| YouTube Channel

हस्तः (hastaH)

 
Apte
English
हस्तः [hastḥ], [हस्-तन् न इट्
Uṇ.*
 3.86]
The hand
हस्तं गत 'fallen in the hand or possession of'
गौतमीहस्ते विसर्जयि- ष्यामि
Ś.*
 3 'I shall send it by Gautamī'
so हस्ते पतिता
हस्तसंनिहितां कुरु
&c.
शंभुना दत्तहस्ता
Me.*
 62 'leaning on Śambhu's hand'
हस्ते-कृ
(हस्तेकृत्य-कृत्वा) 'to take or seize by the hand, take hold of the hand, take in hand, take possession of'
Prov.:हस्तकङ्कणं किं दर्पणे प्रेक्ष्यते Karpūr. 'sight requires no mirror'.
The truck of an elephant
Ku.*
 1.36
अथवा हस्तिहस्तचञ्चलानि पुरुषभाग्यानि भवन्ति Avimārakam 2.
N.
 of the 13th lunar mansion consisting of five stars.
The fore-arm, cubit, a measure of length (equal to 24 aṅgulas or about 18 inches, being the distance between the elbow and the tip of the middle finger).
Hand-writing, signature
धनी वोपगतं दद्यात् स्वहस्तपरिचिह्नितम्
Y.*
 1.319
स्वहस्त- कालसंपन्नं शासनम् 1.32 'bearing date and signature'
धार्यतामयं प्रियायाः स्वहस्तः
V.*
 2 'the autograph of my beloved'
2.2.
(Hence
fig.
 ) Proof, indication
Mu.*
 3.
Help, assistance, support
वात्या खेदं कृशाङ्ग्याः सुचिरमवयवैर्दत्तहस्ता करोति
Ve.*
 2.21.
A mass, quantity, abundance (of hair), in
comp.
 with केश, कच
&c.
पाशः पक्षश्च हस्तश्च कलापार्थाः कचात् Ak.
रतिविगलितबन्धे केशहस्ते सुकेश्याः सति कुसुमसनाथे किं करोत्यषे वहीं
V.*
 4.22.
स्तम् A pair of leather-bellows.
Skill (in using the hand)
कलासु कौशलमक्षभूमिहस्तादिषु
Dk.*
 2.2.
Comp.
 -अक्षरम् one's own hand or signature, one's own sign-manual. -अग्रम् the finger (being the extremity of the hand). -अङ्गुलिः
f.
 any finger of the hand. -अभ्यासः contact with the hand. -अवलम्बः, आलम्बनम् support of the hand
दत्तहस्तावलम्बे प्रारम्भे
Ratn.*
 1.8 'being aided or helped on'. -आमलकम् 'the fruit of the myrobalan held in the hand', a phrase used to denote that which can be clearly and easily seen or understood
cf.
 करतलामलकफलवदखिलं जगदालोकयताम्
K.*
 43.
आवापः a finger-guard (ज्याघातवारणम्)
V.*
 5
Ś.*
 6.
a hand-fetter
व्यालकुञ्जरदुर्गेषु सर्पचोरभयेषु च । हस्तावापेन गच्छन्ति नास्तिकाः किमतः परम् ॥
Mb.
 * 12.181.5.
कमलम् a lotus carried in the hand.
a lotus-like hand. -कौशलम् manual dexterity. -क्रिया manual work or performance, handicraft. -गत, -गामिन्
a.
 come to hand, fallen into one's possession, obtained, secured
त्वं प्रार्थ्यसे हस्तगता ममैभिः
R.*
 7.67
8.1. -ग्राहः taking by the hand. -चापल्यम्
=
 हस्तकौशलम् q. v.
तलम् the palm of the hand.
the tip of an elephant's trunk. -तालः striking the palms together, clapping the hands. -तुला 'hand-balance', weighing in the hand
हस्ततुलयापि निपुणाः पलप्रमाणं विजानन्ति
Pt.*
 2.83. -दक्षिणa.
situated on the right hand.
