;

text-align:left;

float:left;

margin:0;

}

div.pe_shiraputa{

max-width:15em;

text-align:right;

float:right;

}

div.pe_vivarana{

text-align:justify;

}

blockquote.pe_padyam{

font-style:italic;

font-weight:bold;

font-size:1.7em;

}

table.pe_cnpaTTika{

margin-left:2em;

}

भूमि

१«word6»↶P142L↷BHŪMI

I

.

The

earth.1)

General.

The

Purāṇas

maintain

that

bhūmi

has

a

devī

(goddess).

The

births

of

bhūmi

and

its

basic

goddess

are

in

two

different

ways.The

mahābhārata,

(Dākṣiṇātya

Pāṭha)

says

that

the

goddess

bhūmi

was

the

daughter

of

brahmā

and

that

she

was

married

by

Mahāviṣṇu.

The

earth

on

which

we

live

is

the

Mṛtpiṇḍa

of

which

the

basic

deity

is

this

Bhūmidevī.

Of

the

many

versions

given

in

the

Purāṇas

regarding

the

origin

of

earth,

three

are

given

below:--1)

Long

ago,

towards

the

end

of

the

age

of

floods,

the

earth

was

in

a

liquid

state.

At

that

time,

śiva

cut

open

his

thigh

and

let

fall

a

drop

of

blood

in

the

water.

It

assumed

the

form

of

an

“aṇḍa”

(egg).

śiva

took

that

aṇḍa

and

split

it.

A

man

came

out

of

it.

From

him

was

made

Nature

(prakṛti)

for

the

creation

of

the

Universe.

One

half

of

the

broken

aṇḍa

became

sky

and

the

other

half

became

the

earth.

(kathāsaritsāgara,

Kathāpīṭhalaṁbaka,

2nd

Taraṅga).(2)

Mahāviṣṇu

lay

on

the

surface

of

water

which

spread

everywhere

in

the

beginning.

A

lotus

sprang

up

from

the

navel

of

viṣṇu

and

from

its

top

brahmā

was

born.

Liquid

matter

began

to

flow

out

of

Viṣṇu's

ears

on

both

sides.

From

it

were

born

two

Rākṣasas

named

madhu

and

kaiṭabha.

They

persecuted

brahmā.

Mahāviṣṇu

woke

up

and

killed

madhu

and

kaiṭabha.

The

thick

fat

of

these

Rākṣasas

hardened

into

the

earth.

(devī

bhāgavata,

Navama

skandha).3)

In

the

beginning

Mahāviṣṇu

(Mahāvirāṭ

puruṣa)

spread

everywhere.

In

every

pore

of

that

Mahāvirāṭ

who

was

lying

on

the

surface

of

the

water,

there

was

a

brahmāṇḍa.

In

course

of

time

that

virāṭ

obtained

mind.

That

mind

stood

connected

with

each

of

the

pores

equally.

Later

from

it

were

formed

the

“Pañcamahābhūtas”.

From

their

combination

was

formed

the

Bhūta

called

“Mahā

Pṛthvī”.

It

was

cut

into

many

pieces

and

each

of

the

pieces

was

deposited

in

each

pore.

It

was

these

Pṛthvī

pieces

which

became

“Bhūmis”

at

the

time

of

creation.

At

the

time

of

the

floods,

these

Bhūmis

sank

again

into

those

pores

as

before.

In

each

of

these

Brahmāṇḍas,

there

are

the

earth,

mountains,

forests,

oceans,

the

seven

islands,

himavān,

Meru,

Sun,

Moon,

Stars

and

other

planets.

Also,

each

of

them

has

its

own

brahmā,

viṣṇu,

śiva

and

other

devas.

Since

all

the

different

Bhūmis

in

all

the

Brahmāṇḍas

had

been

formed

artificially,

they

all

perish

in

the

floods.

(devī

bhāgavata,

Navama

skandha).3)

bhūmi

devī

(Goddess

Earth)

is

the

wife

of

Mahā

viṣṇu.

In

varāha

kalpa

(Age

of

the

Pig)

the

asura

hiraṇyākṣa

carried

the

Earth

and

Submerged

it

under

water.

At

once

Mahā

viṣṇu

appeared

in

the

form

of

a

Pig

and

lifted

up

the

Earth

on

its

horns.

When

the

Earth

floated

on

the

surface

of

water

like

a

lotus

leaf,

bhūmi

devī

who

was

pleased,

stood

up

in

her

charming

figure.

Mahāviṣṇu

fell

in

love

with

her

and

with

the

brilliance

of

a

crore

of

suns,

had

sexual

union

with

her

for

the

period

of

one

Devavarṣa.

It

is

from

that

time

that

bhūmi

devī

became

Mahāviṣṇu's

wife.

As

a

result

of

their

union,

a

son

named

maṅgala

was

born

to

them.Ghaṭeśa

is

the

son

of

maṅgala.

maṅgala

has

another

name,

Covva.

After

the

birth

of

maṅgala,

at

the

behest

of

Lord

viṣṇu,

all

people

began

to

offer

worship

to

Bhūmidevī.

Mahāviṣṇu

himself

first

worshipped

her

by

reciting

the

mantra--“Om

Hrīṁ-Śrīṁ-Krīṁ-Vasudhāyai

Svāhā”.

