| YouTube Channel

-कृशः (-kRzaH)

 
Hindi
Hindi
(विशे) पतली
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 कृशः
noun
शरीरस्य कृशभावः
"राजसि कृशाङ्गि मङ्गलकलसी सहकारपल्लवेनेव"[आर्यासप्तशति 895]"
Synonyms:
 कृशाङ्गः, तनुः, प्रतनुः, वितनुः, क्षीणः, सूक्ष्मः, क्षामः, कृशः, शीर्णः, अविपुलः
adjective
यस्य शरीरं कृशम् अस्ति।
"कृशाङ्गेन युवकेन सा धावनप्रतियोगिता जिता।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
कृशः, त्रि, (कृशधातोः क्तप्रत्यये “अनुपसर्गात्फुल्लक्षीवेति” । ८ । २ । ५५ । निपातनात् साधुः ।)अल्पः । (यथा, मनौ । ४ । १८४ ।“आकाशेशाश्च विज्ञेया बालवृद्धकृशातुराः” ॥
)सूक्ष्मः । इत्यमरः । ३ । १ । ६१ ॥
(यथा, आर्य्यासप्तशती । ४९५ ।“राजसि कृशाङ्गि ! मङ्गलकलसी सहकारपल्ल-वेनेव । तेनैव चूम्बितमुखी प्रथमाविर्भूतरागेण” ॥
“व्यायाममतिसौहित्यं क्षुत्पिपासामथौषधम् ।कृशो न सहते तद्वदतिशीतोष्णमैथुनम् ॥
प्लीहा कासः क्षयः श्वासो गुल्मार्शांस्युदराणि च ।कृशं प्रायोऽभिधावन्ति, रोगाश्च ग्रहणीमताः” ॥
“सततं व्याधितावेतावतिस्थूलकृशौ नरौ ।सततञ्चोपचय्यौ हि कर्षणैर्वृंहणैरपि” ॥
“स्थौल्यकार्श्ये वरं कार्श्यं समोपकरणौ हितौ ।यद्युभौ व्याधिरागच्छेत् स्थूलमेवाति पीडयेत्” ॥
इति चरके सूत्रस्थाने २१ अध्याये ॥
“कश्चिदन्यः कृशोऽतीव बलवान् दृश्यते तदा” ॥
तत्र हेतुमाह ।“आधानसमये यस्य शुकभागोऽधिको भवेत् ।मेदोभागस्तु हीनः स्यात् स कृशोऽपि महाबलः” ॥
यस्याधानसमये जनयितुः शुक्रस्याधिक्यं भवति ।मेदसोऽल्पता तस्य कृशस्यापि बहु बलमित्यर्थः ॥
अथ कार्श्यस्य चिकित्सा ।“रूक्षान्नादि निमित्ते तु कृशे युञ्जीत भेषजम् ।वृंहणं बलकृद्वृष्यं तथा वाजीकरञ्च यत् ॥
पीताश्वगन्धा पयसार्द्धमासंघृतेन तैलेन सुखाम्बुना वा ।कृशस्य पुष्टिं वपुषो विधत्तेबालस्य शस्यस्य यथाम्बुवृष्टी ॥
अश्वगन्धस्य कल्केन क्वाथे तस्मिन् पयस्यपि ।सिद्धं तैलं कृशाङ्गानामभ्यङ्गादङ्गपुष्टिदम्” ॥
इति अश्वगन्धातैलम् ॥
* ॥
इति भावप्रकाशस्य मध्यखण्डे तृतीयभागे कार्श्या-धिकारे ॥
) (अक्षमः । यथा, मनौ । ४ । १३५ ।“क्षत्त्रियञ्चैव सर्पञ्च ब्राह्मणं वा बहुश्रुतम् ।नावमन्येत वै भूष्णुः कृशानपि कदाचन” ॥
पुं,
 सर्व्वाकारवत्त्वात् विष्णुः । यथा, महाभारते ।१३ । १४९ । १०३ ।“अणुर्वृहत्कृशः स्थूलो गुणभृन्निर्गुणो महान्” ॥
स्वनामख्यातो मुनिपुत्त्रः । स तु परीक्षिच्छाप-प्रदातुः शृङ्गिणः सखा ।यथा, महाभारते । १ । ४१ । २ ।“स तं कृशमभिप्रेक्ष्य सूनृतां वाचमुत्सृजन् ।अपृच्छत्तं कथं तातः स मेऽद्य मृतधारकः” ॥
ऐरावतकुलोत्पन्नो नागविशेषः । यथा, तत्रैव ।१ । आस्तीकपर्व्वणि । ५७ । ११ ।“पारावतः पारिजातः पाण्डरो हरिणः कृशः ।ऐरावतकुलादेते प्रविष्टा हव्यवाहनम्” ॥
)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“कृश तनूकरणे”@} 2 कर्शकः-र्शिका, कर्शकः-र्शिका, चिकर्शिषकः-षिका, 3 चरीकृशकः-शिका
