हृदय (hRdaya)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 हृदय n.
  (-यं)
	 1. The mind,  the seat or faculty of thought and feeling.
2. Knowledge.
	 3. Science.
	 4. The essence of anything.
 E.
  हृ to
take,  कयन् Unādi aff.
  ,  दुक् augment.

Capeller Eng

English

 हृ॑दय n.
  the heart,  as an organ of the body
or as
seat of the feelings,  also the interior of the body i.g.
  ,  the centre or
essence of anything etc.

Yates

English

 हृदय (यं) 1.
n.
  Idem
 knowledge.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

हृदय 	-	 hRdaya 	-	 n.
  	-	 heart
हृध 	-	 hRdha 	-	 adj.
  	-	 hearty
हृदयस्पन्द 	-	 hRdayaspanda 	-	 m.
  	-	 heartbeat
हृदयालु 	-	 hRdayAlu 	-	 adj.
  	-	 good-hearted
हृदयाघात 	-	 hRdayAghAta 	-	 m.
  	-	 heartattack
निर्दय 	-	 nirdaya 	-	 adj.
  	-	 cruelhearted
हृदयालु 	-	 hRdayAlu 	-	 adj.
  	-	 tender-hearted
परीक्षकाणां औदार्यम् 	-	 parIkSakANAMaudAryam 	-	 sent.
  	-	 Examiners'large-heartedness.
बुक्क 	-	  bukka 	-	 adj.
  	-	 heart
अन्तःप्रकृति 	-	  antaHprakRti 	-	 f.
  	-	 heart
गुहा 	-	  guhA 	-	 f.
  	-	 heart
दरद् 	-	  darad 	-	 f.
  	-	 heart
वृक्का 	-	  vRkkA 	-	 f.
  	-	 heart
अन्तरात्मन् 	-	  antarAtman 	-	 m.
  	-	 heart
अर्पिस 	-	  arpisa 	-	 m.
  	-	 heart
कन्तु 	-	  kantu 	-	 m.
  	-	 heart
त्रस 	-	  trasa 	-	 m.
  	-	 heart
भषत् 	-	  bhaSat 	-	 m.
  	-	 heart
भाव 	-	  bhAva 	-	 m.
  	-	 heart
बुक्कन् 	-	  bukkan 	-	 m.
  	-	 heart

हृदय 	-	 hRdaya 	-	 n.
  	-	 kernel  [ computer ]
हृदय 	-	 hRdaya 	-	 n.
  	-	 heart
हृदय 	-	 hRdaya 	-	 adj.
  	-	  going to the heart
हृदय 	-	 hRdaya 	-	 m.
  	-	  particular Sunday
हृदय 	-	 hRdaya 	-	 n.
  	-	  science
हृदय 	-	 hRdaya 	-	 n.
  	-	  mind  [ seat of mental operations ]
हृदय 	-	 hRdaya 	-	 n.
  	-	  heart or interior of the body
हृदय 	-	 hRdaya 	-	 n.
  	-	  center of anything
हृदय 	-	 hRdaya 	-	 n.
  	-	  veda
हृदय 	-	 hRdaya 	-	 n.
  	-	  heart or centre or core or essence or best or dearest or most secret part of anything
हृदय 	-	 hRdaya 	-	 n.
  	-	  best of anything
हृदय 	-	 hRdaya 	-	 n.
  	-	  true or divine knowledge
हृदय 	-	 hRdaya 	-	 n.
  	-	  soul
वज्र-हृदय 	-	  vajra-hRdaya 	-	 adj.
  	-	  hard hearted
चपल-हृदय 	-	  capala-hRdaya 	-	 adj.
  	-	  fickleminded
पाषाण-हृदय 	-	  pASANa-hRdaya 	-	 adj.
  	-	  hard hearted
कठिण-हृदय 	-	  kaThiNa-hRdaya 	-	 adj.
  	-	  hard hearted