After

that

this

mantra

became

popular

for

worshipping

Bhūmidevī.

(devī

bhāgavata,

Navama

skandha).Narakāsura

was

Bhūmidevī's

son

by

hiraṇyākṣa,

the

asura.

When

hiraṇyākṣa,

in

the

form

of

a

pig,

carried

Bhūmidevī

on

his

horns

to

pātāla,

the

horns

came

in

contact

with

Bhūmidevī

and

she

became

pregnant.

In

bhāgavata,

Daśama

skandha

we

read

that

Narakāsura

was

born

as

the

result

of

this

contact.

(See

the

word

naraka

I).sītā

was

the

daughter

of

Bhūmidevī,

born

on

another

occasion.

sītā

was

married

by

the

kosala

King

Śrī

rāma.

When

she

was

abandoned

by

her

husband,

she

was

at

last

accepted

by

Bhūmidevī

within

her

own

self.

(See

the

word

sītā).4)

bhūmi

and

prahlāda.

Since

Bhūmidevī

had

been

the

wife

of

the

asura

hiraṇyākṣa

she

has

also

been

called

the

mother

of

the

asura

clan.

Hiraṇyākṣa's

brother

was

hiraṇyakaśipu.

prahlāda,

the

son

of

hiraṇyakaśipu,

was

a

devotee

of

viṣṇu.

The

father

did

not

like

the

son's

devotion

to

viṣṇu.

So

he

persecuted

prahlāda

in

various

ways.

Once

he

threw

down

prahlāda

from

the

top

of

a

high

building.

At

that

time

bhūmi

devī

appeared

there

and

received

him

in

her

arms.

(brahmāṇḍa

purāṇa,

Chapter

24).5)

Bhūmidevī

and

pṛthu.

Once

the

Emperor

pṛthu

turned

Bhūmidevī

into

a

cow

and

milched

all

resources

from

her.

(For

details,

see

the

word

pṛthu).6)

Pārvatī's

curse.

Once

pārvatī

and

śiva

indulged

in

their

sexual

act

for

many

years.

The

earth

began

to

shake

to

its

foundations.

The

gods

approached

śiva

with

a

request

to

refrain

and

he

agreed.

Śiva's

semen

was

discharged

and

fell

on

the

earth.

pārvatī

who

was

angry

at

this,

cursed

Bhūmidevī

as

follows:--“You

Bhūmidevī!

You

will

assume

many

forms

and

become

the

wife

of

many.

Since

you

have

prevented

me

from

giving

birth

to

a

son,

no

children

will

be

born

to

you

in

future.”

(vālmīki

rāmāyaṇa,

Bālakāṇḍa,

36th

sarga).7)

Other

details.

(1)

Narakāsura

has

another

name,

“Bhauma”.

(M.B.

Sabhā

Parva,

Dākṣiṇātya

Pāṭha,

Chapter

38).(2)

Bhūmidevī

prayed

to

śrī

kṛṣṇa

and

obtained

Vaiṣṇavāstra

for

her

son

Narakāsura.

(M.B.

droṇa

parva,

Chapter

29,

Verse

30).(3)

When

paraśurāma

was

carrying

on

the

annihilation

of

Kṣatriyas,

Bhūmidevī

induced

the

sage

kaśyapa

to

entreat

paraśurāma

to

stop

his

massacre

of

Bhūpālas.

(Protectors

of

bhūmi=Kṣatriyas).

(M.B.

śānti

Parva,

Chapter

79,

Verse

44).(4)

Once

she

(Bhūmidevī)

described

to

śrī

kṛṣṇa,

the

greatness

of

Brahminhood.

(M.B.

Anuśāsana

Parva,

Chapter

34,

Verse

22).(5)

At

another

time

she

explained

to

śrī

kṛṣṇa

the

nature

of

Gṛhasthāśramadharma,

(Duties

of

a

householder).

(M.B.

anuśāsana

parva,

Chapter

97,

Verse

5).(6)

On

one

occasion,

when

King

aṅga

touched

her,

Bhūmidevī

lost

her

own

form

and

vanished.

At

that

time,

kaśyapa

prajāpati

paralysed

her.

(M.B.

anuśāsana

parva,

Chapter

152,

Verse

2).(7)

paraśurāma

gifted

the

whole

earth

to

the

sage

kaśyapa.

From

that

time

Bhūmidevī

has

been

called

“Kāśyapī”

(daughter

of

kaśyapa).

(M.B.

Anuśāsana

Parva,

Chapter

154,

Verse

7).

Vedic Reference

a.vei_120a{text-decoration:none;}:target{background:

#ccc;border:solid

1px

#aaa;}«pada5»

::::

↶2:108↷Bhūmi-pāśa,

‘earth

net,’

is

the

name

of

a

plant

in

the

Śatapatha

brāhmaṇa,

probably

some

sort

of

creeper.^1

xiii.

8,

1,

16.

Cf.

Eggeling,

Sacred

Books

of

the

East,

44,

427,

n.

1.

a.vei_120a{text-decoration:none;}:target{background:

#ccc;border:solid

1px

#aaa;}«pada4»

::::

↶2:108↷Bhūmi-dundubhi,

‘earth

drum,’

denotes

a

pit

covered

with

a

hide

used

at

the

Mahāvrata

rite,

and

mentioned

in

the

Saṃhitās1

and

the

Brāhmaṇas.2Foot

notes↑

taittirīya

Saṃhitā,

vii.