Right, correct.-दोषः a slip of the hand. -धारणम्, -वारणम् warding off a blow (with the hand). -पादम् the hands and feet
न मे हस्तपादं प्रसरति
Ś.*
 4. -पुच्छम् the hand below the wrist. -पृष्ठम् the back of the hand. -प्रद
a.
 supporting, helping. -प्राप्त, -वर्तिन्, -स्थ, -स्थित
a.
held in the hand.
gained, secured. -प्राप्य
a.
 easily accessible to the hand
that can be reached with the hand
हस्तप्राप्यस्तबकनमितो बालमन्दारवृक्षः
Me.*
 77. -बिम्बम् perfuming the body with unguents. -भ्रष्ट
a.
 escaped.-मणिः a jewel worn on the wrist. -रोधम्
ind.
 in the hands
हस्तरोधं दधद् धनुः
Bk.*
 5.32.
लाघवम् manual readiness or skill.
a sleight of the hand, legerdemain. -लेखः Sketching practice before producing an object of art, hand-drawing
अस्यैव सर्गाय भवत्करस्य सरोजसृष्टिर्मम हस्तलेखः
N.*
 7.72
हस्तलेखमसृजत् खलु जन्मस्थानरेणुकमसौ भवदर्थम्
ibid.
 21.69. -वापः
=
 हस्तक्षेपः shooting (arrows) with the hand
यस्यैकषष्टिर्निशितास्तीक्ष्णधाराः सुवाससः संमतो हस्तवापः
Mb.
 * 5.23.22. -वाम
a.
 situated on the left (or wrong) hand. -विन्यासः position of the hands. -संवाहनम् rubbing or shampooing with the hands
संभोगान्ते मम समुचितो हस्तसंवाहनानां यास्यत्युरुः सरसकदलीगर्भगौरश्चलत्वम्
Me.*
 98.-सिद्धिः
f.
manual labour, doing with the hands.
hire, wages. -सूत्रम् a bracelet or thread-string worn on the wrist
धात्र्यङ्गुलीभिः प्रतिसार्यमाणमूर्णामयं कौतुकहस्त- सूत्रम्
Ku.*
 7.25. -स्वस्तिकः crossing the hands
स्तनविनि- हितहस्तस्वस्तिकाभिर्वधूभिः
Māl.
 4.1. -हार्य
a.
 manifest.
Apte 1890
English
हस्तः [हस्-तन् न इट् Uṇ. 3. 86] 1 The hand
हस्तं गत ‘fallen in the hand or possession of’, गौतमीहस्ते विसर्जयिष्यामि Ś. 3 ‘I shall send it by Gautamī’
so हस्ते पतिता
हस्तसंनिहितां कुरु &c.
शंभुना दत्तहस्ता Me. 60 ‘leaning on Śambhu's hand’
हस्ते-कृ {1} (हस्तेकृत्य-कृत्वा) ‘to take or seize by the hand, take hold of the hand, take in hand, take possession of’
Prov.:
हस्तकंकणं किं दर्पणे प्रेक्ष्यते Karpūr. ‘sight requires no mirror’.
2 The trunk of an elephant
Ku. 1. 36.
3 N. of the 13th lunar mansion consisting of five stars.
4 The fore-arm, cubit, a measure of length (equal to 24 angulas or about 18 inches, being the distance between the elbow and the tip of the middle finger).
5 Hand-writing, signature
धनी वोपगतं दद्यात् स्वहस्तपरिचिह्नितं Y. 1. 319
स्वहस्तकालसंपन्नं शासनं 1. 320 ‘bearing date and signature’
धार्यतामयं प्रियायाः स्वहस्तः V. 2. ‘the autograph of my beloved’
2. 20.
6 (Hence fig.) Proof, indication
Mu. 3.
7 Help, assistance, support
वात्या खेदं कृशांग्याः सुचिरमवयवैर्दत्तहस्ता करोति Ve. 2. 21.
8 A mass, quantity, abundance (of hair), in comp. with केश, कच &c.
पाशः पक्षश्च हस्तश्च कलापार्थाः कचात्परे Ak.
रतिविगलितबंधे केशहस्ते सुकेश्याः सति कुसुमसनाथे कं हरेदेष बर्हः V. 4. 10.
स्तं A pair of leather-bellows.
Comp.
अक्षरं one's own hand or signature, one's own sign-manual.
अग्रं the finger (being the extremity of the hand).
अंगुलि f. any finger of the hand.
अभ्यासः contact with the hand.
अवलंबः,
आलंबनं support of the hand
दत्तहस्तावलंबे प्रारंभे Ratn. 1. 8 ‘being aided or helped on’.
आमलकं ‘the fruit of the myrobalan held in the hand’, a phrase used to denote that which can be clearly and easily seen or understood
cf. करतलामलकफलवदखिलं जगदालोकयतां K. 43.
