धातुः: हि
मूलधातुः: हि
धात्वर्थः: गतौ,वृद्धौ च
गणः: स्वादिः
कर्मकत्वं: गतौ सकर्मकः,वृद्धौ अकर्मकः
इट्त्वं: अनिट्
उपग्रहः: परस्मैपदी
रूपम्: हिनोति
अनुबन्धादिविशेषः: इकारान्तः


ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Madhavlya Dhatu Vritti is about Dhatus

हि (अर्थः)  गतौ, वृद्धौ च
( प्रहिणोति ) "हिनुमिना'' इति उपसर्गस्थान्निमित्तादुत्तरस्यहिनुनकारस्याङ्व्यवायेऽपि णत्वं, तच्च प्रहिणु इत्यादौ हिनुशब्दे सावकाशमपि एकदेशविकृतस्यानन्यत्वाद्विकृतेऽपीह भवति (जिघाय जिघ्यतुः जिघ्युः जिघयिथ जिघेथ जिघ्य जिघ्यिव ) "कुहोश्चुः'' इत्यभ्यासस्य चुत्वं झकारः, तस्य"अभ्यासे चर्च'' इति जकारः परस्य "हेरचङि'' इति कुत्वं घकारः ( हेता हेष्यति प्रहिणोतु प्राहिणोत् प्रहिण्यात् हीयात् अहैषीत् जिघीषति जेघीयते जेघेति हाययति अजीहयत् ) अचङीति वचनान्न कुत्वम् इदमेवाचङीति वचनं ऽन्यत्र ण्यधिकस्यापि कुत्वज्ञापकम् तेन प्रजिघाययिषतीत्यत्रापि कुत्वं भवति ( सहितं, संहितम् ) "समो वा हिततयोः'' इति मलोपविकल्पः ष्यञन्तस्य नित्त्यं मलोपस्येष्यमाणत्वात्साहित्यामित्येव भवतीत्यात्रेयः देवदत्ताय हितं भूयाद् देवदत्तस्येति वा "चतुर्थी चाशिष्यायुष्य'' इत्यादिना षष्ठीचतुर्थ्यौ"चतुर्थी तदर्थार्थबलिहित'' इति समासविधौ कैयटे "चतुर्थी चाशिषि'' इति हितयोगे या चतुर्थी तदनतस्य मसासो न भवति, समासाद्ध्याशिषोऽनवगमादिति के चिदाहुरिति अरोचकिने हितमरोचकिहितमिति [ हितयोगे चतुर्थी वक्तव्या ] इति चतुर्थी, "चतुर्थी तदर्थ'' इति पक्षेसमासः सुधाकारस्तु चान्द्रानुसारेणानाशिष्यपि षष्ठीचतुर्थ्यौ द्वे भवति इत्याह तद्वृत्तिकारस्य नेष्टम् यदाह "हितं भक्षा'' इत्यत्र, ननु हितयोगे चतुर्थ्यां भवितव्यं, तत्र कथं षष्ठ्यर्थे प्रत्ययो विधीयते, एवं तहिं सामर्थ्याद्विभक्तिविपरिणामो भविष्यतीति भाष्यमपि "हितं भक्षा'' इति चतुर्थीनिर्द्देशः कर्तव्यः, इतरथा ह्यनिर्देशो भवति, हितशब्दयोगे चतुर्थीविधीयते सा प्राप्नोति, तर्हि चतुर्थीनिर्देशः कर्तव्यो न कर्तव्यः एवं वक्ष्यामि हितं भक्ष्यस्तदस्मै, ततो दीयते नियुक्तं, तदस्मै इतीति कैयटोऽपीतरथा हीति, यदि चतुर्थी न निर्द्दिश्यतेतदा प्रकृताया अस्येति षष्ठ्याः सम्बन्धायोगादिहानुपस्थानात्प्रत्ययार्थो ऽनिर्द्दिष्टः स्यादित्यर्थ इति ( सहितोरूः ) "संहितशफलक्षणवामादेश्च'' इत्यूरूत्तरपदात्संहिताद्यादेरूङ्प्रत्ययः स्त्रियाम् (सहितोरूः) [सहितसहाभ्याञ्चेति वक्तव्यम्] इत्यूङ् एकदेशविकृतस्यानस्यत्वात्पूर्वेणैव सिद्धे वचनमिदं हितेन सह वर्त्तते सहितमिति सहितशब्दव्युत्पतावूङर्थं, प्रागप्येतत्सर्वमुक्तम् ( हयः ) पचाद्यच् ( हयी ) गौरादित्वान्ङीष् ( हेतिः ) "ऊतियूति'' इत्यादिना क्तिनि निपात्यते ( हेतुः ) "कमिमनि'' इत्यादिना तुः ( अन्नेन हेतुना वसति, अन्नाय हेतवे, अन्नाद्धेतोः, अन्नस्य हेतोः, अन्ने हेताविति वा ) [ निमिक्तकारणहेतुषु सर्वासां प्रायदर्शनम् ] इति सर्वा विभक्तयः प्रायग्रहणादसर्वनाम्नः प्रथमाद्वितीये न स्तः सर्वनाम्नस्तु सार्व इति "अइउण्'' इत्यत्र कैयटे स्थितम् 11