5,

9,

3;

kāṭhaka

Saṃhitā,

xxxiv.

5.

pañcaviṃśa

brāhmaṇa,

v.

5,

19;

aitareya

Āraṇyaka,

v.

1,

5.Cf.

Keith,

aitareya

Āraṇyaka,

277,

n.

14.

a.vei_120a{text-decoration:none;}:target{background:

#ccc;border:solid

1px

#aaa;}«pada3»

::::

↶2:108↷Bhūmi

or

bhūmī

is

a

common

word

for

‘earth’

in

the

Rigveda1

and

later,2

being

practically

a

synonym

of

pṛthivī.

It

is

also

used

of

the

land

given

by

the

god

to

the

Āryan,3

and

of

grants

of

land.4Foot

notes↑

i.

64,

5;

161,

14;

ii.

14,

7,

etc.

So

in

x.

18,

10,

‘mother

earth’

receives

the

remains

of

the

dead.

Av.

vi.

2,

1,

where

it

is

said

that

the

bhūmi

is

the

highest

of

the

three

earths

(pṛthivī);

xi.

7,

14,

where

nine

earths

and

seas

are

mentioned;

ii.

9,

4;

vi.

8,

2,

etc.

Rv.

iv.

26,

2.

Cf.

vi.

47,

20.

Śatapatha

brāhmaṇa,

xiii.

5,

4,

24;

6,

2,

18.

Amarakosha

भूमि

स्त्री।

भूमिः

समानार्थक:भू,भूमि,अचला,अनन्ता,रसा,विश्वम्भरा,स्थिरा,धरा,धरित्री,धरणि,क्षोणि,ज्या,काश्यपी,क्षिति,सर्वंसहा,वसुमती,वसुधा,उर्वी,वसुन्धरा,गोत्रा,कु,पृथिवी,पृथ्वी,क्ष्मा,अवनि,मेदिनी,मही,विपुला,गह्वरी,धात्री,गो,इला,कुम्भिनी,क्षमा,भूतधात्री,रत्नगर्भा,जगती,सागराम्बरा,इडा,भूत,इरा,रोदस्,रोदसी

2।1।2।1।2

भूर्भूमिरचलानन्ता

रसा

विश्वम्भरा

स्थिरा।

धरा

धरित्री

धरणिः

क्षोणिर्ज्या

काश्यपी

क्षितिः॥

अवयव

:

भूरन्ध्रम्,मृद्

:

अतिनिम्नप्रदेशः,

कुमुदयुक्तदेशः,

सर्वसस्याढ्यभूमिः,

निर्जलदेशः,

हलाद्यकृष्टभूमिः,

शरावत्याः_अवधेः_प्राग्दक्षिणदेशः,

शरावत्याः_अवधेः_पश्चिमोत्तरदेशः,

भारतस्य_पश्चिमसीमाप्रदेशः,

भारतभूमेः_मध्यदेशः,

विन्ध्यहिमाद्रिमध्यदेशः,

नडाधिकदेशः,

कुमुदबहुलदेशः,

बहुवेदसदेशः,

बालतृणबहुलदेशः,

सपङ्कदेशः,

जलाधिकदेशः,

अश्मप्रायमृदधिकदेशः,

वालुकाबहुलदेशः,

सिकतायुक्तदेशः,

नद्यम्बुभिः_सम्पन्नदेशः,

वृष्ट्यम्बुभिः_सम्पन्नदेशः,

स्वधर्मपरराजयुक्तदेशः,

सामान्यराजयुक्तदेशः,

नद्यादिसमीपभूमिः,

पाषाणादिनिबद्धा_भूः,

गृहरचनापरिच्छिन्नदेशः,

गृहरचनावच्छिन्नवास्तुभूमिः,

ग्रामादिसमीपदेशः,

पर्वतः,

मेखलाख्यपर्वतमध्यभागः,

पर्वतसमभूभागः,

अद्रेरधस्थोर्ध्वासन्नभूमिः,

यागार्थं_संस्कृतभूमिः,

स्वभूमिः,

पर्वतादयः,

विजनः,

अश्वेन_दिनैकाक्रमणदेशः,

भयङ्करयुद्धभूमिः,

प्रेतभूमिः,

यज्ञे_स्तावकद्विजावस्थानभूमिः,

ऊषरदेशः,

देशः,

जन्मभूमिः

पदार्थ-विभागः

:

,

द्रव्यम्,

पृथ्वी

Kalpadruma

भूमिः

,

स्त्री,

(भवन्ति

भूतान्यस्यामिति

भू

+

“भुवः

कित्

।”

उणा०

४५

इति

मिः

कित्

।)

पृथिवी

स्थानमात्रम्

इति

मेदिनी

मे,

२२

(यथास्या

पर्य्यायः

“भूर्भूमिः

पृथिवी

पृथ्वी

मेदिनी

वसुधावनिः

क्षितिरुर्व्वी

मही

क्षौणी

क्ष्मा

धरा

कुर्वसुन्धरा

॥”

इति

वैद्यकरत्नमालायाम्

॥)

