| YouTube Channel

हरि (hari)

 
शब्दसागरः
English
हरि
mfn.
 (-रिः-रिः-रि)
1. Green, greenish.
2. Tawny.
3. Yellow.
m.
 (-रिः)
1. VISHṆU, or as considered to be the same deity, with KRISHNA.
2. YAMA.
3. Air, wind.
4. INDRA.
5. The moon.
6. The sun.
7. A
lion.
8. A ray of light 9. A horse.
10. A parrot.
11. An ape.
12. A
snake.
13. A frog.
14. ŚIVA.
15. One of the nine VARSHAS into
which the known continent is divided.
16. BRAHMĀ.
17. Fire.
18. The Kokila or Indian cuckoo.
19. A goose.
20. A peacock.
21. Green, (the colour.)
22. Tawny, (the colour.)
23. A golden
colour, or yellow.
24. A horse of INDRA.
25. A name of the poet
BHARTRIHARI.
26. A learned man.
E.
 हृ to take, to seize, (the
world or men's hearts, &c., ) Unādi
aff.
 इन् ।
Capeller Eng
English
ह॑रि
a.
 fallow, yellowish, greenish.
m.
 horse,
esp.
 the
steeds of Indra (2, but also 20-200), lion, ape, the sun, fire, wind,
E.
of Viṣṇu, Indra etc.
Yates
English
हरि (रिः-रिः-रि)
a. Green
tawny
yellow.
m.
 Vishnu
Krishna
name of a number of yellow,
green or tawny objects
as, fire,
moon, sun
parrot, peacock,
snake, lion, &c.
Spoken Sanskrit
English
हरि - hari -
m.
 - of zukra
ञ - Ja -
m.
 - planet zukra
शुक्रशिष्य - zukraziSya -
m.
 - pupil of zukra
भार्गवायते { भार्गवाय } - bhArgavAyate { bhArgavAya } - verb - resemble zukra
भार्गव - bhArgava -
adj.
 - belonging to zukra
काव्य - kAvya -
adj.
 - of the planet zukra
शुक्रपात्र - zukrapAtra -
n.
 - vessel for the graha zukra
शुक्रिय - zukriya -
adj.
 - belonging or sacred to zukra
पुरःशुक्रम् - puraHzukram -
ind.
 - while zukra is before one's eyes
श्वेत - zveta -
m.
 - planet Venus or its regent zukra
भार्गवप्रिय - bhArgavapriya -
n.
 - dear to zukra or the planet Venus
हरि - hari -
adj.
 - green
हरि - hari -
adj.
 - carrying
हरि - hari -
adj.
 - reddish brown
हरि - hari -
adj.
 - brown
हरि - hari -
adj.
 - yellow
हरि - hari -
adj.
 - greenish
हरि - hari -
adj.
 - bearing
हरि - hari -
adj.
 - tawny
हरि - hari -
adj.
 - fawn-coloured
हरि - hari -
adj.
 - bay
हरि - hari -
adj.
 - pale yellow
हरि - hari -
adj.
 - fallow
हरि - hari -
ind.
 - an exclamation
हरि - hari -
m.
 - name of indra
हरि - hari -
m.
 - sign of the zodiac Leo
हरि - hari -
m.
 - men
हरि - hari -
m.
 - name of a son of parAvRt
हरि - hari -
m.
 - of zukra
हरि - hari -
m.
 - yellow or reddish brown or green
हरि - hari -
m.
 - of a mountain
हरि hari
adj.
 fawn-coloured
हरित् harit
adj.
 fawn-coloured
हरिण hariNa
adj.
 fawn-coloured
हरि hari
m.
 name of a son of parAvRt
हरि hari
m.
 steed
अत्य atya
m.
 steed
अरावन् arAvan
m.
 steed
वाज vAja
m.
 steed
सप्ति sapti
m.
 steed
सद्वाजिन् sadvAjin
m.
 noble steed
वाजिनीवत् vAjinIvat
m.
 steeds of the gods
सितसप्ति sitasapti
adj.
 having white steeds
स्वश्वयु svazvayu
adj.
 fond of good steeds
श्वेताश्व zvetAzva
m.
 drawn by white steeds
वाजिन् vAjin
m.
 steed of a war-chariot
श्वेताश्व zvetAzva
adj.
 yoked with white steeds
वाजश्रवस् vAjazravas
adj.
 famous for wealth or steeds
शर्वरी zarvarI
f.
 spotted steeds of the maruts
वाजवत् vAjavat
adj.
 consisting of steeds or race-horses
Wilson
English
हरि
mfn.
