| YouTube Channel

हरिशयन (harizayana)

 
Monier Williams Cologne
English
हरि—शयन
n.
 Viṣṇu's sleep,
L.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
हरिशयनं,
क्ली,
 (हरेः शयनम् ।) श्रीहरेर्निद्रा ।यथा । उपनयने दीपिकायाम् ।“जीवार्केन्दूडशुद्धौ हरिशयनबहिर्भास्करे चोत्त-रस्थेस्वाध्याये वेदवर्णाधिप इह श्रुभदे क्षौरभेनादितौ च ।”इत्यादि ज्योतिस्तत्त्वम् ॥
* ॥
तद्विधिर्यथा । वामनपुराणे ।“एकादश्यां जगत्स्वामिशयनं परिकल्पयेत् ।शेषाहिभोगपर्य्यङ्कं कृत्वा संपूज्य केशवम् ॥
अनुज्ञां ब्राह्मणेभ्यश्च द्वादश्यां प्रयतः शुचिः ।लब्ध्वा पीताम्बरधरं देवं निद्रां समानयेत् ॥
”अनुज्ञां लब्ध्वेत्यन्वयः । एकादशीसमये दिवाशयनं परिकल्पयेत् रात्रौ द्वादशीक्षणेनिद्रेति ॥
* ॥
व्यक्तं वाराहे ।“आषाढशुक्लद्वादश्यां पौर्णमास्यामथापि वा ।चातुर्म्मास्यव्रतारम्भं कुर्य्यात् कर्क्कटसंक्रमे ॥
अभावे तु तुलार्केऽपि मन्त्रेण नियमं व्रती ।कार्त्तिके शुक्लद्वादश्यां विधिवत्तत् समापयेत् ॥
चतुर्धापि हि तच्चीर्णं चातुर्म्मास्यं व्रतं नरः ।कार्त्तिक्यां शुक्लपक्षे तु द्वादश्यां तत्समापयेत् ॥
”मात्स्ये ।“चतुरो वर्षिकान् मासान् देवस्योत्थापना-वधि ।मधुस्वरो भवेन्नित्यं नरो गुडविवर्ज्जिनात् ॥
तैलस्य वर्ज्जनादेव सुन्दराङ्गः प्रजायते ।कटुतैलपरित्यागात् शत्रुनाशः प्रजायते ॥
लभते सन्ततिं दीर्घां स्थालीपाकमभक्षयन् ।सदा मुनिः सदा योगी मधुमांसस्य वर्ज्जनात् ॥
निराधिर्नीरुगोजस्वी विष्णुभक्तश्च जायते !एकान्तरोपवासेन विष्णुलोकमवाप्नुयात् ॥
धारणान्नखलोम्नाञ्च गङ्गास्नानं दिने दिने ।ताम्बूलवर्ज्जनाद्भोगी रक्तकण्ठश्च जायते ॥
घृतत्यागात् सुलावण्यं सर्व्वं स्निग्धं वपुर्भवेत् ।फलत्यागात्तु मतिमान् बहुपुत्त्रश्च जायते ॥
नमो नारायणायेति जप्त्वानशनजं फलम् ।पादामिवन्दनाद्विष्णोर्लभेद्गोदानजं फलम् ।एवमादिव्रतैः पार्थ ! तुष्ठिमायाति केशवः ॥
*सनत्कुमारः ।“इदं व्रतं मया देव ! गृहीतं पुरत्नस्तव ।निर्व्विघ्नां सिद्धिमाप्नोतु प्रसन्ने त्वयि केशव ! ॥
गृहीतेऽस्मिन् व्रते देव ! यद्यपूर्णे त्वहं म्रिये ।तन्मे भवतु संपूर्णं त्वत्प्रसादाज्जनार्द्दन ! ॥
”समाप्तौ च ।“इदं व्रतं मया देव ! कृतं प्रीत्यै तव प्रभो ! ।न्यूनं संपूर्णतां यातु त्वत्प्रसादाज्जनार्द्दन ! ॥
” * ॥
अत्रैव यतिमधिकृत्य काठकगृह्यम् ।“एकरात्रं वसेद् ग्रामे नगरे पञ्चरात्रकम् ।वर्षाभ्योऽन्यत्र वर्षासु मासांश्च चतुरो वसेत् ॥
”एतदशक्तविषयम् । ऊर्द्धं वार्षिकाभ्यां मासाभ्यांनैकस्थानवासीति शङ्खोक्तेः ॥
* ॥
मात्स्ये ।“शेते विष्णुः सदाषाढे भाद्रे च परिवर्त्तते ।कार्त्तिके परिबुध्येत शुक्लपक्षे हरेर्द्दिने ॥
”भविष्यनारदीययोः ।“मैत्राद्यपादे स्वपितीह विष्णु-र्वैष्णव्यमध्ये परिवर्त्तते च ।पौष्णावसाने च सुरारिहन्ताप्रबुध्यते मासचतुष्टयेन ॥
”मैत्रमनुराधा वैष्णव्यं श्रवणा । पौष्णं रेवती ॥
* ॥
भविष्ये ।“निशि स्वापो दिवोत्थानं सन्ध्यायां परिवर्त्त-नम् ।अन्यत्र पादयोगेऽपि द्वादश्यामेव कारयेत् ॥