हि  गतौ, वृद्धौ च 
- प्रहिणोति  प्रहिण्वः प्रहिणुवः  प्रहिण्मः प्रहिणुमः  प्रजिघाय  प्रहिणुयात्  प्राजीहयत् जिघीषति  जेघीयते  हेतुः  हेयः  12

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Various kridanta words of Dhatus.

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“हि गतौ वृद्धौ च”@} <a href="#foot_krm02">2</a> हायकः-यिका, हायकः-यिका, <a href="#foot_krm03">3</a> जिघीषकः-षिका, <a href="#foot_krm04">4</a> जेघीयकः-यिका;</li> <li> इत्यादीनि रूपाणि सर्वाणि पिधातुवत् <a href="#foot_krm05">5</a> बोध्यानि। </li> <li><a href="#foot_krm06">6</a> प्रहिण्वन्-ती, <a href="#foot_krm07">7</a> प्रजि- घाययिषन्-न्ती, <a href="#foot_krm08">8</a> सहितम्-संहितम्, संहिता, <a href="#foot_krm09">9</a> हयः-हयी, <a href="#foot_krm10">10</a> हेतिः, <a href="#foot_krm11">11</a> हेतुः, इति विशेषरूपाणि।</li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (२०००)</li> <li id="foot_krm02">02 => (५-स्वादिः-१२५७। सक-अक। अनि। पर।)</li> <li id="foot_krm03">03 => [[१। सनि ‘अज्झनगमां सनि’ (६-४-१६) इति दीर्घः। ‘हेरचङि’ (७-३-५६) इति अभ्यासादुत्तरस्य कुत्वेन घकारः। एवं सन्नन्तेऽत्र धातौ सर्वत्र बोध्यम्।]]</li> <li id="foot_krm04">04 => [[२। यङन्तेऽपि ‘हेरचङि’ (७-३-५६) इति कुत्वं बोध्यम्।]]</li> <li id="foot_krm05">05 => (९९१)</li> <li id="foot_krm06">06 => [[३। शतरि, स्वादित्वात् श्नुप्रत्ययः, गुणनिषेधः। ‘हिनुमीना’ (८-४-१५) इति णत्वम्।]]</li> <li id="foot_krm07">07 => [[४। ण्यधिकस्यापि ‘हेरचङि’ (७-३-५६) इति कुत्वम्। अत्र णिजन्तात् सन्। तदन्तात् शता।]]</li> <li id="foot_krm08">08 => [[५। सम्पूर्वकात् अस्मात् निष्ठायाम् ‘समो वा हिततयोः’ (वा। ६-१-१४४) इति समो मकारस्य लोपविकल्पः। ‘संहिता’ इति तु ‘क्तिच्क्तौ च संज्ञायाम्’ (३-३-७४) इति क्तान्तः वेदसंहितावाचिका।]]</li> <li id="foot_krm09">09 => [[६। पचाद्यचि हयः = अश्वः। अतिशयेन गच्छतीत्यर्थः। हयी इति तु गौरादिङीषन्तः।]]</li> <li id="foot_krm10">10 => [[७। ‘ऊतियूतिजूतिसातिहेतिकीर्तयश्च’ (३-३-९७) इति निपातनात् क्तिनि प्रकृतेर्गुणः। हेतिः = आयुधम्।]]</li> <li id="foot_krm11">11 => [[८। औणादिके (द। उ। १-१२५) तुन्प्रत्यये रूपम्। हेतुः = कारणम्।]]</li></ul>