जिह्वा

इति

संक्षिप्तसारोणादिवृत्तिः

योगिनामवस्थाविशेषः

यथा,

“निरुद्धे

चेतसि

पुरा

सविकल्पसमाधिना

निर्विकल्पसमाधिस्तु

भवेदत्र

त्रिभूमिकः

व्युत्तिष्ठते

स्वतस्त्वाद्ये

द्वितीये

परबोधितः

अन्ते

व्युत्तिष्ठते

नैव

सदा

भवति

तन्मयः

एवं

प्राग्भूमिसिद्धावप्युत्तरोत्तरभूमये

विधेया

भगवद्भक्तिस्तां

विना

सा

सिध्यति

॥”

इति

गीतागूढार्थदीपिकायां

मधुसूदनसरस्वती

भूमेः

पर्य्यायादयः

पृथिवीशब्दे

द्रष्टव्याः

अस्या

गुणाः

“भूमेः

स्थैर्य्यं

गुरुत्वञ्च

काठिन्यं

प्रसवार्थता

गन्धो

गुरुत्वं

शक्तिश्च

संघातः

स्थापना

धृतिः

॥”

इति

महाभारते

मोक्षधर्म्मः

अस्यार्थः

स्थैर्य्यमचाञ्चल्यम्

गुरुत्वं

पतन-

प्रतियोगी

गुणः

काठिन्यम्

प्रसवार्थता

धान्याद्युत्पत्तिस्तदर्थता

गन्धः

गुरुत्वं

पिण्डपुष्टिः

शक्तिः

गन्धग्रहणसामर्थ्यम्

संघातः

श्लिष्टावयवत्वम्

स्थापना

मनुष्या-

द्याश्रयम्

धृतिः

पाञ्चभौतिके

मनसि

यो

धृत्यंशः

इति

तट्टीका

*

भूमिदानमाहात्म्यम्

यथा,

“सर्व्वेषामेव

दानानां

भूमिदानमनुत्तमम्

यो

ददाति

महीं

राजन्

!

विप्रायाकिञ्चनायवै

अङ्गुष्ठमात्रमथवा

भवेत्

पृथिवीपतिः

भूमिदानसदृशं

पवित्रमिह

विद्यते

भूमिं

यः

प्रतिगृह्णाति

भूमिं

यश्च

प्रयच्छति

उभौ

तौ

पुण्यमापन्नौ

नियतं

खर्गगामिनौ

यत्किञ्चिद्भूमिदानन्तु

सर्व्वदानोत्तमोत्तमम्

महीपते

!

नरः

कोऽपि

भूमिदो

भूमिमाप्नुयात्

भूमिदानसमं

दानं

नास्त्यत्र

पृथिवीतले

तस्मादल्पमलञ्चैव

भुक्तिमुक्तिसुखप्रदम्

यथा

तथा

प्रकारेण

भूमिदाता

तु

भूमिपः

सुखी

स्यात्

सर्व्वकालेषु

चान्ते

स्वर्गमवाप्नुयात्

बृहदल्पतरं

वापि

भूमिदानं

महत्तमम्

यः

कश्चिद्ब्राह्मणे

दत्त्वा

भवतीह

महीपतिः

सर्व्वथा

सर्व्वदा

देया

धरित्री

ब्राह्मणस्य

तु

प्राणान्तेनैव

क्वापि

हरणीया

जनैरपि

कृत्वा

खातादिकं

कर्म्म

विप्रभूमिं

नरो

बलात्

करोति

यदि

राजेन्द्र

!

तत्

सर्व्वं

निष्फलं

भवेत्

ब्राह्मणाद्दानग्रहणं

विनानुज्ञाञ्च

पार्थिव

!

तथा

तत्परितोषञ्च

तत्तन्मूल्यादिकं

विना

विप्रभूमौ

भूसुरोऽपि

दैवं

पैत्रं

तथाध्वरम्

हरिसद्म

तथारामप्रासादमण्डपं

गृहम्

खातादिखननं

सेतुबन्धनं

भवनं

गवाम्

सधान्यफलमूलादिशाकादिक्षेत्रमेव

पञ्चाम्रवपनं

पुष्पोद्यानं

वृक्षादिरोपणम्

सवटाश्वत्थतुलसीधात्रीविल्वादिरोपणम्

नित्यं

नैमित्तिकं

काम्यं

स्नानसन्ध्यादिकं

तथा

पञ्चयज्ञं

तथेष्टार्च्चादिकमेतत्तु

चापरम्

श्रीकृष्णसेवनं

भक्तभक्तिषोडशपूर्ब्बकम्

का

कथा

वेतरेषान्तु

कुर्य्यात्

पारमार्थिकः

यः

कर्म्मफलकामेप्सुर्न

करोत्यत्र

कर्म्म

कुरुते

मत्ततामोहादज्ञानाद्वा

भ्रमादितः

नृपते

!

कुर्व्वतामेतत्

सर्व्वं

स्यान्निष्फलं

ध्रुवम्

यद्भू

मिरथवा

तस्य

संपूर्णं

फलमेव

अतो

लोके

हि

धर्म्मात्मा

ज्ञानी

सर्व्वधर्म्म-

वित्

विवेकी

धर्म्मशास्त्रज्ञः

पुराणागमवेदवित्

वेदान्तज्ञो

मुनिः

साधुः

कार्ष्णादिर्वा

महीपते

!