 (-रिः-रिः-रि)
1 Green.
2 Tawny.
3 Yellow.
m.
 (-रिः)
1 VIṢṆU, or as considered to be the same deity, KṚṢṆA.
2 YAMA.
3 Air, wind.
4 INDRA.
5 The moon.
6 The sun.
7 A lion.
8 A ray of light.
9 A horse.
10 A parrot.
11 An ape.
12 A snake.
13 A frog.
14 ŚIVA.
15 One of the nine Varṣas into which the known continent is divided.
16 BRAHMĀ.
17 Fire.
18 The Kokila or Indian cuckoo.
19 A goose.
20 A peacock.
21 Green, (the colour.)
22 Tawny, the colour.
23 A golden colour, or yellow.
E.
 हृ to take, to seize, (the world or men's hearts, &c., ) Uṇādi
aff.
इ.
Apte
English
हरि [hari],
a.
 [हृ-इन्]
Green, greenish-yellow
हरिता हरिभिः शष्पैरिन्द्रगोपैश्च लोहिताः
Bhāg.*
 1.2.11.
Tawny, bay, reddish-brown (कपिल)
हरियुग्यं रथं तस्मै प्रजिघाय पुरंदरः
R.*
 12.84
3.43.
Yellow
महोरगवराहाद्य हरिकेश विभो जय
Mb.
 * 6.65.52
3.42.7.
रिः
N.
 of Viṣṇu
हरिर्यथैकः- पुरुषोत्तमः स्मृतः
R.*
 3.49.
N.
 of Indra
प्रजिधाय समाधि- भेदिनीं हरिरस्मै हरिणीं सुराङ्गनाम्
R.*
 8.79
3.55, 68.
N.
 of Śiva.
N.
 of Brahman.
N.
 of Yama.
The sun
एवं स्तुतः स भगवान् वाजिरूपधरो हरिः
Bhāg.*
 12. 6.73.
The moon.
A man.
A ray of light.
Fire.
Wind
तासां तु वचनं श्रुत्वा हरिः परमकोपनः । प्रविश्य सर्वगात्राणि बभञ्ज भगवान् प्रभुः ॥
Rām.*
 1.32.23.
A lion
करिणामरिणा हरिणा हरिणाली हन्यतां नु कथम्
Bv.*
 1. 5, 51.
A horse
ततः कदाचिद्धरिसंप्रयुक्तं महेन्द्रवाहं सहसोपयातम्
Mb.
 * 3.165.1
Śukra. 4.946.
A horse of Indra
सत्यमतीत्य हरितो हरींश्च वर्तन्ते वाजिनः
Ś.*
 1
7.7.
An ape, a monkey
व्रयर्थं यत्र कपीन्द्रसख्यमपि मे वीर्यं हरीणां वृथा
U.*
 3.45
शत्रुर्वर्जधरात्मजेन हरिणा घोरेण घानिष्यते
Mv.*
 4.6
R.*
 12.57.
The cuckoo.
A frog.
A parrot.
A snake.
The tawny green or yellow colour.
A peacock.
N.
 of the poet Bhartṛihari.
The sign of the zodiac, Leo.
An organ of sense (इन्द्रिय)
युक्ता ह्यस्य हरयः शता दशेति Bṛi.
Up.*
 2.5. 19.
Comp.
 अक्षः a lion. ...... हर्यक्षसमविक्रमान् Śiva B.31.53.
N.
 of Kubera.
of Śiva
सशूलमिव हर्यक्षं वने मत्तमिव द्विपम्
Mb.
 * 9.12.3.
N.
 of an Asura (हिरण्याक्ष)
एवं गदाभ्यां गुर्वीभ्यां हर्यक्षो हरिरेव च
Bhāg.*
 3.18. 18.
अश्वः Indra
हयाश्च हर्यश्वतुरंगवर्णाः
Bhāg.*
 8.15.5.
Śiva. -कान्त
a.
dear to Indra.
beautiful as a lion. -केलीयः the country called वङ्ग q. v. -केशः
N.
 of Śiva
हरिकेशस्तथेत्युक्त्वा भूतानां दोषदर्शिवान्
Mb.