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“पृ पालनपूरणयोः”@} <a href="#foot_krm02">2</a> <a href="#foot_krm03">3</a> “ह्रस्वान्तोऽयं धातुरिति-वर्धमान-काश्यप-आभरण-पुरुषकाराः। </li> <li><a href="#foot_krm04">4</a> स्वामी तु दीर्घान्तं पठित्वा, ‘ह्रस्वान्तोऽयम्’ इति नन्दी।’ इति। </li> <li>आत्रेय- मैत्रेयौ तु ह्रस्वान्तं पठित्वा, ‘दीर्घान्तमेके’ इति। </li> <li>…वृत्तिकारस्य तु दीर्घान्त एवेष्टः। </li> <li>यदाह-- ‘शॄदॄप्रां ह्रस्वो वा’ <a href="#foot_krm05">5</a> इत्यत्र “केचित् एतत् सूत्रं प्रत्याचक्षते। </li> <li>‘श्रा पाके, द्रा कुत्सायां गतौ, प्रा पूरणे’ इत्येषाम्, ‘बह्वर्था अपि धातवः’ <a href="#foot_krm06">6</a> इति श्रॄदॄप्राम् अर्थे वर्तमानानां ‘विशश्रतुः’ इत्यादीनि रूपाणि साधयन्ति। </li> <li>तथा सति, ‘विशुश्रुवान्’ इति क्वसौ एतद्रूपं न स्यात्।” इति। </li> <li>यदि ह्रस्वान्तः स्यात् प्रातिना प्रत्याख्यानम्, ‘पिपृवान्’ इति प्रयोजनकथनं चानुपपन्नं स्यात्। </li> <li>तथा वृत्ति-न्यास पदमञ्जरी- प्रदीपकारादयोऽपि। </li> <li>किञ्च, अपाणिनीयश्च ह्रस्वान्तः। </li> <li>यदि हि स्यात्;</li> <li> किं ह्रस्वविकल्पेन? यत् क्रैयादिकाद् दीर्घान्तरूपाणि, अस्माच्च ह्रस्वान्तरूपाणि भविष्यन्ति। </li> <li>एवञ्च, “तं पिपृतं रोदसी--” <a href="#foot_krm07">7</a> ‘पाहि माऽग्ने पिपृहि--’ <a href="#foot_krm08">8</a> इत्यादयश्छान्दसा द्रष्टव्याः।।” इति मा। </li> <li>धा। </li> <li>वृत्तौ सुदूरं विचार्य ह्रस्वान्तपाठाभावः समर्थितः। </li> <li>तथापि, सिद्धान्त- कौमुद्यादिषु, पूर्वेषां ग्रन्थेषु ह्रस्वान्तस्याप्युपलम्भात्तेषां मतानुरोधेनात्र ह्रस्वान्तस्य रूपाणि प्रदर्शितानि।]] <a href="#foot_krm09">9</a> ‘पृणाति पूरणे, श्लौ तु पिपर्ति, णिचि पारयेत्।।’ <a href="#foot_krm10">10</a> इति देवः। </li> <li>पारकः-रिका, पारकः-रिका, <a href="#foot_krm11">11</a> पुपूर्षकः-र्षिका, <a href="#foot_krm12">12</a> पेप्रीयकः-यिका;</li> <li> पर्ता-पर्त्री, पारयिता-त्री, पुपूर्षिता-त्री, पेप्रीयिता-त्री;</li> <li> <a href="#foot_krm13">13</a> पिप्रत्-पिप्रतौ-पिप्रतः, पिप्रती, पारयन्-न्ती, पुपूर्षन्-न्ती;</li> <li> -- <a href="#foot_krm14">14</a> परिष्यन्-न्ती-ती, पारयिष्यन्-न्ती-ती, पुपूर्षिष्यन्-न्ती-ती;</li> <li> -- व्यतिपिप्राणः, पारयमाणः, व्यतिपुपूर्षमाणः, पेप्रीयमाणः;</li> <li> व्यतिपरिष्यमाणः, पारयिष्यमाणः, व्यतिपुपूर्षिष्यमाणः, पेप्रीयिष्यमाणः;</li> <li> व्यापृत्-व्यापृतौ-व्यापृतः;</li> <li> -- -- -- व्यापृतम्-तः-तवान्, पारितः, पुपूर्षितः, पेप्रीयितः-तवान्;</li> <li> परः, व्यापारी, पारः, पुपूर्षुः, <a href="#foot_krm15">15</a> पिपारयिषुः, पेप्रियः;</li> <li> <a