कुर्य्याद्भू

मिहरणं

ब्राह्मणीहरकल्मषम्

॥”

इति

पाद्मोत्तरखण्डे

४९

अध्यायः

*

अपि

बृहस्पतिः

“षष्टिं

वर्षसहस्राणि

स्वर्गे

तिष्ठति

भूमिदः

उच्छेत्ता

चानुमन्ता

तावन्ति

नरके

वसेत्

तथा

भूमिं

दत्त्वा

तु

यः

पत्रं

कुर्य्याच्चन्द्रार्ककालिकम्

अनाच्छेद्यमनाहार्य्यं

दानलेख्यन्तु

तद्बिदुः

महाभारते

अपि

पापकृतो

राज्ञः

प्रतिगृह्णन्ति

साधवः

पृथिवीं

नान्यदिच्छन्ति

पावनीं

जननीं

यथा

नामास्याः

प्रियदत्तेति

गुह्यं

देव्याः

सनातनम्

दाने

वाप्यथवादाने

नामास्याः

परमं

प्रियम्

॥”

दानादानकाले

यत्

प्रियदत्ता

नामास्याः

परमं

प्रियमित्युक्तं

तेन

प्रियदत्तामित्युच्चार्य्य

दातव्या

प्रतिग्रहीतव्या

भूमेः

पूजायां

दानवाक्ये

प्रियदत्तेति

विशेषणम्

भूमिर्विष्णुदेवताका

षष्टिवर्षसहस्रावच्छिन्नस्वर्गवासः

फलम्

प्रति-

ग्रहे

तद्भूमेः

प्रदक्षिणमात्रम्

भूमेरसन्निधाने

तामुद्दिश्य

प्रदक्षिणम्

इति

शुद्धितत्त्वम्

*

आर्द्राद्यपादगे

रवौ

भूमी

रजोयुक्ता

भवति

तत्काले

पाठादिनिषेधो

यथा

ज्योतिषे

“रजोयुक्

क्ष्माम्बु

वाची

रौद्राद्यपादगे

रवौ

तस्यां

पाठो

बीजवापो

नाहिभीर्दुग्धपानतः

रजोयुक्

क्ष्मा

ऋतुमती

पृथ्वी

ज्योतिषे

यस्मिन्

वारे

सहस्रांशुर्यत्काले

मिथुनं

व्रजेत्

अम्बु

वाची

भवेन्नित्यं

पुनस्तत्कालवारयोः

॥”

मत्स्यसूक्ते

“धरण्यामृतुमत्याञ्च

भूमिकम्पे

तथैव

अन्तरागमने

चैव

विद्यां

नैव

पठेद्बुधः

॥”

इति

तिथ्यादितत्त्वम्

*

“न

स्वाध्यायं

वषट्कारं

देवपितृपूजनम्

हलानां

योजनञ्चैव

बीजानां

वपनं

तथा

दिनत्रयं

कुर्व्वीत

यावत्

पृथ्वी

रजस्वला

यतिनो

व्रतिनश्चैव

विधवा

द्बिजस्तथा

अम्बुवाचीदिनेनैव

पाकं

कृत्वा

भक्षयेत्

स्वपाकं

परपाकं

वा

अम्बुवाचीदिने

तथा

भक्षणं

नैव

कुर्वीत

चाण्डालान्नसमं

स्मृतम्

॥”

इति

राजमार्त्तण्डः

अशुद्धां

भूमिमाह

देवलः

‘सा

अमेध्या

मलिना

दुष्टा

एतत्त्रितयान्यतमा

भवति

।’

अत्रामेध्या

यथा,

“प्रसूते

गर्भिणी

यत्र

म्रियते

यत्र

मानुषः

चाण्डालैरुषितं

यत्र

यत्र

विन्यस्यते

शवः

विण्मूत्रोपहतं

यत्तु

कुणपो

यत्र

दृश्यते

एवं

कश्मलभूयिष्ठा

भूरमेध्येति

लक्ष्यते

॥”

कुणपः

शवः

दुष्टा

यथा,

“कृमिकीटपदक्षेपैर्द्दूषिता

यत्र

मेदिनी

द्रप्सापकर्षर्णेः

क्षिप्तैर्वान्तैश्च

दुष्टतां

व्रजेत्

॥”

द्रप्सा

घनीभूतश्लेष्मा

मलिना

यथा,

“नखदन्ततनूजत्वक्तुषपांशुरजोमलैः

भस्मपङ्कतृणैर्वापि

प्रच्छन्ना

मलिना

भवेत्

तासाञ्च

शुद्धिमाह

“दहनं

खननं

भूमेरुपलेपनवापने

पर्य्यन्यवर्षणञ्चैव

शौचं

पञ्चविधं

स्मृतम्

॥”

वापनं

मृदन्तरेण

पूरणम्

अत्रामेध्याया-

श्चतुष्कं

पञ्चकं

वा

दुष्टायाः

द्विकं

त्रिकं

वा

मलिनायाः

दहनादीनामेकधा

शोधनमाह

देवलः

“पञ्चधा

वा

चतुर्द्धा

वा

भूरमेध्या

विशुध्यति

द्विधा

दुष्टा

त्रिधा

वापि

शुध्यते

मलिनैकधा

॥”

अन्यपञ्चप्रकारमाह

मनुः

“सम्मार्जनेनाञ्जनेन

सेकेनोल्लेखनेन

गवाञ्च

परिवासेन

भूमिः

शुद्ध्यति

पञ्चधा

॥”