 * 1. 17.11. -गणः a troop of horses. -गन्धम् a kind of sandal. -गोपकः cochineal.
चन्दनः, नम् a kind of yellow sandal (the wood or tree)
ततः प्रकोष्ठे हरिचन्दना- ङ्किते
R.*
 3.59
6.6
Ś.*
 7.2
Ku.*
 5.59.
one of the five trees of paradise
पञ्चैते देवतरवो मन्दारः पारिजातकः । संतानः कल्पवृक्षश्च पुंसि वा हरिचन्दनम् ॥ Ak.
(नम्) moonlight.
saffron.
the filament of a lotus. -चापः, -पम् a rainbow. -तालः (by some regarded as derived from हरित) a kind of yellow-coloured pigeon. (-लम्) yellow orpiment
अचल एष भवानिव राजते स हरितालसमान- नवांशुकः
Śi.*
 4.21
Ku.*
 7.23, 33
पारदं हारतालं च ...... Siva B.3.19
H. D.* 1.
(ली) the Dūrvā grass.
a streak or line in the sky.
=
 हरितालिका (1).-तालकः a kind of yellow-coloured pigeon.
(कम्) yellow orpiment.
a theatrical decoration.
तालिका the third day of the bright half of Bhādrapada.
the Dūrvā plant. -तुंरगमः
N.
 of Indra. -दासः a worshipper or votary of Viṣṇu. -दिनम् the 11th day (एकादशी) in a fortnight sacred to Viṣṇu. -दिश्
f.
 'Indra's quarter', the east. -देवः the asterism Śrāvaṇa.
द्रवः a green fluid.
powder of the blossoms of the Nāgakeśara tree. -द्रुः a tree. -द्वारम्
N.
 of a celebrated Tīrtha or sacred bathing-place.
नेत्रम् the eye of Viṣṇu.
the white lotus. (-त्रः) an owl.-पदम् the vernal equinox. -पर्णम् a radish.
प्रियः the Kadamba tree.
a conch-shell.
a fool.
a madman.
Śiva.
(यम्) the root Uśīra.
a sort of sandal.
प्रिया Lakṣmī.
the sacred basil.
the earth.
the twelfth day of a lunar fortnight.-बीजम् yellow orpiment. -भक्तः a worshipper of Viṣṇu. -भुज्
m.
 a snake. -मन्थः, -मन्थकः a chick-pea
Śukra. 4.969. -मेधः, -मेधस्
m.
N.
 of Viṣṇu
नमो विशुद्धसत्त्वाय हरये हरिमेधसे
Bhāg.*
 4.3.24
11.29.45.-रोमन्
a.
 having fair hair on the body, very young
सुवर्णशिरसो$प्यत्र हरिरोम्णः प्रगायतः
Mb.
 * 5.11. 12 (com. हरिरोम्णः अपलितस्य नित्यतरुणस्येत्यर्थः).
लोचनः a crab.
an owl. -वंशः
N.
 of a celebrated work by Vyāsa supplementary to the Mahābhārata. -वर्षः
N.
 of one of the nine divisions of Jambudvīpa.
वल्लभा Lakṣmī.
the sacred basil. -वासरः 'Viṣṇu's day', the eleventh day of a lunar fortnight (एकादशी).
वाहनः Garuḍa.
Indra.
N.
 of the sun. ˚दिश्
f.
 the east
अलकसंयमनादिव लोचने हरीत मे हरिवाहनदिङ्मुखम्
V.*
 3.6.-वीजम् yellow orpiment. -शरः> an epithet of Śiva (Viṣṇu having served Śiva as the shaft which burnt down 'the three cities' or cities of the demon Tripura).-सखः a Gandharva
सपदि हरिसखैर्वधूनिदेशाद्ध्वनितमनो- रमवल्लकीमृद्गैः
Ki.*
 1.18. -संकीर्तनम् repeating the name of Viṣṇu. -सुतः, -सूनुः
N.
 of Arjuna.
हयः Indra
रक्षसां रुवतां रावं श्रुत्वा हरिहयानुजः
Rām.*
 7.7.41
हरिहयाग्रसरेण धनुर्भृता
R.*
 9.12.
the sun.