”अन्यत्र स्वापादिविहितरात्र्यादीतरकाले दश-मीप्रदीपदोश्च ।“किं तन्मैत्राद्यपादेन दशम्यंशेन यो दिवा ।पौष्णशेषेण किन्तेन प्रतिपद्यथ यो निशि ॥
”दशम्यंशेन दशम्या अंशो यत्र पादे तेन यःपादो दिवा प्राप्तस्तेन वा किम् । अत्रदशमीप्रतिपदोर्व्वर्ज्जनात् तदितरैकादश्यादि-पञ्चतिथिषु मैत्रादिनक्षत्रपादविशेषलाभेद्वादशीं विनापि शयनादिरिति प्रतीयते ॥
* ॥
वचनान्तरम् ।“रेवत्यन्तो यदा रात्रौ द्वादश्या च समायुतः ।तदा विबुध्यते विष्णुर्द्दिनान्ते प्राप्य रेवतीम् ॥
”दिनान्तेत्रिधाविभक्तदिनतृतीयभागे दिवो-त्थानमित्यनुरोधात् । विष्णुधर्म्मोत्तरे ।“विष्णुर्द्दिवा न स्वपिति न च रात्रौ प्रबुध्यते ।द्वादश्यामृक्षसंयोगे पादयोगो न कारणम् ॥
अप्राप्ते द्वादशीमृक्षे उत्थानशयने हरेः ।पादयोगेन कर्त्तव्ये नाहोरात्रं विचिन्तयेत् ॥
”वराहपुराणम् ।“द्वादश्यां सन्धिसमये नक्षत्राणामसम्भवे ।आ-भा-का-सितपक्षेषु शयनावर्त्तनादिकम् ॥
”आ-भा-कानां आषाढभाद्रकार्त्तिकानाम् ॥
* ॥
यतश्च द्वादश्यां निशादौ नक्षत्रमात्रयोगात् ।द्वादश्यामृक्षाभावे तिथ्यन्तरे निशाद्यनादरेणपादविशेषयोगात् । तद्भावे द्वादश्यां सन्ध्याया-मेव शयनादिकम् । बोधनन्तु द्वादश्यां रात्ररवत्यन्तपादयोगे दिनतृतीयभागे इति विशेषः ॥
शयने मन्त्रमाह वराहपुराणम् ।“नमो नारायणायेत्युक्त्वा इमं मन्त्रमुदीरयेत् ।पश्यन्तु मेघान्यपि मेघश्यामंह्युपागतं सिच्यमानं महीमिमाम् ।निद्रां भगवान् गृह्णातु लोकनाथवर्षास्विमं पश्यतु मेघवृन्दम् ॥
ज्ञात्वा च पश्यैव च देवनाथमासाश्चत्वारि वैकुण्ठस्य तु पश्यनाथ ! ॥
”ततश्च ।“सुप्ते त्वयि जगन्नाथे जगत् सुप्तं भवेदिदम् ।विबुद्धे त्वयि बुध्येत जगत् सर्व्वं चराचरम् ॥
”इत्यनेन पूजयेत् ॥
* ॥
पार्श्वपरिवर्त्तने तु ।“वासुदेव जगन्नाथ प्राप्तेयं द्वादशी तव ।पार्श्वेन परिवर्त्तस्व सुखं स्वपिहि माधव ! ॥
”इति पठेत् ॥
“त्वयि सुप्ते जगन्नाथे जगत् सुप्तं भवेदिदम् ।विबुद्धे त्वयि बुध्येत जगत् सर्व्वं चराचरम् ॥
”इत्यनेन पूजयेत् ॥
नैयतकालिककल्पतरौ ब्रह्मपुराणम् । कार्त्तिक-शुक्लपंक्षमधिकृत्य ।“उपवासः प्रकर्त्तव्य एकादश्यां प्रजागरः ।द्वादश्यां वासुदेवश्च पूजितव्यः प्रयत्नतः ॥
” * ॥
उत्थानमन्त्रस्तु ।महेन्द्ररुद्रैरभिनूयमानोभवानृषिर्बन्दितवन्दनीयः ।प्राप्ता तवेयं किल कौमुदाख्याजागृष्व जागृष्व च लोकनाथ ! ॥
मेघा गता निर्म्मलपूर्णचन्द्रःशारद्यपुष्पाणि च लोकानाथ ! ।अहं ददानीति च पुण्यहेतो-र्ज्जागृष्व जागृष्व च लोकानाथ ! ॥
”ततः ।“उत्तिष्ठोत्तिष्ठ गोविन्द त्यज निद्रां जगत्पते !त्वया चोत्थीयमानेन उत्थितं भुवनत्रयम् ॥
”इति पठित्वा पूजयेत् ॥
इति तिथ्यादित्त्वम् ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
हरिशयन
न०
 हरेः शयनं निद्रा । १ बिष्णु निद्रायाम् । हरेःशयनं यत्र । २ तदुपलक्षिते काले । स च “मैत्राद्यपादेस्त्रपितीह विष्णुः” इत्युपक्रम्य “प्रबुध्यते मासचतुष्टयेन”इत्यन्तेन दर्शितः आषाढस्य शुक्लद्वादश्यवधिकार्त्तिकशुक्ल-द्वादशीपय्यन्तरूपो मासचतुष्टयात्मकः । उत्थानैकादशी-शब्दे । ०७ पृ० वृश्यम् ।