 
   हृदय  hRdaya  n.
   heart   
   हृध  hRdha  adj.
   hearty    
   हृदयस्पन्द  hRdayaspanda  m.
   heart beat   
   हृदयालु  hRdayAlu  adj.
   good-hearted    
   हृदयाघात  hRdayAghAta  m.
   heart attack   
   निर्दय  nirdaya  adj.
   cruel hearted    
   हृदयालु  hRdayAlu  adj.
   tender-hearted   
   परीक्षकाणां औदार्यम्  parIkSakANAM audAryam  sent.
   Examiners' large-heartedness.    
   बुक्क  bukka adj.
   heart  
   अन्तःप्रकृति  antaHprakRti f.
   heart   
   गुहा  guhA f.
   heart  
   दरद्  darad f.
   heart   
   वृक्का  vRkkA f.
   heart  
   अन्तरात्मन्  antarAtman m.
   heart   
   अर्पिस  arpisa m.
   heart  
   कन्तु  kantu m.
   heart   
   त्रस  trasa m.
   heart  
   भषत्  bhaSat m.
   heart   
   भाव  bhAva m.
   heart  
   बुक्कन्  bukkan m.
   heart       

Wilson

English

 हृदय
n.
  (-यं)
1 The mind,  the seat or faculty of thought and feeling.
2 The heart.
3 Knowledge.
E.
  हृ to take,  कयन् Uṇādi aff.
  ,  and दुक् augment.

Apte

English

हृदयम् [hṛdayam],  1 The heart,  soul,  mind
 हृदये दिग्धशरैरिवाहतः Ku.*
  4.25
 so अयोहृदयः R.*
  9.9
 पाषाणहृदय &c.
 

The bosom,  chest,  breast
 बाणभिन्नहृदया निपेतुषी R.*
  11.19.

Love,  affection. 

The interior or essence of anything.

The secret science
 अश्व˚,  अक्ष˚ &c.
 
 ऋतुपर्णो नलसखो यो$श्वविद्यामयान्नलात् । दत्वा$क्षहृदयं चास्मै सर्वकामस्तु तत्सुतः ॥ Bhag.9.9.17.

True or divine knowledge.

The Veda. 

Wish,  intention
 एवं विरिञ्चादिभिरीडितस्तद्विज्ञाय तेषां हृदयं तथैव Bhāg.*
  8.6.16.

=
  अहंकारम् q. v. 
 मनो विसृजते भावं बुद्धिरध्यवसायिनी । हृदयं प्रियाप्रिये वेद त्रिविधा कर्मचोदना Mb.
 *  12.248.1. Comp.
   -आत्मन् m.
  a heron.  -आविध्a.  heart-rending,  heart-piercing
 रोचनैर्भूषितां पम्पामस्माकं हृदयाविधम् Bk.*
  6.73. -ईशः,  -ईश्वरः a husband. (-शा,  -री f.
 )

a wife.

a mistress. -उदङ्कः heaving of the heart. -उद्वेष्टनम् contraction of the heart.-उन्मादकर a.
  bewitching hearts. -कम्पः tremor of the heart,  palpitation.  -क्लमः weakness of the heart.-क्षोभः agitation of the heart. -ग्रन्थिः anything which binds the soul or grieves the heart (as अविद्यारूपसंसार- बन्धन)
 भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः Muṇd.2.2.8. -ग्रहः spasm of the heart. -ग्राहिन् a.
  heart-captivating.-चोरः one who steals the heart or affections. -छिद् a.
  heart-rending,  heart-piercing. -जः a son.  -ज्ञ a.
  knowing the heart or its secret. -दाहिन् a.
  heart-burning.-दीपः,  -दीपकः N.
  of a glossary of materia medica by Vopadeva.  -दौर्बल्यम् faint-heartedness. -पुरुषः beating of the heart. -प्रमाथिन् a.
  agitating the heart
 क्व रुजा हृदयप्रमाथिनी क्व च ते विश्वसनीयमायुधम् M.*
  3.1. -प्रस्तर a.
  cruel. -रज्जुः (in geom. ) a central line. -रोगः,  -शल्यम् a thorn or wound in the heart,  a heartdisease
 P.
 VI.3.51
 समुत्खाता नन्दा नव हृदयशल्या इव भुवः Mu.*
  1.13.

लेखः knowledge.

heart-ache,  anxiety. -विध्,  -वेधिन् a.
  heart-piercing. -विरोधः oppression of the heart. -वृत्ति f.
  disposition of the heart. -शैथिल्यम् depression,  faintheartedness. -शोषणa.  heart-withering. -संघट्टः paralysis of the heart.-संमित a.
  breast-high. -स्थ a.
  being or cherished in the heart. -स्थानम् the breast,  bosom. 