N.
 of Skanda.
of Gaṇeśa. -हरः a particular form of deity consisting of Viṣṇu and Śiva conjoined
see हरेश्वरः. ˚आत्मकः
N.
 of Garuḍa.
of Śiva's bull.-हेतिः
f.
the rain-bow
कथमवलोकयेयमधुना हरिहेतिमतीः (ककुभः)
Māl.
 9.18.
the discus of Viṣṇu. ˚हूतिः the ruddy goose
हरिहेतिहूति मिथुनं पततोः
Śi.*
 9.15.
Apte 1890
English
हरि a. [हृ-इन्] 1 Green, greenishyellow.
2 Tawny, bay, reddishbrown (कपिल)
हरियुग्यं हरिस्तस्मै प्रजिबाय पुरंदरः R. 12. 84, 3. 43.
3 Yellow.
रिः 1 N. of Viṣṇu
हरिर्यथैकः पुरुषोत्तमः स्मृतः R. 3. 49.
2 N. of Indra
R. 3. 55, 68, 8. 79.
3 N. of Śiva.
4 N. of Brahman.
5 N. of Yama.
6 The sun.
7 The moon.
8 A man.
9 A ray of light.
10 Fire.
11 Wind.
12 A lion
Bv. 1. 50, 51.
13 A horse.
14 A horse of Indra
सत्यमतीत्य हरितो हरींश्च वर्तंते वाजिनः Ś. 1, 7. 7.
15 An ape, a monkey
U. 3. 45, R. 12. 57.
16 The cuckoo.
17 A frog.
18 A parrot.
19 A snake.
20 The tawny green or yellow colour.
21 A peacock.
22 N. of the poet Bhartṛhari.
Comp.
अक्षः {1} a lion. {2} N. of Kubera. {3} of Śiva.
अश्वः {1} Indra. {2} Śiva.
कांत a. {1} dear to Indra. {2} beautiful as a lion
केलीयः the country called वंग q. v.
केशः N. of Śiva.
गंधं a kind of sandal.
चंदनः
नं {1} a kind of yellow sandal (the wood or tree)
R. 3. 59, 6. 60
Ś. 7. 2
Ku. 5. 69. {2} one of the five trees of paradise
पंचैते देवतरवो मंदारः पारिजातकः । संतानः कल्पवृक्षश्च पुंसि वा हरिचंदनं Ak. (
नं.) {1} moonlight. {2} saffron. {3} the filament of a lotus.
तालः (by some regarded as derived from हरित) a kind of yellow-coloured pigeon. (
लं) yellow orpiment
H. D. 1
Śi. 4. 21
Ku. 7. 23, 33. (
ली) {1} the Dūrvā grass. {2} a streak or line in the sky. {3} = हरितालिका (1).
तालकः a kind of yellow-coloured pigeon. (
कं) {1} yellow orpiment. {2} a theatrical decoration.
तालिका {1} the fourth day of the bright half of Bhādrapada. {2} the Dūrvā plant.
तुरंगमः N. of Indra.
दासः a worshipper or votary of Viṣṇu.
दिनं a particular day sacred to Viṣṇu.
देवः the asterism Śravaṇa.
द्रवः {1} a green fluid. {2} powder of the blossoms of the Nāgakeśara tree.
द्रुः a tree.
द्वारं N. of a celebrated Tīrtha or sacred bathing-place.
नेत्रं {1} the eye of Viṣṇu. {2} the white lotus. (
त्रः) an owl.
पदं the vernal equinox.
पर्णं a radish.
प्रियः {1} the Kadamba tree. {2} a conch-shell. {3} a fool. {4} a madman. {5} Śiva. (
यं) the root Uśīra. {2} a sort of sandal.
प्रिया {1} Lakṣmī. {2} the sacred basil. {3} the earth. {4} the twelfth day of a lunar fortnight.
भक्तः a worshipper of Viṣṇu.
भुज् m. a snake.
मंथः,
मंथकः a chick-pea.
लोचनः {1} a crab. {2} an owl.
वंशः N. of a celebrated work by Vyāsa supplementary to the Mahābhārata.
वर्षः N. of one of the nine divisions of Jambudvīpa.
वल्लभा {1} Lakṣmī. {2} the sacred basil.
वासरः ‘Vishṇu's day, ’ the eleventh day of a lunar fortnight (एकादशी).
वाहनः {1} Garuḍa. {2} Indra. °दिश् f. the east.
वीजं yellow orpiment.
शरः an epithet of Śiva (Viṣṇu having served Śiva as the shaft which burnt down ‘the three cities’ or cities of the demon Tripura).