सम्मार्जनं

तृणाद्यपनयनम्

अञ्जनं

गोमये-

नोपलेपनम्

सेको

जलेन

प्रक्षालनम्

उल्लि-

खनं

तक्षणम्

परिवासो

गवोपस्थापनम्

अत्र

सेकपरिवासयोर्निर्लेपस्थापनविषयत्वम्

अन्येषाममेध्यलिप्तविषयत्वम्

ब्रह्मपुराणे

“ग्रामाद्दण्डशतं

त्यक्त्वा

नगराच्च

चतुर्गुणम्

भूमेः

सर्व्वत्र

शुद्धिः

स्याद्यत्र

लोको

विद्यते

॥”

दण्डं

चतुर्हस्तः

नगरं

महाग्रामः

इति

गोपालपञ्चाननकृतशुद्धिनिर्णयः

*

भूमौ

वर्ण-

लेस्वनादिनिषेधो

यथा,

“न

भूभौ

विलिखेद्वर्णं

मन्त्रं

पुस्तके

लिखेत्

मुक्त्वा

पुस्तकं

स्थाप्यं

मुक्तमाहरेत्तु

तत्

भूकम्पे

ग्रहणे

चैव

अक्षरं

वाथ

पुस्तकम्

भूमौ

तिष्ठति

देवेशि

!

जन्मजन्मसु

मूर्खता

तदा

भवति

देवेशि

!

तस्मात्तत्

परिवर्जयेत्

॥”

इति

योगिनीतन्त्रे

तृतीयभागे

पटलः

Vachaspatyam

भूमि(मी)

स्त्री

भवन्त्यस्मिन्

भूतानि

भू—मि

किञ्च

वा

ङीप्

पृथिव्याम्

स्थानमात्रे

मेदि०

जिह्वायां

संक्षि०

उणा०

योगशास्त्रोक्ते

योगिनां

चित्तस्यावस्थाभेदे,

एक-

संख्यायाञ्च

पाण्डुसंख्यादितोऽच्

समा०

बहु०

द्विभूमः

प्रसादः

पाण्डुभूमो

देशः

योगोक्तमूमयश्च

“तस्य

भूमिषु

विनियोगः”

पा०

सू०

उक्ताः

“तस्य

संयमस्य

जितभूमेर्याऽनन्तरा

भूमिस्तत्र

विनियोगः

नह्यजिता-

धरभूमिरनन्तरभूमिं

विलङ्घ्य

प्रान्तभूमिषु

संयमं

लभते

तदभावाच्च

कुतः

तस्य

प्रज्ञालोकः,

ईश्वरप्रसादा-

ज्जितोत्तरभूमिकस्य

नाधारभूमिषु

परचित्तज्ञानादि

संयमो

युक्तः

कस्मात्

तदर्थस्यान्यतएवावगतत्वात्

भूमेरस्या

इयमनन्तरा

भूमिः”

भा०

सा

भूमिः

सप्तप्रकारा

यथोक्तं

तत्रैव

“तस्य

सप्तधा

प्रान्तभूमिः

प्रज्ञा”

पात०

सू०

“तस्मेति

प्रत्युदितख्यातेः

प्रत्याम्नायः

सप्तधेति

अशुद्ध्या-

बरणमलापनमाच्चित्तस्य

प्रत्ययान्तरानुत्पादे

सति

सप्त-

गकारैव

प्रज्ञा

विवेकिनो

भवति

तद्यथा

परिज्ञातं

ज्ञेयं

नास्य

पुनः

परिज्ञेयमस्ति

क्षीणा

हेयहेतवी

पुनरेतेषां

क्षेतव्यमस्ति

साक्षात्कृतं

निरोधसमाधिना

हानम्

भावितो

विवेकख्यातिरूपो

हानोपाय

इत्येषा

चतुष्टवी

कार्य्यविमुक्तिः

प्रज्ञायाः

चित्तविमुक्तिस्तु

त्रयी

चरिताधिकारा

बुद्धिगुणा

गिरिशिस्वरकूटच्युता

इव

ग्रावाणो

निरवस्थानाः

स्वकारणे

प्रलयाभिमुखाः

सह

तेनास्तं

गच्छन्ति

चैषां

विप्रलीनानां

पुन-

रस्त्युत्पादः

प्रयोजनाभावादिति

एतस्यासवस्थायां

शुकसम्बन्धातीतस्यरूपमात्रज्योतिरमलः

केवली

पुरुष

पत्येतां

सप्तविधां

प्रान्तभूमिप्रज्ञामनुपश्यन्

पुरुषः

कशल

इत्याख्यायते

प्रतिप्रसवेऽपि

चित्तस्य

मुक्तः

कुशल

इत्येव

भवति

गुणातीतत्वादिति

सिद्धा

भवति

विवेक-

रवा

तिर्हामोपायः

इति”