Apte 1890

English

 हृदयं 1 The heart,  soul,  mind
 हृदये दिग्धशरैरिवाहतः Ku. 4. 25
 so अयोहृदयः R. 9. 9
 पाषाणहृदय &c. 
2 The bosom,  chest,  breast
 बाणभिन्नहृदया निपेतुषी R. 11. 19. 
3 Love,  affection. 
4 The interior or essence of anything. 
5 The secret science
 अश्व°,  अक्ष° &c. 
6 True or divine knowledge. 
7 The Veda. 
Comp. 
आत्मन् m. a heron. 
आविध् a. heart-rending,  heart-piercing
 Bk. 6. 73. 
ईशः,  ईश्वरः a husband. (
शा,  
री f.) {1} a wife. {2} a mistress. 
उदंकः heaving of the heart. 
कंपः tremor of the heart,  palpitation. 
ग्राहिन् a. heart-captivating. 
चोरः one who steals the heart or affections. 
छिद् a. heartrending,  heart-piercing. 
रज्जुः (in geom.) a central line. 
रोगः a heart-disease
 Mu. 1. 13. 
लेखः {1} knowledge. {2} heart-ache,  anxiety. 
विध्,  
बेधिन् a. heart-piercing. 
वृत्ति f. disposition of the heart. 
स्थ a. being or cherished in the heart. 
स्थानं the breast,  bosom. 

Monier Williams Cologne

English

 हृ॑दय n.
  (ifc.  f(आ). ) the heart (or region of the heart as the seat of feelings and sensations
 हृदये-√ कृ,  ‘to take to heart’),  soul,  mind (as the seat of mental operations
 चपल-हृदय,  ‘fickle-minded’),  RV.
   &c.
   &c.
  

 the heart or interior of the body,  RV.
  
 AV.
  
 TBr.
  
 MBh.

 the heart or centre or core or essence or best or dearest or most secret part of anything,  AV.
   &c.
   &c.
  

 true or divine knowledge,  MW.
  

 the Veda,  ib.

 science,  ib.

 (with प्रजापतेः) N.
  of a Sāman,  IndSt.
 

 हृ॑दय m.
  a partic.  Sunday,  BhavP.
  

 हृ॑दय mfn.
   going to the heart,  BhāgP.
   (fr.  हृद् +
  अय,  Sch.)

Monier Williams 1872

English

 हृदय,  अम्,  n. the mind,  soul,  seat or faculty
of thought and feeling,  (चपल-हृदय,  fickle-
minded)
 affection,  love
 the heart
 the interior of
the body,  breast,  chest,  bosom
 the interior or centre
or essence of anything
 true or divine knowledge
the Veda
 science
 [cf. Gr. καρδία,  &c.
 Hib. croi-
dhe,  cridhe,  ‘the heart.’]
—हृदय-कम्प,  अस्, 
m. tremor or throb of the heart,  palpitation.
—हृ-
दय-कम्पन,  अम्,  n. throbbing of the heart
(अस्,  ई,  अम्),  heart-stirring,  heart-agitating,  causing
the heart to throb (with indignation &c.).
—हृ-
दय-ग्रन्थि,  इस्,  m. ‘heart-tie,  heart-bond, ’ any-
thing which binds the soul.
—हृदय-ग्राहिन्,  ई, 
इणी,  इ,  heart-captivating,  engaging the affection.
—हृदयङ्-गम,  अस्,  आ,  अम्,  going to the heart, 
heart-stirring,  thrilling,  affecting,  touching,  moving, 
dear,  beloved
 (अम्),  n. an apposite or appropriate
speech.
—हृदय-चौर,  अस्,  m. a heart-robber, 
one who steals the heart or affections.
—हृदय-
च्छिद्,  त्,  त्,  त्,  heart-breaking,  heart-piercing,  heart-
rending.
—हृदय-दौर्बल्य,  अम्,  n. weakness
of heart,  faintheartedness.
—हृदय-रज्जु,  (in
geometry) a central line,  the semidiameter of a circle
in contact with the angles of a trapezium.
—हृदय-
लेख,  अस्,  m. heart-impression,  knowledge
 ‘heart-
scratch, ’ heart-ache,  anxiety,  (see हृल्-लेख।)
—हृ-
दय-वत्,  आन्,  अती,  अत्,  having a heart,  tender-hearted, 
kind,  humane.
—हृदय-विध्,  त्,  त्,  त् (विध् for
व्यध्,  see rt. 2. विध्),  heart-piercing.
—हृदय-
वृत्ति,  इस्,  f. disposition or inclination of the heart.
—हृदय-वेधिन्,  ई,  इनी,  इ,  heart-piercing,  piercing
the vitals (said of an arrow).
—हृदय-शल्य,  अम्, 
n. a dagger or arrow in the heart,  wound in the
heart.
—हृदय-शोक,  अस्,  m. heart-sorrow,  heart-
ache,  a pang of grief.
—हृदय-शोषण,  अस्,  ई,  अम्, 
heart-withering.
—हृदय-सन्निहित,  अस्,  आ,  अम्, 
placed or deposited in the heart,  fixed or laid up in
the mind.
—हृदय-सम्मित,  अस्,  आ,  अम्,  breast-
high,  as high as the breast.
—हृदय-साहि,  इस्,  m.
a proper N.
—हृदय-स्थ,  अस्,  आ,  अम्,  being in
the heart,  cherished in the heart.
—हृदय-स्थान, 
अम्,  n. ‘seat of the heart, ’ the breast,  chest,  bosom.
—हृदयात्मन् (°य-आत्°),  आ,  m. a heron.
—हृ-
दयामय (°य-आम्°),  अस्,  आ,  अम्,  Ved. having sick-
ness of heart,  heart-sickening.
—हृदयाम्बुज
(°य-अम्°),  अम्,  n. ‘heart-lotus, ’ a lotus-like heart.
—हृदयाविध् (°य-आव्°),  त्,  त्,  त्,  heart-piercing.
—हृदयेश (°य-ईश) or हृदयेश्वर (°य-ईश्°), 
अस्,  m. ‘heart-lord, ’ a husband
 (आ),  f. ‘heart-
mistress, ’ a wife
 a mistress.
—हृदयोदङ्क (°य-
उद्°),  अस्,  m. upheaving or torturing the heart
 (अस्, 
आ,  अम्),  heart heaving,  heart-disturbing.