सखः a Gandharva.
संकीर्तनं repeating the name of Viṣṇu.
सुतः,
सूनुः N. of Arjuna.
हयः {1} Indra
R. 9. 18. {2} the sun. {3} N. of Skanda. {4} of Gaṇeśa.
हरः a particular form of deity consisting of Viṣṇu and Śiva conjoined. °आत्मकः {1} N. of Garuḍa. {2} of Śiva's bull.
हेतिः f. {1} the rain-bow
कथमवलोकयेयमधुना हरिहेतिमतीः (ककुभः) Māl. 9. 18. {2} the discus of Viṣṇu. °हूतिः the ruddy goose
Śi. 9. 15.
Monier Williams Cologne
English
1. हरि
mfn.
 (for 2. See col. 3) bearing, carrying (See दृति and नाथ-ह्°).
2. ह॑रि
mfn.
 (prob.
fr.
 a lost √ हृ, ‘to be yellow or green’
for 1. हरि See above, col. 2) fawn-coloured, reddish brown, brown, tawny, pale yellow, yellow, fallow, bay (esp. applied to horses), green, greenish,
RV.
&c.
 ,
&c.
ह॑रि
m.
 yellow or reddish brown or green (the colour),
L.
a horse, steed (esp. of Indra),
RV.
&c.
&c.
a lion,
MBh.
Kāv.
&c.
the sign of the zodiac Leo,
VarBṛS.
the sun, ib.
=
 हरि-नक्षत्र, ib.
a monkey,
MBh.
R.
&c.
(L. also, a ray of light
the moon
Phaseolus Mungo
a jackal
a parrot
a peacock
the Koil or Indian cuckoo
a goose
a frog
a snake
fire)
the wind or
N.
 of Vāyu (god of the wind),
R.
of Indra, ib.
&c.
(esp. )
N.
 of Viṣṇu-Kṛṣṇa (in this sense thought by some to be derived from √ हृ, ‘to take away or remove evil or sin’),
MBh.
Kāv.
&c.
of Brahmā,
TĀr.
of Yama,
L.
of Śiva,
L.
of Śukra,
L.
of Su-parṇa,
L.
of a son of Garuḍa,
MBh.
of a Rākṣasa, ib.
of a Dānava,
Hariv.
of a son of Akampana (or Anukampana),
MBh.
of a son of Tārakākṣa, ib.
of a son of Parājit,
Hariv.
of a son of Parāvṛt,
VP.
of a worshipper of Viṣṇu,
BhP.
of various authors and scholars (esp. of the poet Bhartṛ-hari as the author of the Vākya-padīya
also with मिश्र, भट्ट, दीक्षित
&c.
 ),
Cat.
of a mountain,
VP.
of a world (cf. हरि-वर्ष),
L.
of a metre,
Col.
of a partic. high number,
Buddh.
pl.
 men, people (= मनुष्याः),
Naigh.
 ii, 3
a partic. class of gods under Manu Tāmasa,
Pur.
हरि [cf.
Lat.
 holus, helvus, fulvus
Lith.
 żálias, żélti
Slav.
 zelenǔ
Germ.
 gëlo, gelb
Eng.
 yellow.]
3. हरि
ind.
 (for 1. See
p.
 1289, col. 2
for 2. ib., col. 3) an exclamation (‘alas!’),
MW.
Monier Williams 1872
English
हरि 1. हरि, इस्, इस्, इ (perhaps to be connected
with हिरि and rt. 2. हृ, q. v.
according to some an ab-
breviated form of हरित्, p. 1167
in Uṇādi-s. IV. 118.
said to be fr. rt. 1. हृ, p. 1175), green, greenish
yellow, yellow
reddish brown, bay, tawny
(इस्),
m. green (the colour)
a yellow or golden colour
a reddish brown or tawny colour
N. of Viṣṇu
of Kṛṣṇa (regarded as identical with Viṣṇu)
of
Śiva
of Brahmā
of Indra
of Yama
a man,
people, (in Naigh. II. 3. हरयः is enumerated
among the मनुष्य-नामानि)
N. of the Soma
(so called as being हरित-वर्ण, see Nirukta IV.
19)
a stone for crushing the Soma (Ved., Sāy.
