| YouTube Channel

-ईर्यमाणः (-IryamANaH)

 
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“ईर गतौ कम्पने च”@} 2 ‘--ईरयतीरति।
ईरेः क्षेपे विभाषा णौ लुकीर्ते गतिकम्पयोः।।’ 3 इति देवः।
ईरकः-रिका, ईरकः-रिका, ईरिरिषकः-षिका
ईरिता-त्री, ईरयिता-त्री, ईरिरिषिता-त्री
-- 4 ईरयन्-न्ती, ईरयिष्यन्-न्ती-ती
ईराणः, 5 ईरयमाणः, ईरिरिषमाणः
ईरिष्यमाणः, 6 ईरयिष्यमाणः, ईरिरिषिष्यमाणः
ईः-ईरौ-ईरः
-- -- ईरितः-तम्-तवान्, ईरितः-तं, ईरिरिषितः-तवान्
7 ईरः, समीरः, 8 नीरः, ईरः, ईरिरिषुः, ईरिरयिषुः, 9 स्वैरी, 10 समीरणः
ईरितव्यम्, ईरयितव्यम्, ईरिरिषितव्यम्
ईरणीयम्, ईरणीयम्, ईरिरिषणीयम्
ईर्यम्, ईर्यम्, ईरिरिष्यम्, ईषदीरः-दुरीरः-स्वीरः
-- -- 11 ईर्यमाणः, प्रेर्यमाणः, ईर्यमाणः, ईरिरिष्यमाणः
12 ईरः, 13 स्वैरम्, ईरः, ईरिरिषः
ईरितुम्, ईरयितुम्, ईरिरिषितुम्
ईरा, ईरणा, ईरिरिषा
ईरिरयिषा
ईरणम्, ईरणम्, ईरिरिषणम्
ईरित्वा, ईरयित्वा, ईरिरिषित्वा
प्रेर्य, समीर्य, समीरिरिष्य
ईरम् २, ईरित्वा २, ईरम् २, ईरयित्वा २, ईरिरिषम् २
ईरिरिषित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (८३)
02
=>
 (२-अदादिः-१०१८-अक। सक। सेट्। आत्म।)
03
=>
 (श्लो-१५३)
04
=>
 [[१। ‘निगरणचलनार्थेभ्यश्च’ (१-३-८७) इति ण्यन्तात् परस्मैपदमेव।]]
05
=>
 [[२। गत्यर्थकत्वे तु ण्यन्तात् आत्मनेपदमपि भवति।]]
06
=>
 [[२। गत्यर्थकत्वे तु ण्यन्तात् आत्मनेपदमपि भवति।]]
07
=>
 [[३। ‘इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः’ (३-१-१३५) इति कर्तरि कः। वायुः।]]
08
=>
 [[४। ‘निम्नम् ईर्ते = गच्छतीति नीरम् = जलम्। वृत्तिविषये निश्शब्दः निम्नार्थकः, इति माधवीयधातुवृत्तौ। ‘कर्मण्यण्’ (३-२-१) इत्यण्।]]
09
=>
 [[५। स्वेन ईरितुं शीलमस्येति ताच्छील्ये ‘सुप्यजातौ--’ (३-२-७८) इति णिनिः।]]
10
=>
 [[६। ‘चलनशब्दार्थादकर्मकाद्युच्’ (३-२-१४८) इति युच् तच्छीलादिषु। वायुः। अथवा, ण्यन्तात् नन्द्यादित्वात् कर्तरि ल्युः।]]
11
=>
 [[आ। ‘चिकीर्षिते पूर्वतरं स तस्मिन् क्षेमंकरेऽर्थे मुहुरीर्यमाणः। मात्राऽतिमात्रं शुभयैव बुद्धयः चिरं सुधीरभ्यधिकं समाधात्।।’ भ। का। १२-६।]]
12
=>
 [पृष्ठम्००८५+ २७]
13
=>
 [[१। ईरणम् = ईरः। स्वेनाभिप्रायेणेरोऽस्मिन्--इति स्वैरम्। घञ्। स्वभावान्न- पुंसकलिङ्गत्वम्।]]
1 {@“ऋ गतौ”@} 2 ‘तत्रेयर्त्यृच्छतीत्यर्तेः, श्नि गतौ स्याद् ऋणाति तु।।’ 3 इति देवः।
आरकः-रिका, आरकः-रिका, 4 अरिरीषकः-अरिरिषकः- 5 ईर्षिषकः-षिका
6 अरीता-अरिता-त्री, आरयिता-त्री, अरिरीषिता-अरिरिषिता-ईर्षिषिता-त्री
7 ऋणन्-ती, आरयन्-न्ती, अरिरीषन्-अरिरिषन्-ईर्षिषन्-न्ती