Macdonell

English

 हृदय hṛ́d-aya,  n.
  heart (also as seat of 🞄mental operations)
 interior of the body 🞄(rare)
 centre (rare)
 core (= what is best,  🞄dearest,  or most secret): e kṛ,  take to heart: 🞄-kampana,  a.
  causing the heart to quake
 🞄-kṣobha,  m.
  agitation of heart
 -gata,  pp. 🞄dwelling in the heart
 -granthi,  m.
  (knot =) 🞄perplexity of heart
 -grāhaka,  a.
  convincing 🞄the heart
 -ṃ-gama,  a.
  touching the heart
 🞄-cora,  m.
  stealer of the heart
 -cchid,  a.
  🞄piercing the heart
 -jvara,  m.
  anguish of 🞄heart
 -dāhin,  a.
  burning the heart,  causing 🞄anguish
 -deśa,  m.
  region of the heart
 🞄-pramāthin,  a.
  agitating the heart
 -priya,  🞄a.  dear to the heart,  beloved
 -vallabha,  m.
  🞄beloved of the heart
 -vṛtti,  f.
  disposition 🞄of the heart
 -vyathā,  f.
  mental anguish
 🞄-vyādhi,  m.
  disease of heart
 -śulá,  m.
  spit 🞄used for roasting the heart of the victim
 🞄-saṃsarga,  m.
  union of hearts
 -stha,  a.
  🞄cherished in the heart
 -hārin,  a.
  captivating 🞄the heart.

Benfey

English

 हृदय हृदय,  n.
  (cf.  the last), 
 1. The heart,  Vikr. d. 7.
 2. The
mind,  Pañc. i. d. 198.
 3. Knowledge, 
Nal. 14,  21.
 -- Comp.
 
अ-कर्ण-,  adj.
 
deprived of ears and heart,  Pañc. iv.
d. 33.
अयस्-,  adj.
  iron-hearted,  Ragh.
9,  9.
भीरु-,  m.
  a deer. रिक्ती-कृत-
(vb. रिच्),  adj.
  deprived of (its) heart, 
Pañc. 89,  2.
शून्य-,  adj.
  unsuspect-
ing,  unsuspicious,  Pañc. 208,  22.
स-,  I. adj.
  1. along with the heart, 
Vikr. 71,  13. 2. compassionate,  Rām. 
2,  13,  16.
 II. m.
  a wise man, 
Böhtl. Ind. Spr. 1265.
सु-,  adj.
  good-hearted.
हरिण-,  adj.
  fearful. -- Cf.  καρδία.