हरयः = ग्रावाणः, Ṛg-veda III. 44, 1)
the
moon
the sun
a ray of light
fire
wind, air
a
horse
a bay horse, horse of Indra, (in Naigh. I.
15. हरी, m. du., is given as ‘the horses of Indra
’
and in Ṛg-veda I. 16, 1
101, 10, &c., the plurals
हरयः and हरिभिः occur
cf. हरीन्, acc. pl.
‘the horses of Indra, ’ in Śakuntalā, Act 1)
a lion
a parrot
the Koïl or Indian cuckoo
a peacock
a
goose
an ape
a frog
a snake
one of the nine
Varṣas or divisions into which the known continent
is divided, (see वर्ष)
N. of the poet Bhartṛ-
hari (by which he is usually known)
N. of several
other authors
a species of the Aty-aṣṭi metre
[cf.
Zend zairi, ‘yellow
’ zairina, ‘yellowish’ (= ह-
रिण): Gr. χλό-η, χλο-ερό-ς, χλω-ρό-ς, χλό-ο-ς,
χολή: Lat. helus (holus, olus), hel-vu-s, hel-vo-lus,
gilvus: Old Germ. grô-j-u, gruo-j-u, grô-ni:
Angl. Sax. growan, grœn, grene: Slav. zel-ige,
‘vegetables
’ zel-enu, ‘green:’ Lith. zel-iu, ‘to
become green
’ zol-e, ‘grass
’ zal-ie-s, ‘green:’
Hib. glas, ‘green, pale.’]
—हरि-कान्त, अस्, आ,
अम्, beloved by Indra, dear to Indra
beautiful as a
lion.
—हरि-कृष्ण, अस्, m. a proper N.
—हरि-
केलीय, अस्, m. ‘sported in by Viṣṇu, ’ the country
of Bengal
(अस्, आ, अम्), belonging to or dwelling
in Bengal.
—हरि-केश, अस्, m. ‘yellow-haired, ’
epithet of Savitṛ (Ved.)
N. of one of the seven
principal rays of the sun (supposed to supply heat to
the stars)
epithet of Śiva, (according to some so
called as ‘lord of Hari and Brahmā
cf. हरि, 3. क)
N. of a Yakṣa (who propitiated the god Śiva and
was made by him a leader of his troops and a
guardian of fields and fruits
see दण्ड-पाणि).
—हरि-क्रान्ता, f. a kind of plant (= विष्णु-
क्रान्ता).
—हरि-क्षेत्र, N. of a place.
—हरि-
गण, अस्, m. a troop of horses
a proper N.
—हरि-गन्ध, अम्, n. a sort of sandal (= हरि-
चन्दन).
—हरि-गृह, अम्, n. the abode of
Hari
N. of a city and district, (also called Sam-
bhalpūr, = शुम्भ-पुर, एक-चक्र।)
—हरि-
चन्दन, अस्, अम्, m. n. a sort of yellow sandal-
wood or sandal tree (= तैल-पर्णिक, इन्द्र-चन्-
दन, महा-गन्ध)
one of the five trees of
paradise (the other four being called Pārijāta, Man-
dāra, Santāna, and Kalpa)
(अम्), n. saffron
moon-
light
the filament of a lotus (= पद्म-केशर)
the person of a lover or mistress.
—हरिचन्दना-
स्पद (°न-आस्°), अम्, n. the site of yellow sandal-
wood.
—हरि-चन्द्र, अस्, m., N. of a physician
(author of a commentary on the Caraka-tantra).
—हरि-ज, अम्, n. (in astronomy) longitude (said
to = क्षिति-ज).
—हरि-जीवन-मिश्र, अस्, m., N.
of the author of the Snāna-sūtra-paddhati.
—हरि-
तुरङ्गम, अस्, m., N. of Indra, (see हर्य्-अश्व।)
—हरितुरङ्गमायुध (°म-आय्°), अम्, n.
Indra's thunderbolt.
—हरि-त्रात, अस्, आ, अम्, pro-
tected by Hari.
—हरि-दत्त, अस्, m. a proper N.
—हरि-दर्भ, see हरिद्-गर्भ.
—हरि-दास,
अस्, m. a slave or worshipper of Viṣṇu
N. of
a king
of the author of a commentary on the
Nyāya-kusumāñjali
of the author of the Le-
khaka-muktāmaṇi.
—हरि-दिन, अम्, n. ‘Hari's
day, ’ a particular day sacred to Viṣṇu.