href="#foot_krm16">16</a> पर्तव्यम्, पारयितव्यम्, पुपूर्षितव्यम्, पेप्रीयितव्यम्;</li> <li> परणीयम्, पारणीयम्, पुपूर्षणीयम्, पेप्रीयणीयम्;</li> <li> <a href="#foot_krm17">17</a> पार्यम्, पार्यम्, पुपूर्ष्यम्, पेप्रीय्यम्;</li> <li> ईषत्परः-दुष्परः-सुपरः;</li> <li> -- -- -- <a href="#foot_krm18">18</a> व्याप्रियमाणः, पार्यमाणः, पुपूर्ष्यमाणः, पेप्रीय्यमाणः;</li> <li> व्यापारः, पारः, पुपूर्षः, पेप्रीयः;</li> <li> पर्तुम्, पारयितुम्, पुपूर्षितुम्, पेप्रीयितुम्;</li> <li> व्यापृतिः, पारणा, पुपूर्षा-पिपारयिषा, पेप्रीया;</li> <li> परणम्, पारणम्, पुपूंर्षणम्, पेप्रीयणम्;</li> <li> पृत्वा, पारयित्वा, पुपूर्षित्वा, पेप्रीयित्वा;</li> <li> व्यापृत्य, व्यापार्य, व्यापुपूर्ष्य, प्रपेप्रीय्य;</li> <li> पारम् २, पृत्वा २, पारम् २, पारयित्वा २, पुपूर्षम् २, पुपूर्षित्वा २, पेप्रीयम् २;</li> <li> पेप्रीयित्वा २।</li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (१०४४)</li> <li id="foot_krm02">02 => (३-जुहोत्यादिः-१०८६। सक। अनि। पर।)</li> <li id="foot_krm03">03 => [[[अ]</li> <li id="foot_krm04">04 => [क्षीर]</li> <li id="foot_krm05">05 => (७-४-१२)</li> <li id="foot_krm06">06 => (भाष्यम् १-३-१)</li> <li id="foot_krm07">07 => (तै। ब्रा। २। ८। ४। ८।)</li> <li id="foot_krm08">08 => (तै। सं। १। ३। ३। १।)</li> <li id="foot_krm09">09 => [पृष्ठम्०८८५+ १८]</li> <li id="foot_krm10">10 => (श्लो। ३६)</li> <li id="foot_krm11">11 => [[१। सन्नन्ते सर्वत्र, ‘अज्झनगमां सनि, (६-४-१६) इति दीर्घे, ‘हलन्ताच्च’ (१-२-१०) इति सनः कित्त्वे ‘उद् ओष्ठ्यपूर्वस्य’ (७-१-१०२) इत्युत्त्वे रपरत्वे ‘हलि च’ (८-२-७७) इति दीर्घः। ‘इट् सनि वा’ (७-२-४१) इत्यत्रोपदेशाधिकारादत्र सनि इड्विधिर्न।]]</li> <li id="foot_krm12">12 => [[२। यङन्ते सर्वत्र ‘रीङ् ऋतः’ (७-४-२७) इति रीङागमः। अभ्यासे गुणः।]]</li> <li id="foot_krm13">13 => [[३। शतरि, ‘जुहोत्यादिभ्यः--’ (२-४-७५) इति श्लुः विकरणप्रत्ययः। ‘श्लौ’ (६-१-१०) इति द्विर्वचनम्। ‘अर्तिपिपर्त्योश्च’ (७-४-७७) इति अभ्यासस्ये- त्वम्। ‘नाभ्यस्ताच्छतुः’ (७-१-७८) इति नुम्निषेधः।]]</li> <li id="foot_krm14">14 => [[४। ‘ऋद्धनोः स्ये’ (७-२-७०) इति स्यप्रत्ययस्येडागमः।]]</li> <li id="foot_krm15">15 => [[५। ण्यन्तात् सनि, ‘ओः पुयण्ज्यपरे’ (७-४-८०) इत्यभ्यासस्येकारः।]]</li> <li id="foot_krm16">16 => [पृष्ठम्०८८६+ २५]</li> <li id="foot_krm17">17 => [[१। ‘ऋहलोः--’ (३-१-१२४) इति भावकर्मणोर्ण्यत्प्रत्ययः।]]</li> <li id="foot_krm18">18 => [[२। यकि, ‘रिङ् शयग्लिङ्क्षु’ (७-४-२८) इति रिङादेशः।]]</li></ul>