Hindi

दिल

Apte Hindi

Hindi

हृदयम्
नपुं*
   - "हृ + कयन्,  दुक् आगमः"
"दिल,  आत्मा,  मन"

हृदयम्
नपुं*
   - -
"वक्षःस्थल,  सीना,  छाती"

हृदयम्
नपुं*
   - -
"प्रेम,  अनुराग"

हृदयम्
नपुं*
   - -
किसी चीज़ का रस या आन्तरिक भाग

हृदयम्
नपुं*
   - -
"रहस्य विज्ञान,  अश्व,  अक्ष"

हृदयम्
नपुं*
   - "हृ+कयन्, दुकागमः"
"मन, दिल, आत्मा"

हृदयम्
नपुं*
   - "हृ+कयन्, दुकागमः"
छाती

हृदयम्
नपुं*
   - "हृ+कयन्, दुकागमः"
"प्रेम, अनुराग"

हृदयम्
नपुं*
   - "हृ+कयन्, दुकागमः"
दिव्य ज्ञान

हृदयम्
नपुं*
   - "हृ+कयन्, दुकागमः"
वस्तु का सत्

हृदयम्
नपुं*
   - "हृ+कयन्, दुकागमः"
इच्छा प्रयोजन

Shabdartha Kaustubha

Kannada

कठोरचित्त - हृदय
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಕ್ರೂರವಾದ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳ
कठोरचित्त - हृदय
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ದಯೆಯಿಲ್ಲದ /ಕಲ್ಲುಮನಸ್ಸುಳ್ಳ /ಗಟ್ಟಿಮನಸ್ಸಿನ
व्युत्पत्तिः - > कठोरं कठिनं चित्तं हृदयं यस्य
प्रयोगाः - > "वत्सं कठोरहृदये नयनाभिरामं रामं विना न खलु तिष्ठति जीवितं मे"
उल्लेखाः - > चं० रा०

L R Vaidya

English

 hfdaya {% n. %} 1. The mind,  the heart,  अयोहृदयः प्रतिगर्जताम् R.ix.9,  Megh.i.10,  M.ii.1
breast,  chest,  bosom,  बाणभिन्नहृदया निपेतुषी R.xi.19
the essence of any thing
science,  (e.g. अश्वहृदय ‘the science of horses’).

Bopp

Latin

 हृदय n.
1) cor. BR. 1. 5. N. 9. 4. 26.
2) notitia,  scientia.
N. 14. 21. 20. 29. (Vid. हृद् et cf. slav. srjdjze neut., 
Them. srjdjzjo (v. gr. comp. 258. 259.),  gr. ϰαϱδία niti-
tur fem. formâ हृदया
 ita lith. fem. szirdis,  gen. szir-
diế-s,  vel szirdế-s. Etiam hib. croidhe vel cridhe masc.
cor potius ad हृदय,  e हर्दय,  quam ad हृद् referendum
esse censeo. Respiciatur Derivat. croidhea-mhuil «hear-
ty,  generous».)

Anekartha-Dvani-Manjari

Sanskrit

हेतु
पु
हेतु,  निमित्त,  हृदय
निमित्त-हृदयौ हेतू हीरौ वज्र-महेश्वरौ ॥ १८ ॥
verse 3.1.1.18
page 0014

Lanman

English

 hṛ́daya,  n. heart
	—1. prop. heart,  as an
organ of the body,  100^20
	—2. fig. heart, 
as seat of the feelings. [see hṛd and
397.]

