| YouTube Channel

हरिवासर (harivAsara)

 
शब्दसागरः
English
हरिवासर
m.
 (-रः) The eleventh day of a lunar fortnight
also हरिदिन ।
Spoken Sanskrit
English
हरिवासर - harivAsara -
n.
 - viSNu's day
वैकुण्ठपुरी - vaikuNThapurI -
f.
 - viSNu's city
विष्णुपुर - viSNupura -
n.
 - viSNu's city
श्रीरङ्गपत्तन - zrIraGgapattana -
n.
 - viSNu's city
हरिबीज - haribIja -
n.
 - viSNu's seed
हरिद्वार - haridvAra -
n.
 - viSNu's gate
दरेन्द्र - darendra -
m.
 - viSNu's conch
विष्णुदास - viSNudAsa -
m.
 - viSNu's slave
विष्णुलोक - viSNuloka -
m.
 - viSNu's world
विष्णुगृह - viSNugRha -
n.
 - viSNu's abode
हरिशयन - harizayana -
n.
 - viSNu's sleep
विष्णुशक्ति - viSNuzakti -
f.
 - viSNu's energy
वैकुण्ठ - vaikuNTha -
m.
n.
 - viSNu's heaven
विष्णुचक्र - viSNucakra -
n.
 - viSNu's discus
विष्णुमन्दिर - viSNumandira -
n.
 - viSNu's temple
विष्णुत्व - viSNutva -
n.
 - viSNu's nature
सुदर्शनचक्र - sudarzanacakra -
n.
 - viSNu's discus
पुरुषवाह - puruSavAha -
m.
 - viSNu's vehicle
विष्णुरथ - viSNuratha -
m.
 - viSNu's chariot
विष्णुवाह्य - viSNuvAhya -
m.
 - viSNu's vehicle
विष्णुवाहन - viSNuvAhana -
n.
 - viSNu's vehicle
विष्णुमाया - viSNumAyA -
f.
 - viSNu's illusion
विष्णुतत्त्व - viSNutattva -
n.
 - viSNu's real essence
वैकुण्ठगति - vaikuNThagati -
f.
 - going to viSNu's heaven
देवमञ्जर - devamaJjara -
n.
 - jewel on viSNu's breast
मत्स्यप्रादुर्भाव - matsyaprAdurbhAva -
m.
 - viSNu's fish incarnation
ससुदर्शन - sasudarzana -
adj.
 - armed with viSNu's discus
वैकुण्ठीय - vaikuNThIya -
adj.
 - relating to viSNu's heaven
विष्णुपत्नी - viSNupatnI -
f.
 - viSNu's wife name of aditi
हरिहेति - hariheti -
f.
 - viSNu's weapon i.e. the cakra
दशशतार - dazazatAra -
n.
 - viSNu's thousand-fellied disc
क्रौड - krauDa -
adj.
 - relating to viSNu's Avatar as a hog
विष्णुपद - viSNupada -
n.
 - mark of viSNu's foot worshipped at gayA
तुलसीविवाह - tulasIvivAha -
m.
 - marriage of viSNu's image with the tulasI
विष्णुशयनबोधदिन - viSNuzayanabodhadina -
n.
 - day of viSNu's lying down and of his awaking
वृद्धविष्णु - vRddhaviSNu -
m.
 - older viSNu or an older recension of viSNu's law-book
विष्णुपञ्जर - viSNupaJjara -
n.
 - kind of mystical prayer or charm for securing viSNu's favour
योगनिद्रा - yoganidrA -
f.
 - viSNu's Sleep personified as a goddess and said to be a form of durgA
Monier Williams Cologne
English
हरि—वासर
n.
 Viṣṇu's day (the 11th or 12th lunar day, or
accord.
 to some, the first quarter of the 12th l° d°), Kṛṣṇaj.