आवापः a finger-guard (ज्याघातवारणं)
V. 5, Ś. 6.
कमलं {1} a lotus carried in the hand. {2} a lotus-like hand.
कौशलं manual dexterity.
क्रिया manual work or performance, handicraft.
गत,
गामिन् a. come to hand, fallen into one's possession, obtained, secured
त्वं प्रार्थ्यसे हस्तगता ममौभिः R. 7. 67, 8. 1.
ग्राहः taking by the hand.
चापल्यं = हस्तकौशल q. v.
तलं {1} the palm of the hand. {2} the tip of an elephant's trunk.
तालः striking the palms together, clapping the hands.
तुला ‘hand-balance’, weighing in the hand
Pt. 2. 79.
दोषः a slip of the hand.
धारणं
वारणं warding off a blow (with the hand).
पादं the hands and feet
न मे हस्तपादं प्रसरति Ś. 4.
पुच्छं the hand below the wrist.
पृष्ठं the back of the hand.
प्राप्त,
वर्तिन्,
स्थ,
स्थित a. {1} held in the hand. {2} gained, secured.
प्राप्य a. easily accessible to the hand
that can be reached with the hand, हस्तप्राप्यस्तबकन मितो बालमंदारवृक्षः Me. 75.
बिंबं perfuming the body with unguents.
मोणः a jewel worn on the wrist.
लाघवं {1} manual readiness or skill. {2} a sleight of the hand, legerdemain.
संवाहनं rubbing or shampooing with the hands
Me. 96.
सिद्धिः f. {1} manual labour, doing with the hands. {2} hire, wages.
सूत्रं a bracelet or thread-string worn on the wrist
Ku. 7. 25.
Apte Hindi
Hindi
हस्तः
पुं*
 - "हस् + तन्, न इट्"
हाथ
हस्तः
पुं*
 - -
हाथी की सूँड़
हस्तः
पुं*
 - -
तेरहवां नक्षत्र जिसमें पाँच तारे सम्मिलित हैं
हस्तः
पुं*
 - -
"हाथ भर, एक हस्तपरिमाण"
हस्तः
पुं*
 - -
"हाथ की लिखाई, हस्ताक्षर "
हस्तः
पुं*
 - -
"प्रमाण, संकेत "
हस्तः
पुं*
 - -
"सहायता, मदद, सहारा"
हस्तः
पुं*
 - -
"राशि, परिमाण (बालों का) गुच्छा, रचना में `केश' `कच' के साथ "
हस्तः
पुं*
 - हस्+तन्
हाथ
हस्तः
पुं*
 - हस्+तन्
हाथी का सूँड
हस्तः
पुं*
 - हस्+तन्
हस्त नक्षत्र
हस्तः
पुं*
 - हस्+तन्
भुजा
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 हस्ता, हस्तः
noun
अश्विन्यादिसप्तविंशतिनक्षत्रान्तर्गतत्रयोदशनक्षत्रम्।
"हस्तायां नक्षत्रे पञ्च ताराः वर्तन्ते।"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: हस्तः
Root: हस्त
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ हस्त-नक्षत्रम्
Meaning(s):
⇒ One of the 27 nakṣatras
Shloka(s):
2|1|43|2 ► फल्गुन्यौ तु द्वित्वभूम्नोर्हस्तः शतभिषक् च सा॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
Synonym(s):
➠ 2|1|43|2 ⇢ हस्तः (हस्त) (पुं) ⇒ One of the 27 nakṣatras ⇒ हस्त-नक्षत्रम्
Related word(s):
isa_k ➡ २७ नक्षत्राः
परा_अपरासंबन्धः ➡ नक्षत्रम्
जातिः ➡ नक्षत्रम्
Tamil
Tamil
ஹஸ்த: : கை, யானை துதிக்கை, ஹஸ்த நட்சத்திரம், கையொப்பம், கூட்டம், உதவி, முழம்.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: हस्तः
Root: हस्त