भा०

“प्रत्युदितख्यातेः

वर्त्त-

मानख्यातेः

योगिनः

प्रत्याम्नायः

परामशः

अशुद्विरेवा-

वरणं

चित्तसत्त्वस्य

तदेव

मलं

तस्यापगमात्

चित्तस्य

प्रत्ययान्तरानुत्पादे

तामसराजसव्युत्यानप्रत्ययानुत्पादे

निर्विप्लववियेकख्यातिनिष्ठामापन्नस्य

सप्तप्रकारैव

प्रज्ञा

विवेकिनो

भवति

विषयभेदात्

प्रज्ञामेदः

प्रकृष्टोऽन्तो

यासां

भूमीनामवस्थानां

तास्तथोक्ता

यतः

परं

नास्ति

संप्रकर्षः

प्रान्ता

भूमयः

यस्याः

प्रज्ञाया

वियेकख्यातेः

सा

तथोक्ता

ता

एव

सप्तप्रकाराः

प्रज्ञा

भूमीः

उदाहरति

तद्

यथेति

तत्र

पुरुष-

प्रयत्ननिष्पाद्यासु

चतसूषु

भूमिषु

प्रथमामुदाहरति

परिज्ञातं

हेयं

यावत्

किल

प्राधानिकं

तत्

सर्वं

परिणामतापसंस्कारैर्गुणवृत्तिविरोधात्

दुःखमेवेति

हेयं

तत्

परिज्ञातम्

प्रान्ततां

दर्शयति

नास्य

पुनः

किञ्चिद्

परिज्ञातं

परिज्ञेयमस्ति

द्वितीयायाह

क्षीणा

इति

प्रान्ततामाह

पुनरिति

तृतीयामाह

साक्षात्कृतं

प्रत्यक्षेण

निश्चितं

यथा

संप्रज्ञातावस्थायामेव

निरोध०

समाधिसाध्यं

हानं

पुनरस्मात्

परं

निश्चेतव्यमस्तीति

शेषः

चतुर्थीमाह

भावितो

निष्पादितः

विवेकख्याति-

रूपो

हानोपायो

नास्याः

परं

भावनीयमस्ति

इति

शेषः

एषा

चतुष्टयी

कार्य्यविमुक्तिरिति

कार्य्यान्तरेख

विसुक्तिः

प्रज्ञाया

इत्यर्था

प्रयत्ननिष्पाद्यामुक्त्वाऽनिष्पा-

दनीयामप्रयत्नसाध्यां

चित्तविमुक्तिमाह

चित्तविमुक्तिस्तु

त्रयो

तत्र

ध्रथमासाह

चरिताधिकारा

बुद्धिकृतभोगाव-

बर्गकार्य्येत्यर्थः

द्वितीयामाह

गुणा

इति

प्रान्ततामाह

चैवामिति

तृतीयामाह

एतस्यामवस्थायामिति

तस्या-

मवस्थायां

जीवन्नेव

पुरुषः

कुशलो

मुक्त

इत्युच्यते

चरमदेहत्वादित्याह

एतामिति

अनौपचारिकं

मुक्त-

माह

प्रतिंप्रभवे

प्रधानलयेऽपि

चित्तस्य

मुक्तः

कशल

इत्येव

भवति

गुणातीतत्वादिति”

विवरणम्

पृथिवीरूपभूमिगुणाश्च

भा०

शा०

उक्ता

यथा

“भूमेः

स्थैर्य्यं

गुरुत्वञ्च

काठिन्यं

प्रसवार्थता

गन्धो

गुरुत्वं

शक्तिश्च

संघातः

स्थापना

धृतिः”

प्रथमगुरुत्वं

पतनविरोधी

गुणः

द्वितीयगुरुत्वम्

पिण्डपुष्टिरतो

पौनरुक्त्यम्

शक्तिः

धारणादिसामर्थ्यम्

सधातः

संञ्जिष्टावयवत्वम्

स्यापना

मनुष्यादेर्धारणानुफुलव्यापारः

धृतिर्धारणा

इत्यर्थः

Capeller Germany

भू॑मि

(भ॑मी)

f.

Erde,

Land,

Boden

Platz,

Ort,

Stelle,

Stellung,

Amt;

Rolle

(d.);

—°

Boden

für,

Gegenstand

o.

würdig

des,

Ausbund

von.

Grassman Germany

भू॑मि,

भू॑मी

bhū́mi,

bhū́mī,

f.,

Erde,

Erdboden

[von

bhū],

sehr

häufig

neben

dív

(dyaús

pp.);

2)

Land,

Landstrich;

3)

tisrás

bhū́mīs,

die

drei

Erden

den

drei

Himmeln

entsprechend.

Adj.

apārá,

iṣirá,

uttāná,

cáturbhṛṣṭi,

máh.

-is

202,7;

313,2;

413,2;

489,22;

520,5;

640,5;

911,1.

7;

916,14;

958,

1.

6.

2)

488,20

urvī́

satī́

aṃhūraṇā́‿

abhūt.

[N.

s.]

773,10

diví

sát

ā́

dade

(Pad.

bhū́miḥ).

-im

52,12;

64,5;

164,51;

264,9;

322,2;

413,4;

438,1;

439,4;

508,6;

844,10

(mātáram);

853,13;

884,3;

885,3;

907,2;

916,1.

5;

968,

5.

-iā

[I.]

161,14;

in

901,3

aber

ist

statt

bhū́miā‿upári

wol

bhū́miās

pári

zu

lesen.

-yās

[G.]

sā́nu

62,5;

sā́nunā

901,2;

ásus

164,

4;

upásthe

205,7;

ántās

599,3;

ántam

940,10;

pradíśas

845,

8;

udnā́

894,4.