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
स्तनान्तरं हृद्धृदयं स्तनौ कुचौ पयोधरौ ।
उरोजौ च चूचुकं तु स्तनाद्वृन्तशिखामुखाः ॥ ६०३ ॥
-wordlist-
 
स्तनान्तर (क्ली),  हृद् (क्ली),  हृदय (क्ली),  स्तन (पुं),  कुच (पुं),  पयोधर (पुं),  उरोज (पुं),  चूचुक (पुंक्ली),  स्तनवृन्त (क्ली),  स्तनशिखा (स्त्री),  स्तनमुख (क्ली)

--source--
 
वुक्का हृद्धृदयं वृक्का सुरसं च तदग्रिमम् ॥ ६२३ ॥
-wordlist-
 
बुक्कन् (पुं),  हृद् (क्ली),  हृदय (क्ली),  वृक्का (स्त्री),  सुरस (क्ली)

--source--
 
आयुर्जीवितकालोऽन्तःकरणं मानसं मनः ।
हृच्चेतो हृदयं चित्तं स्वान्तं गूढपथोच्चले ॥ १३६९ ॥
-wordlist-
 
आयुस् (क्ली),  जीवितकाल (पुं),  अन्तःकरण (क्ली),  मानस (क्ली),  मनस् (क्ली),  हृद् (क्ली),  चेतस् (क्ली),  हृदय (क्ली),  चित्त (क्ली),  स्वान्त (क्ली),  गूढपथ (क्ली),  उच्चल (क्ली)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

चेतस्
चेतस्,  चित्त,  मनस्,  स्वान्त,  हृदय,  मानस
चेतश्चित्तं मनः स्वान्तं हृदयं मानसं समम् ।
verse 2.1.1.534
page 0061

नाममाला

Sanskrit

स्वान्त,  आस्वनित,  चित्त,  चेतस्,  अन्तःकरण,  मनस्,  हृदय,  विशिख,  आकूत
स्वान्तमास्वनितं चित्तं चेतोऽन्तःकरणं मनः ।
हृदयं विशिखाऽकूतं मारस्तत्रोद्भवो मतः ॥ ८१ ॥
verse 0.1.1.81
page 0041

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 हृदयं,  क्ली,
   (ह्रियते विषयैरिति । हृ + “वृह्रोःषुग्दुकौ च । उणा० ४ । १०० । इति कयन्दुक् च ।) बुक्कम् । वक्षः । मनः । यथा,  --“उरस्यपि च वुक्वायां हृदयं मानसेऽपि च ॥
”इति त्रिकाण्डशेषः ॥
वुक्काग्रमासं हृदयं हृदिति । चत्वारि हृदये ।केचित्तु वुक्कात् पृथगेव हृदयान्तर्गते मांस-विशेषे पद्माकारे हृदयादिद्वयमाहुः । धातो-रनेकार्थत्वात् । इत्यमरटीकायां भरतः । २ । ६ । ६४ ॥
अत्र अनाहतनामकद्वादशदलपद्ममस्ति । यथा, “आधारे लिङ्गनाभौ हृदयसरसिजे तालुमूलेललाटेद्वे पत्रे षोडशारे द्विदशदशदले द्वादशार्द्धेचतुष्के ।वासान्ते वादिलान्ते ड-फ-क-ठसहिते कण्ठदेशेस्वराणांहक्षौ कोदण्डमध्ये सकलदलगतं वर्णरूपंनमामि ॥
”इति षट्चक्रभेदः ॥
किञ्च ।“तस्योर्द्ध्वे हृदि पङ्कजं सुललितं वन्धूककान्त्यु-ज्ज्वलंकाद्यैर्द्वादशवर्णकैरुपकृतं सिन्दूररागाञ्चितैः ॥
नामानाहतसंज्ञकं सुरतरुं वाञ्छातिरिक्तप्रदंवायोर्मण्डलमत्र धूमसदृशं षट्कोणशोभान्वि-तम् ॥
”इति षट्चक्रक्रमः ॥
 * ॥
तस्य शुभाशुभलक्षणं यथा,  --“समोन्नतञ्च हृदयमकल्प्यं मांसलं पृथु ।नृपाणामधमानाञ्ज खरलोमशिरालकम् ॥
”इति गारुडे ६६ अध्यायः ॥
(तथास्य विवृतिः ।“अर्थे दश महामूलः समासक्ता महाफलाः ।महच्चार्थश्च हृदयं पर्य्यायैरुच्यते बुधैः ॥
षडङ्गमङ्गविज्ञानमिन्द्रियाण्यर्थपञ्चकम् ।आत्सा च सगुणश्चेतः चिन्त्यञ्च हृदि संश्रितम् ॥
प्रतिष्ठार्थं हि भावानामेषां हृदयमिष्यते ।गोपानसीनामागारकर्णिके वार्थचिन्तकैः ।तस्यापघातान्मूर्च्छायं भेदान्मरणमिच्छति ॥
यद्धि तत् स्पर्शविज्ञानन्धारितन्तत्र संश्रितम् ।तत्परस्यौजसः स्थानन्तत्र चैतन्यसंग्रहः ॥
हृदयं महदर्यश्च तस्मादुक्ताश्चिकित्सकैः ।तेन मूलेन महता महामूला मता दश ॥
”इति चरके सूत्रस्थाने त्रिंशेऽध्याये ॥
“हृदयमिति कृतवीर्य्यो बुद्धेर्मनसश्च स्थानत्वात् ॥
”इति सुश्रुते शारीरस्थाने तृतीयेऽध्याये ॥
“शोणितकफप्रसादजं हृदयं तदाश्रया हिधमन्यः प्राणवहाः । तस्याधो वामतः प्लीहाफुस्फुसश्च दक्षिणतो यकृत् क्लोम च ॥
तद्धृदयं विशेषेण चेतानास्थानमतस्तस्मिंस्तमसा-वृते सर्व्वप्राणिनः स्वपन्ति । भवति चात्र ।पुण्डरीकेण सदृशं हृदयं स्यादधोमुखम् ।जाग्रतस्तद्विकशति स्वपतश्च निमीलति ॥
”इति च सुश्रुते शारीरस्थाने चतुर्थेऽध्याये ॥
)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 हृदय न०
  हृ--कयन् दुक्च । १ मनसि २ वक्षसि च त्रिका० । हृद्एति इण--अच् । परब्रह्मणि “हृद्ययं तस्माद्धृदयम्” छा० उ०