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ mass
⇒ hand
⇒ anapest
⇒ fore-arm
⇒ quantity
⇒ abundance
⇒ hand-writing
⇒ species of tree
⇒ elephant's trunk
⇒ 11th lunar asterism
⇒ position of the hand
⇒ born under the nakSatra hasta
Shloka(s):
2|6|81|2 ► पञ्चशाखः शयः पाणिस्तर्जनी स्यात्प्रदेशिनी॥ (मनुष्यवर्गः)
3|3|59|1 ► हस्तौ तु पाणिनक्षत्रे मरुतौ पवनामरौ। (नानार्थवर्गः)
3|3|164|2 ► ध्वान्तारिदानवा वृत्रा बलिहस्तांशवः कराः॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|6|81|2 ⇢ पञ्चशाखः (पञ्चशाख) (पुं)
➠ 2|6|81|2 ⇢ शयः (शय) (पुं) ⇒ bed, hand, sleep, couch, abuse, lying, snake, lizard, resting, abiding, sleeping, chameleon, imprecation
➠ 2|6|81|2 ⇢ पाणिः (पाणि) (पुं)
➠ 3|3|59|1 ⇢ हस्तः (हस्त) (पुं) ⇒ mass, hand, anapest, fore-arm, quantity, abundance, hand-writing, species of tree, elephant's trunk, 11th lunar asterism, position of the hand, born under the nakSatra hasta
➠ 3|3|164|2 ⇢ करः (कर) (पुं)
Related word(s):
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ विस्तृतकरः
परा_अपरासंबन्धः ➡ विस्तृताङ्गुलपाणिः
उपाधि ➡ अवयवः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
हस्तः,
पुं,
 (हसति विकशतीति । हस + “हसि-मृग्रिण्वामीति ।” उणा० ३ । ८६ । इतितन् ।) शरीरावयवविशेषः । स च कर्म्मे-न्द्रियः । हात इति भाषा । ततपर्य्यायः ।पाणिः २ समः ३ शयः ४ । इत्यमरमाला ॥
पञ्चशाखः ५ । इत्यमरः ॥
करः ६ भुजः ७ ।इति जटाधर ॥
कुलिः ८ भुजादलः ९ । इतिशब्दरत्नावली ॥
“हस्तावध्यात्ममित्याहुरध्यात्मविदुषो जनाः ।अधिभूतञ्च कर्म्माणि शुक्रस्तत्राधिदैवतम् ॥
”इति महाभारते आश्वमेधिकपर्व्व ॥
हस्तस्य शुभाशुभलक्षणं बाहुशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
* ॥
विस्तृतकरप्रकोष्ठः । इत्यमरः । २ । ६ । ६८ ॥
स च चतुर्व्विंशत्यङ्गुलपरिमाणम् । इति भरतः ॥
यथा, --“यवानां तण्डुलैरेकमङ्गलं चाष्टभिर्भवेत् ।अदीर्घयोजितैर्हस्तश्चतुर्विंशतिभिरङ्गुलैः ॥
”इति तिथ्यादितत्त्वधृतकालिकापुराणम् ॥
अपि च ।“यवोदरैरङ्गुलमष्टसंख्यै-र्हस्तोऽङ्गुलैः षड्गुणितैश्चतुर्भिः ।हस्तैश्चतुर्भिर्भवतीह दण्डःक्रोशः सहस्रद्वितयेन तेषाम् ॥
”इति लीलावती ॥
* ॥
हस्तमात्रदत्तस्नेहादिद्रव्यभक्षणनिषेधो यथा, “हस्तदत्ताश्च ये स्नेहा लवणं व्यञ्जनानि च ।दातारं नोपतिष्ठन्ते भोक्ता भुङ्क्ते तु किल्वि-षम् ॥
तस्मादन्तरितं कृत्वा पर्णेनाथ तृणेन वा ।प्रदद्यात् न तु हस्तेन नायसेन कदाचन ॥
”इति श्राद्धतत्त्वधृतवशिष्ठवचनम् ॥
* ॥
एकहस्तदत्तद्रव्यभोजननिषेधो यथा, --“एकेन पाणिना दत्तं शूद्रदत्तं न भक्षयेत् ।”इति तद्धृतादिपुराणवचनम् ॥
* ॥
हस्तिशुण्डः । यथा, रामायणे । २ । २३ । ४ ।“अग्रहस्तं विधुन्वंस्तु हस्ती हस्तमिवात्मनः ॥
”)हस्तानक्षत्रम् । (यथा, मार्कण्डेये । ३३ । ११ ।“प्रयाति श्रेष्ठतां सत्यं हस्ते श्राद्धप्रदो नरः ॥
”)केशात् परे तत्समूहवाचकः । इति मेदिनी ॥