-iām

[L.]

39,4;

162,11

neben

tṛ́ṇeṣu.

[du.]

siehe

dyā́vābhū́mi.

-ayas

626,15,

neben

dyā́vas,

antárikṣāṇi.

-īs

[N.]

śatám

679,5.

3)

603,5.

-īs

[A.]

3)

102,8;

218,

8;

661,9.

Burnouf French

भूमि

भूमि

f.

(sfx.

मि)

terre;

sol.

Lieu;

place.

Au

fig.

posture;

attitude.

Gr.

.

भूमिका

f.

rôle,

costume

[au

théātre.

Décors

de

temples,

de

grandes

portes,

etc.

भूमिचम्पक

m.

kaempferia

rotunda,

bot.

भूमिज

a.

(जन्)

de

terre.

S.

m.

enfer;

planète

de

Mars.

F.

Sītā.

भूमिजम्बु

f.

premna

herbacea,

bot.

भूमिजीविन्

m.

(जीव्)

laboureur,

vaiśya.

भूमिदेव

brāhmane.

भूमिप

m.

(पा)

roi,

seigneur.

भूमिपक्ष

m.

cheval

de

race.

भूमिपिशाच

m.

borassus

flabelliformis

ou

palmier-éventail.

भूमिभाग

m.

motte;

morceau

de

terre.

भूमिमण्डा

f.

jasmin

d'Arabie.

भूमिरक्षक

m.

cheval

de

race.

भूमिलाभ

m.

m

à

m.

prise

de

possession

de

la

terre,

c.

à

d.

la

mort.

भूमिलेपन

n.

(लिप्)

bouse

de

vache

[dont

on

fait

un

pisé

pour

les

aires].

भूमिवर्धन

n.

(वृध्)

cadavre.

भूमिसम्भवा

f.

(सम्;

भू)

Sītā.

भूमिस्नु

m.

ver

de

terre.

भूमिस्पृश्

m.

homme;

humanité;

vaiśya

ou

laboureur;

aveugle;

cul-de-jatte;

voleur

[qui

rase

la

terre

pour

se

dérober].

भूमीन्द्र

m.

(इन्द्र)

roi.

भूम्य

a.

(sfx.

य)

terrestre;

de

la

terre;

fait

de

terre.

भूम्यामलकी

f.

(भूमि)

flacourtia

cataphracta,

bot.

Stchoupak French

भूमि-

f.

terre,

sol,

territoire,

terrain,

région

;

endroit,

emplacement,

poste

;

position

,

situation

;

plancher,

étage

;

étendue,

limite

;

en

qui

on

peut

placer

sa

confiance

;

(dram.)

rôle,

personnage

du

drame

;

-त्व-

nt.

fait

d'être

terre,

etc.

°कम्प-

m.

-न-

nt.

tremblement

de

terre.

°क्षय-

m.

perte

de

territoire.

°गत-

a.

v.

tombé

par

terre.

°गर्त-

m.

trou

dans

la

terre.

°गृह-

nt.

local

souterrain.

°चल-

m.

-न-

nt.

=

°कम्प-।

°ज-

a.

°जात-

a.

v.

ou

issu

de

la

terre.

°तल-

nt.

surface

de

la

terre.

°तुण्डिक-

m.

n.

d'une

localité.

°द-

ag.

qui

donne

des

terres

;

°दान-

nt.

donation

de

terre.

°देव-

m.

dieu

terrestre,

Brāhmane.

°धर-

m.

montagne

;

roi.

°नाथ-

°प°पति°पाल-

m.

roi

;

°पतित्व-

nt.

royauté.

°पर्वन्-

nt.

titre

d'une

section

du

MhBh.

°पुरं-दर-

m.

Indra

terrestre,

roi,

not.

Dilīpa.

°प्र-

ag.

(renommée)

qui

remplit

la

terre.

°बुध्न-

a.

dont

la

terre

est

le

fond.

°भाग-

m.

(rar.

nt.)

portion

de

terre,

région

,

terrain,

endroit,

site.

°भुज्-

m.

roi

;

°भृत्-

id.

;

montagne.

°भेदिन्-

a.

qui

diffère

des

choses

terrestres.

°वज्र-मणि-

m.

pl.

terre

;

diamants

et

joyaux.

°वर्धन-

m.

ou

nt.

cadavre.

°शय-

a.

couché

ou

dormant

par

terre

ou

dans

la

terre

;

m.

animal

qui

vit

sur

ou

dans

la

terre

;

n.

d'un

roi.

°ष्ठ-

a.

qui

se

trouve

sur

ou

dans

la

terre

;

(avec

अम्बु-)

stagnant.

°सत्त्र-

nt.

sacrifice

qui

consiste

en

une

donation

de

terre.

°संनिवेश-

m.

configuration

du

terrain.

°साम्राज्य-

nt.

possession

souveraine

de

la

terre.

°सुत-

m.

fils

de

la

terre,

planète

Mars.

भूमिं-जय-

m.

fils

de

Matsya.

भूमी-रुह्-

m.

plante,

arbre.

°शय-

a.

=

भूमि°।

भूम्य्-अनन्तर-

a.

limitrophe

;

m.

roi

d'un

pays

voisin.

°अनृत-

nt.

faux

témoignage

relatif

à

la

terre.