Apte Hindi
Hindi
हरिवासरः
पुं*
 हरि-वासरः -
"विष्णु दिवस, एकादशी"
L R Vaidya
English
hari-vAsara {% m. %} Vishṇu’s day, i.e. the eleventh day of a lunar fortnight.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
हरिवासरं,
क्ली,
 (हरेर्वासरम् ।) श्रीहरेर्द्दिनम् ।तत्तु एकादशीद्वादशीतिथिरूपम् । यथा, --“एकादशी द्बादशी च प्रोक्ता श्रीचक्रपाणिनः ॥
”“एकादशीमुपोस्यैव द्वादशीं समुपोषयेत् ।न चात्र विधिलोपः स्यादुभयोर्देवता हरिः ॥
”इति च तिय्यादितत्त्वम् ॥
अपि च ।“यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यादिकानि च ।अन्नमाश्रित्य सर्व्वाणि तिष्ठन्ति हरिवासरे ॥
अघं स केवलं भुङ्क्ते यो भुङ्क्ते हरिवासरे ॥
”इत्येकादशीतत्त्वम् ॥
* ॥
द्वादश्याः प्रथमपादः । यथा । विष्णुधर्म्मोत्तरे ।“द्वादश्याः प्रथमः पादो हरिवासरसंज्ञकः ।तमतिक्रम्य कुर्व्वीत पारणं विष्णुतत्परः ॥
”इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
* ॥
अथ हरिवासरे जागरणादिविधिः । स्कान्देश्रोब्रह्मनारदसंवादे ।“शृणु नारद ! वक्ष्यामि जागरस्य तु लक्षणम् ।येन विज्ञातमात्रेण दुर्लभो न जनार्द्दनः ॥
गीतं वाद्यं च नृत्यं च पुराणपठनं तथा ।धूपं दीपं च नैवेद्यं पुष्पगन्धानुलेपनम् ॥
फलमर्घ्यञ्च श्रद्धा च दानमिन्द्रियनिग्रहः ।सत्यान्वितं विनिद्रञ्च मुदा युक्तं क्रियान्वितम् ॥
साश्चर्य्यं चैव सोत्साहं पापालस्यादिवर्ज्जितम् ।प्रदक्षिणाभिसंयुक्तं नमस्कारपुरःसरम् ॥
नोराजनसमायुक्तमनिर्विण्णेन चेतसा ।यामे यामे महाभाग ! कुर्य्यादारात्रिकं हरेः ।एतैर्गुणैः समायुक्तं कुर्य्याज्जागरणं हरेः ॥
” * ॥
किञ्च ।“य एवं कुरुते भक्त्या वित्तशाठ्यविवर्ज्जतः ।जागरं वासरे विष्णोर्लीयते परमात्मनि ॥
धनवान् वित्तशाठ्येन यः करोति प्रजागरम् ।तेनात्मा हारितो नूनं कितवेन दुरात्मना ॥
”तत्रैव श्रीमदुमामहेश्वरसंवादे ।“सशास्त्रं जागरं यच्च नृत्यगान्धर्व्वसंयुतम् ।सवाद्यं तालसंयुक्तं सदीपं साधुभिर्युतम् ॥
उपचारैश्च संयुक्तं यथोक्तैर्भक्तिभावितैः ।मनसस्तुष्टिजननं समुदं लोकरञ्जनम् ॥
गुणैर्द्वादशभिर्युक्तं जागरं माधवप्रियम् ।कर्त्तव्यं तत् प्रयत्नेन पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः ॥
” * ॥
किञ्च ।“परापवादयुक्तं तु मनः प्रशमवर्ज्जितम् ।शास्त्रहीनमगान्धर्व्वं तथा दीपविवर्ज्जितम् ॥
शक्त्योपचाररहितमुदासीनं सनिद्रकम् ।कलियुक्तं विशेषेण जागरं नवधाधमम् ॥
” * ॥
किञ्च । तत्रैव ।“अभावे वाचकस्याथ गीतं नृत्यञ्च कारयेत् ।वाचके सति देवेशि ! पुराणं प्रथमं पठेत् ॥
” * ॥
अथ जागरणनित्यत्वम् ।स्कान्दे ब्रह्मनारदसवादे ।“अतीतानागतान् वापि पातयिष्यन्ति पूर्व्वजान् ।अकुर्व्वाणाः प्रपत्स्यन्ति पुत्त्रधर्म्मवसुक्षयम् ।जायते नरके वासः पितृभिः सह कालशः ॥
न पुरश्चरणात् पापं व्रतैर्दानैः समाधिभिः ।विलयं याति विप्रेन्द्र ! विना द्वादशीजागरम् ॥
”तत्रैवोमामहेश्वरसंवादे ।“संप्राप्तं जागरे विष्णोर्ये न कुर्व्वन्ति जागरम् ।भ्रश्यते सुकृतं तेषां वैष्णवानाञ्च निन्दया ॥