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“दध धारणे”@} <a href="#foot_krm02">2</a> <a href="#foot_krm03">3</a> ‘विश्वेदेवाः पुष्करे त्वाददन्त, <a href="#foot_krm04">4</a> इति, ‘अक्रूरो ददते मणिम्।’ इत्यादिषु धारणार्थकत्वात्, ‘दण्डो ददतेर्धारयतिकर्मणः।’ <a href="#foot_krm05">5</a> इति निरुक्तवचनाच्च कौशिकादिभिः पठितः ‘दद धारणे, दध दाने’ इति पाठ एव युक्त इति केचित्। </li> <li>स्पष्टमिदं क्षीरतरङ्गिण्याम्। </li> <li>तथा हि--‘कौशिकस्तु, ‘दद धारणे, ‘दध दाने’ इति पाठं व्यत्यास्थत्। </li> <li>‘ददते मणिम्, दधते धनमर्थिभ्यः।’ इति। </li> <li>युक्तायुक्तत्वे त्वत्र सूरयः प्रमाणम्। </li> <li>वयं हि मतभेदप्रदर्शनमात्रेणैव कृतार्थाः मुनिमुख्यानां वाक्यं कथङ्कारं विकल्पयामः? वयमपि हि स्खलन्तोऽन्यैः कियन्न उपालप्स्यामहे।” इति क्षीरस्वामी।]] क्विपि <a href="#foot_krm06">6</a> सुधत्-सुधद्-सुधधौ-सुधधः;</li> <li> इति रूपाणीति विशेषः। </li> <li><a href="#foot_krm07">7</a> दधनः। </li> <li>अन्यानि सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिककचतिवत् <a href="#foot_krm08">8</a> ज्ञेयानि।</li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (८१५)</li> <li id="foot_krm02">02 => (१-भ्वादिः-८। सक। सेट्। आत्म।)</li> <li id="foot_krm03">03 => [[[अ]</li> <li id="foot_krm04">04 => (ऋग्वेदे ७-३३-११)</li> <li id="foot_krm05">05 => (निरुक्ते २-२)</li> <li id="foot_krm06">06 => [[१। क्विपि, ‘एकाचो बशो भष् झषन्तस्य स्ध्वोः’ (८-२-३७) इति भष्भावः।]]</li> <li id="foot_krm07">07 => [[२। ‘अनुदात्तेतश्च हलादेः’ (३-२-१४९) इति ताच्छीलिको युच्।]]</li> <li id="foot_krm08">08 => (१४४)</li></ul>

हि (हि॒ गतौ वृद्धौ च - स्वादिः - अनिट्)
ल्युट् = हयनम्
अनीयर् = हयनीयः - हयनीया
ण्वुल् = हायकः - हायिका
तुमुँन् = हेतुम्
तव्य = हेतव्यः - हेतव्या
तृच् = हेता - हेत्री
क्त्वा = हित्वा
ल्यप् = प्रहित्य
क्तवतुँ = हितवान् - हितवती
क्त = हितः - हिता
शतृँ = हिन्वन् - हिन्वती

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Only about Dhatus

हि गतौ, वृद्धौ च
- हिनुमीना (8415) णत्वम्-प्रहिणोति  हेरचङि (7356) इति कुत्वम्-प्रजिघाय कमिमति (उ0 173) इति तुन्-हेतुः  मक् (द्र0 उ0 1147)-हिमम्  मनिन् (दश0 उ0 673)-हेम  ऊतियूति (3397) इति हेतिरायुधम्  11

हाययामि हाययामि c. de हय् et de हि; pqp.
अजीहयम्।


हाययामि (hAyayAmi)

Burnouf