अरीष्यन्-अरिष्यन्-न्ती-ती, आरयिष्यन्-न्ती-ती, अरिरीषिष्यन्-अरिरिषिष्यन्-ईर्षिषिष्यन्-न्ती-ती
-- आरयमाणः, आरयिष्यमाणः
-- -- 8 ईः-इरौ-इरः
-- -- -- -- 9 समीर्णम्-र्णः-र्णवान्, आरितम्-तः, अरिरीषितः-अरिरिषितः-ईर्षिषितः-तवान्
10 अरः, आरः, अरिरीषुः-अरिरिषुः-ईर्षिषुः, आरिरयिषुः
अरीतव्यम्-अरितव्यम्, आरयितव्यम्, अरिरीषितव्यम्-अरिरिषितव्यम्-ईर्षिषितव्यम्
अरणीयम्, आरणीयम्, अरिरीषणीयम्-अरिरिषणीयम्-ईर्षिषणीयम्
11 आर्यम्, आर्यम्, अरिरीष्यम्-अरिरिष्यम्-ईर्षिष्यम्
ईषदरः-दुररः-स्वरः
-- -- -- 12 ईर्यमाणः, आर्यमाणः, अरिरीष्यमाणः-अरिरिष्यमाणः-ईर्षिष्यमाणः
अरः, आरः, अरिरीषः-अरिरिषः-ईर्षिषः
अरीतुम्-अरितुम्, आरयितुम्, अरिरीषितुम्-अरिरिषितुम्-ईर्षिषितुम्
13 ईर्णिः, आरणा, अरिरीषा-अरिरिषा-ईर्षिषा, आरिरयिषा
अरणम्, आरणम्, अरिरीषणम्-अरिरिषणम्-ईर्षिषणम्
ईर्त्वा, आरयित्वा, अरिरीषित्वा-अरिरिषित्वा-ईर्षिषित्वा
समीर्य, समार्य, समरीरिष्य-समरिरिष्य-समीर्षिष्य
आरम् २, ईर्त्वा २, आरम् २, आरयित्वा २, अरिरीषम् २, अरिरिषम् २, अरिरीषित्वा २, अरिरिषित्वा २, ईर्षिषम् २
ईर्षिषित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१३०)
02
=>
 (९-क्र्यादिः-१४९७। सक। सेट्। पर। प्वादिः।)
03
=>
 (श्लो-३०)
04
=>
 [[३। अस्य धातोः सनि, ‘इट् सनि वा’ (७-२-४१) इतीड्विकल्पः। इट्पक्षे द्विती- यस्यैकाचो द्विर्वचने ‘वॄतो वा’ (७-२-३८) इति दीर्घविकल्पः। एवं सर्वत्र सन्नन्ते इट्पक्षे बोध्यम्।]]
05
=>
 [[४। इडभावपक्षे ‘इको झल्’ (१-२-९) इति सनः कित्त्वाद् गुणाभावेन, ‘ॠत इद्धातोः’ (७-१-१००) इति इत्त्वे रपरत्वे, ‘हलि च’ (८-२-७७) इति दीर्घे च रूपम्। एवं सन्नन्ते इडभावपक्षे सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
06
=>
 [[५। ‘वॄतो वा’ (७-२-३८) इतीटो दीर्घविकल्पः।]]
07
=>
 [[६। ‘क्र्यादिभ्यः श्ना’ (३-१-८१) इति श्ना विकरणप्रत्ययः। ‘प्वादीनां ह्रस्वः’ (७-३-८०) इति ह्रस्वे, ‘श्नाभ्यस्तयोरातः’ (६-४-११२) इति आकारलोपे नुमि च रूपम्।]]
08
=>
 [[७। धातोः इत्वे रपरत्वे, ‘र्वोरुपधायाः--’ (८-२-७६) इति दीर्घे च रूपम्।]]
09
=>
 [[८। सनि वैकल्पिकेट्त्वात् ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इति, ‘श्र्युकः किति’ (७-२-११) इति वा इण्णिषेधः। ‘ल्वादिभ्यः’ (८-२-४४) इति निष्ठानत्वे णत्वम्।]]
10
=>
 [पृष्ठम्०१३३+ २१]
11
=>
 [[१। ‘ऋहलोर्ण्यत्’ (३-१-१२४) इति ण्यत्।]]
12
=>
 [[२। यकि धातोरित्वे रपरत्वे, ‘हलि च’ (८-२-७७) इति दीर्घः। एवं क्त्वायां, ल्यपि च ज्ञेयम्।]]
13
=>
 [[३। ‘ऋल्वादिभ्यः क्तिन् निष्ठावद्वाच्यः’ (वा। ८-२-४४) इति क्तिनस्तकारस्य नत्वे, णत्वे च रूपम्।]]