मतिर्न जायते यस्य द्वादश्यां जागरं प्रति ।न हि तस्याधिकारोऽस्ति पूजने केशवस्य हि ॥
”अतएवोक्तं ब्रह्मणा । तत्रैव ।“हृदये वर्त्तते यस्य सदा योगेश्वरो हरिः ।मतिरुत्पद्यते तस्य द्वादशीजागरोपरि ॥
* ॥
सामान्धेन पुरालेखि गीतनृत्यादिनित्यता ।अधुना लिख्यते सेयं जागरे च विशेषतः ॥
”अथ जागरे गीतादिनित्यत्वम् । स्कान्दे उमा-महेश्वरसंवादे ।“मूकवत्तिष्ठते यो वै गानं पाठञ्च नाचरेत् ।सप्त जन्मानि मूकत्वं जायते जागरे हरेः ॥
यो न नृत्यति मूढात्मा पुरतो जागरे हरेः ।पङ्गुत्वं जायते तस्य सप्त जन्मादि पार्व्वति ! ॥
पाद्मे पक्षवर्द्धनीप्रसङ्गे ।“स्तुवन्ति न प्रशंसन्ति ये जना जागरं हरे ।नोत्सवो भवते तेषां गृहे जन्मानि सप्त च ॥
स्तुवन्ति ये प्रशंसन्ति जागरं चक्रपाणिनः ।नित्योत्सवो भवेत्तेषां जन्मानि दश पञ्च च ॥
”अथ जागंरणमाहात्म्यम् ।स्कान्देब्रह्मनारदसंवादे तथा श्रीप्रह्रादसंहिता-याञ्च ।“न गयापिण्डदानेन न तीर्थैर्बहुभिर्मखैः ।पूर्व्वजा मुक्तिमायान्ति विना द्वादशीजागरम् ॥
सर्व्वावस्थोऽपि यः कुर्य्याद्घादश्यां जागरं हरेः ।यामेनैकेन दहते पापं जन्मसहस्रजम् ॥
* ॥
यः कुर्य्याद्दीपदानन्तु रात्रौ जागरणे हरेः ॥
निमिषे निमिषे व्रिप्र ! लभते गोशतं फलम् ॥
यः कुर्य्याज्जागरे पूजां द्वादश्यां कुसुमैर्हरेः ।पुष्पे पुष्पेऽश्वमेधस्य फलमाप्नोति मानवः ॥
यो दहेच्चागुरुं विष्णोः पूजां कृत्वा तु जागरे ।निमिषार्द्धेन लभते तिलपात्रशतं फलम् ॥
निमेषञ्च दहेद्धूपं सघृतं गुग्गुलुं हरेः ।लभते जागरे विप्र ! पुण्यं माससमुद्भवम् ॥
यो दद्याज्जागरे विष्णोर्हविष्यान्नसमुद्भवम् ॥
नैवेद्यं लभते पुण्यं शालिशैलसमुद्भवम् ॥
पक्वान्नानि च यो दद्यात् फलानि विविधानि च ।जागरे पद्मनाभस्य लभते गोऽयुतं फलम् ॥
सकर्पूरञ्च ताम्बूलं यो ददाति हि जागरे ।पद्मनाभप्रसादेन श्वेतद्वीपे वसेच्चिरम् ॥
जागरे पद्मनाभस्य यः कुर्य्यात् पुष्पमण्डपम् ।स पुष्पकविमानैस्तु क्रीडते ब्रह्मसद्मनि ॥
जागरे पद्मनाभस्य सकर्पूरं तथागुरुम् ।दहते दहते पापं जन्मलक्षसमुद्भवम् ॥
स्नानं ददाति कृष्णस्य दधिक्षीरघृतादिभिः ।रात्रौ जागरणे विप्रा ! मुक्तिभागी भवेद्धि सः ॥
दिव्याम्बराणि यो दद्याज्जागरे समुपस्थिते ।मन्वन्तराणि वसते तन्तुमंख्यासमानि वै ॥
दद्यादाभरणं विष्णार्हेमजं रत्नसम्भवम् ।सप्तकल्पानि वसते सोत्सङ्गे मत्प्रियो हि सः ॥
श्रीचन्दनं सकर्पूरं सागुरुं तु सकेशरम् ।युक्तं मृगमदेनापि यच्छते हरिजागरे ॥
एकैकं मुनिशार्दूल ! अश्वमेधाधिकं फलम् ।कलौ भवेन्न सन्देहो वासुदेवप्रसादतः ॥
घृतेन दीपकं विष्णोर्गव्येन च विशेषतः ।ज्वालयेज्जागरे रात्रौ निमेषे गोऽयुतं फलम् ॥
जागरे वासुदेवस्य कर्पूरेण च दीपकम् ।यो ज्वालयति कोटीनां कपिलानां लभेत्फलम् ।आरात्रिकं हरेर्यस्तु सकर्पूरन्तु जागरे ।कुरुते मोक्षमाप्नोति कुलायुतसमन्वितः ॥
विना हि योऽपि कर्पूरं कुर्य्यादारात्रिकं हरेः ॥
निःस्वोऽपि जागरे विष्णोर्दाता भूरिफलं लभेत् ॥