4 कर्शिता-त्री, कर्शयिता-त्री, चिकर्शिषिता-त्री, चरीकृशिता-त्री
5 कृश्यन्-न्ती, कर्शयन्-न्ती, चिकर्शिषन्-न्ती
-- कर्शिष्यन्-न्ती-ती, कर्शयिष्यन्-न्ती-ती, चिकर्शिषिष्यन्-न्ती-ती
-- 6 व्यतिकृश्यमानः, कर्शयमानः, -- चरीकृश्यमानः
व्यतिकर्शिष्यमाणः, कर्शयिष्यमाणः, -- चरीकृशिष्यमाणः
चरीकृशितः-तवान्
7 कृट्-कृड्-कृशौ-कृशः
-- 8 कृशः, 9 प्रकृशितः, 10 कृशितवान्, 11 परिकृशः, कर्शितः, चिकर्शिषितः, कृशः, कर्शः, चिकर्शिषुः, चरीकृशः
कर्शितव्यम्, कर्शयितव्यम्, चिकर्शिषितव्यम्, चरीकृशितव्यम्
कर्शनीयम्, कर्शनीयम्, चिकर्शिषणीयम्, चरीकृशनीयम्
12 कृश्यम्, कर्श्यम्, चिकर्शिष्यम्, चरीकृश्यम्
ईषत्कर्शः-दुष्कर्शः-सुकर्शः
-- -- कृश्यमानः, कर्श्यमानः, चिकर्शिष्यमाणः, चरीकृश्यमानः
13 कर्शः, कर्शः, चिकर्शिषः, चरीकृशः
कर्शितुम्, कर्शयितुम्, चिकर्शिषितुम्, चरीकृशितुम्
कृष्टिः, कर्शना, चिकर्शिषा, चरीकृशा
कर्शनम्, कर्शनम्, चिकर्शिषणम्, चरीकृशनम्
14 कृशित्वा-कर्शित्वा, कर्शयित्वा, चिकर्शिषित्वा, चरीकृशित्वा
परिकृश्य, प्रकर्श्य, प्रचिकर्शिष्य, सञ्चरीकृश्य
कर्शम् २, कृशित्वा २, कर्शित्वा २, कर्शम् २, कर्शयित्वा २, चिकर्शिषम् २, चिकर्शिषित्वा २, चरीकृशम् २
चरीकृशित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (२५४)
02
=>
 (४-दिवादिः-१२२७। अक। सेट्। पर।)
03
=>
 [[१। ‘रीगृदुपधस्य च’ (७-४-९०) इत्यभ्यासस्य रीक्। अल्लोपस्य स्थानिवद्भावात् लघूपधगुणो न। एवं यङन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
04
=>
 [[२। ‘पुगन्तलघूपधस्य च’ (७-३-८६) इति गुणः।]]
05
=>
 [[३। ‘दिवादिभ्यः श्यन्’ (३-१-६९) इति श्यन्। श्यनः ‘सार्वधातुकमपित्’ (१-२-४) इति ङिद्वद्भावात् अङ्गस्य गुणो न।]]
06
=>
 [[४। ‘कर्तरि कर्मव्यतीहारे’ (१-३-१४) इति शानच्।]]
07
=>
 [[५। ‘व्रश्चभ्रस्ज--’ (८-२-३६) इत्यादिना षत्वम्। जश्त्वम्। चर्त्वविकल्पः।]]
08
=>
 [[६। ‘अनुपसर्गात् फुल्लक्षीबकृशोल्लाघाः’ (८-२-५५) इति अनुपसृष्टाद्धातोः निष्ठातकारस्य लोपः, इडभावश्च निपातितः। सोपसर्गात् तु प्रकृशित इत्येव।]]
09
=>
 [[आ। ‘मुस्तामोष्यमसः किटिस्त्वमसमो लुठ्यन् खलानोकसः मृश्यद्भ्रंशनवर्शकाकृशदयस्तृष्णाहरो हृष्य मे।।’ धा। का। २-६६।]]
10
=>
 [[७। ‘अनुपसर्गात्--’ (८-२-५५) इत्येतत् क्तवतौ नेष्यते। तेन एवं रूपम्।]]
11
=>
 [[८। कृशधात्वर्थक्रियानिरूपितोपसर्गत्वाभावात् परेः, परिगतः कृशं--परिकृशः इति प्रादिसमासः। तेन, ‘अनुपसर्गात्--’ (८-२-५५) इति निषेधो न शङ्क्यः। परेः कृशधात्वर्थक्रियानिरूपितोपसर्गत्वं नास्तीत्यर्थः।]]
12
=>
 [[९। ‘ऋदुपधात्--’ (३-१-११०) इति क्यप्।]]
13
=>
 [पृष्ठम्०२५४+ २२]
14
=>
 [[१। ‘तृषिमृषिकृशेः काश्यपस्य’ (१-२-२५) इति क्त्वायाः कित्त्वं वा। ‘न क्त्वा सेट्’ (१-२-१८) इत्यस्यापवादः।]]