Capeller

German

 हृ॑दय n.
  dass.,  auch Innerstes einer Sache, 
Kern,  Geheimnis.

Grassman

German

 hṛ́daya,  n. [vgl. hṛ́d],  1〉 Herz im leiblichen Sinne
 2〉 Herz als Sitz der Empfindung,  Liebe,  Furcht u. s. w.
-am 1〉 {494, 8}
 {860, 9}. — 2〉 {836, 13}
 {921, 17}.
-āt 1〉 {989, 3}.
-asya 2〉 praketaís {549, 9}. [Page1679]
-e 1〉 {122, 9}
 {913, 4}. _{913, 13}. — 2〉 {450, 6}.
-āni 2〉 {911, 47} (sám añyantu 〰 nau)
 {921, 15} (sālāvṛkā́ṇām 〰 etā́)
 {1017, 4}.
-ā 1〉 {494, 5}. _{494, 7}.
-eṣu 2〉 {910, 7} (bhiyam dádhānās).

Stchoupak

French

 हृदय-
 nt. cœur (-ए कृ- prendre à cœur) 
 pensée,  esprit 
entrailles,  poitrine 
 partie essentielle ou secrète de qqch.
°कम्पन- a. qui agite le cœur.
°क्षोभ- m.
  trouble du cœur.
°ग्रन्थि- m.
  nœud du cœur,  chose qui tourmente.
°ग्राहिन्- a. qui captive le cœur.
°चोर- °चौर- m.
  voleur de cœurs.
°च्छिद्- ag. qui fend le cœur.
°ज- m.
  fils.
°ज्ञ- ag. qui connaît le cœur,  qui connaît le secret de (ifc.).
°ज्वर- m.
  angoisse morale.
°दाहिन्- a. qui consume le cœur.
°देश- m.
  région du cœur.
°दौर्बल्य- nt. faiblesse du cœur.
°प्रमाथिन्- a. qui trouble le cœur.
°प्रस्तर- a. au cœur de pierre.
°प्रिय- a. doux au cœur,  aimable.
°मर्म-छिद्- °मर्म-दारण- °मर्मोद्घात- a. =
-हृन्-मर्म-भेदिन्-।
°वल्लभ- m.
  amant de cœur.
°वृत्ति- f.
  inclination du cœur.
°व्यथा- f.
  peine morale.
°व्याधि- m.
  maladie morale.
°शैथिल्य- nt. dépression morale.
°संनिहित- a. proche du cœur.
°स्थ- ag. qui provient du cœur.
°हारिन्- a. qui vole le cœur.
हृदयानुग- a. qui se conforme au goût du cœur.
हृदयेश- हृदयेश्वर- m.
  époux.
हृदयं-गम- a. qui va au cœur,  qui plaît,  aimable,  agréable, 
cher.
हृदये-शय- a. situé dans le cœur.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.