वारिजं वारिणा पूर्णं शिरसि स्नापयेद्धरिम् ।बिभर्त्ति शिरसा सोऽयं गङ्गास्नानकृतं फलम् ॥
कृत्वा पूजां हरेर्यस्तु जागरे पुरतः शुचिः ।पठेन्नामसहस्रन्तु गीतां नागविमोक्षणम् ॥
माङ्गल्यस्नपनं पुण्यं स्तवराजमनुस्मृतिम् ।वैदिकानि व जप्यानि भक्त्या रात्रौ मुहुर्मुहुः ॥
भवेत् प्रत्यक्षरं पुण्यं कपिलागोशतोद्भवम् ।जागरे यज्ञरूपस्य पुरतः पठतो हरेः ॥
यः पुनः कुरुते गीतं सनृत्यं वाद्यसंयुतम् ।न तत् क्रतुशतैः पुण्यं व्रतदानशतैरपि ॥
यः पुनः कुरुते गीतं विलज्जो नृत्यते यदि ।लभते निमिषार्द्धेन चतुराश्रमजं फलम् ॥
जागरे पद्मनाभस्य कुर्य्यात् पुस्तकवाचनम् ।श्लोकसंख्यां वसेत् स्वर्गे युगानि हरिसन्निधौ ॥
कुर्य्याद्वन्दनमालां यो रम्भास्तम्भैः सुशोभनैः ।चूतवृक्षोद्भवैः पत्रैर्जागरे चक्रपाणिनः ॥
युगानि पत्रसंख्यानां स्वर्गे तस्योत्सवो भवेत् ।पूज्यते वासवाद्यैश्च क्रीडते चाप्सरोवृतः ॥
नृत्यमानस्य मर्त्यस्य ये केचिन्निरयं गताः ।विमुक्ता धर्म्मराजेन मुक्तिं यान्ति हरेः पदम् ॥
गीतध्वनिसुसन्तुष्टो जागरे तु रमापतिः ।वासवस्याधिकं सौख्यं दद्यान्मन्वन्तरं शतम् ॥
नृत्येन मर्त्ये सौख्यं तु स्वर्गे नृत्येन जागरे ।रसातले तथा सौख्यं मुक्तिर्नृत्यादवाप्यते ॥
प्रेक्षणीयप्रदानेन यत् पुण्यं कथितं बुधैः ।न तत् कोटिमखैः पुण्यं योगैः सांख्यैरवाप्यते ॥
दीपमालां हरेरग्रे यः करोति प्रजागरे ।विमानकोटितंयुक्तः कल्पान्तं वसते दिवि ॥
* ॥
चरितं रामचन्द्रस्यः यः शृणोति हरेर्दिने ।रात्रौ वाल्मीकिना प्रोक्तं तत्समो न हि वैष्णवः ॥
यः पुनः पठते रात्रौ महाभारतसम्भवाम् ।कथां जागरणे विष्णोः कुलकोटिं नयेद्दिवम् ॥
औत्तानपादेश्चरितं ध्रुवस्य च महात्मनः ।कृष्णस्य बालहरितं जागरे पठते हि यः ॥
युमकोटिसहस्रस्य क्षयः पापस्य जायते ।तस्माज्जागरणं कार्य्यं पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः ॥
श्रीमद्भागवतं भक्त्या पठते विष्णुसन्निधौ ।जागरे तत्पदं याति कुलवृन्दसमन्वितः ॥
अष्टादश पुराणानि पुराणपुरुषस्य च ।दयितानि सदा विष्णोर्विशेषेण तु जागरे ॥
यो गीतां पठते रात्रौ विष्णोर्नामसहस्रकम् ।वेदोक्तानां पुराणानां जागरी पुण्यमाप्नुयात् ॥
धेनुदानं तु यः कुर्य्याज्जागरे चक्रपाणिनः ।लभते नात्र सन्देहः सप्तद्वीपावनीफलम् ॥
जागरे पद्मनाभस्य यः कुर्य्याच्छुभमण्डपम् ।मण्डले ध्रुवलोकस्य यावत्तिष्ठति पद्मभूः ॥
* ॥
सर्व्वेषामेव पुण्यानां महत् पुण्यं महीतले ।द्वादश्यां जागरे विप्र ! प्रसिद्धं भुवनत्रये ॥
जागरं ये चिकीर्षन्ति कर्म्मणा मनसा गिरा ।न तेषां पुनरावृत्तिर्विष्णुलोकात् कथञ्चन ॥
जागरे नृत्यमानन्तु दृष्ट्वा वै द्वादशीदिने ।रात्रौ मार्जयते शौरिः पापं तस्य युगा-र्ज्जितम् ॥
”इति श्रीहरिभक्तिविलासे १३ विलासः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
हरिवासर
न०
 हरिप्रियं वासरम् । १ एकादशीदिवसे २ द्वा-दशीप्रथमपादे च । “अन्नमाश्रित्य पापानि तिष्ठन्तिहरिवासरे” इति । “द्वादश्याः प्रथमः पादो हरि-वासरसंज्ञक” इति च एकादशीतत्त्वे विष्णुधर्मो० ।