—हरि-
दीक्षित, अस्, m., N. of a preceptor.
—हरि-
दृश्वन्, आ, अरी, अ, see Vopa-deva IV. 13.
—हरि-
देव, अस्, m. the asterism Śravaṇā
a proper N.
—हरि-द्रव, अस्, m. green fluid
(perhaps)
Soma
a powder made from the blossoms of the
Nāga-keśara tree.
—हरि-द्रु, उस्, m. a kind of
Curcuma (= दारु-हरिद्रा, पीत-दारु)
a tree (in
general).
—हरि-द्वार, अम्, n. ‘Viṣṇu's gate, ’
N. of a celebrated town and Tīrtha or sacred bathing-
place (commonly called Hardvār or Hurdvār
this
is the place where the Ganges finally leaves the
mountainous districts for the level plains of Hin-
dūstān, whence it is sometimes called Gaṅgā-dvāra
tens of thousands of pilgrims flock to this Tīrtha at
particular seasons and seek priority of ablution in
the sacred stream, the complete purgation from sin
being supposed to depend on seizing the auspicious
moment laid down by astrologers
it is called ‘Hari's
gate, ’ as leading to Vaikuṇṭha or Viṣṇu's heaven).
—हरि-धायस्, आस्, आस्, अस्, Ved. yellow-rayed,
having golden luminaries, (in Ṛg-veda III. 44, 3,
Sāy. explains हरि-धायसम् by हरितो हरित-
वर्णा धायसो धारका रश्मयो यस्याः।)
—ह-
रि-नाथ, अस्, m., N. of the author of the Smṛti-
sāra
of the author of the Rāma-vilāsa-kāvya
of
the author of the Kaṇṭhābharaṇa-mārjana and the
Kāvyādarśa-mārjana commentaries.
—हरि-नामन्,
अ, n. the name of Hari or Viṣṇu
(आ), m. the
kidney-bean, Phaseolus Mungo.
—हरि-नायक,
अस्, m., N. of the author of a work on music.
—हरि-नेत्र, अम्, n. the eye of Viṣṇu
a white
lotus
an eye of a greenish colour
(अस्), m. ‘having
greenish eyes, ’ an owl.
—हरि-पद, अम्, n. (ac-
cording to some) the vernal equinox.
—हरि-पर्ण,
अस्, आ, अम्, green-leaved
(अम्), n. a radish.
—हरि-
प्रबोध, N. of a work.
—हरि-प्रिय, अस्, आ, अम्,
liked or loved by Viṣṇu
(अस्), m. the Kadamba
tree
other plants, &c. (= पीत-भृङ्गराज
=
विष्णु-कन्द
= कर-वीर
= बन्धूक)
a
conch-shell
a mad person
armour (= कञ्चुक)
Śiva
(आ), f. Lakṣmī
the earth
sacred basil (=
तुलसी)
the twelfth day of a lunar fortnight
(अम्),
n. a kind of dark sandal-wood
the root Uśīra, q. v.
—हरि-बालुक, अम्, n. ‘yellow sand, ’ a kind of
perfume and drug (= एलवालु, q. v.).
—हरि-
बुङ्ग-पुर, अम्, n., N. of a town.
—हरि-भक्त,
अस्, m. a worshipper of Viṣṇu.
—हरि-भट्ट, अस्,
m., N. of the author of a work on music.
—हरि-
भद्र, अम्, n. = हरि-बालुक.
—हरि-भाविनी or
हरि-भाविणी, f. a woman who meditates on Viṣṇu.
—हरि-भुज्, क्, m. ‘frog-eater, ’ a snake.
—हरि-
मन्थ, अस्, m. the tree Premna Spinosa (the wood
of which by attrition produces flame)
the chick-pea
(= चणक)
N. of a particular country or district.
—हरि-मन्थक, अस्, m. the chick-pea.
—हरि-
मन्थ-ज, अस्, m. ‘produced in the district Hari-
mantha, ’ the chick-pea
a sort of dark kidney-bean.
—हरि-यूपीया, f., Ved., N. of a city or of a river.
—हरि-योग, अस्, आ, अम्, Ved. having a yoke of
bay horses, yoked with horses.
—हरि-योजन, अस्,
m., Ved. ‘harnesser of the Hari steeds, ’ Indra
[cf.
हारियोजन।]
—हरि-राम, अस्, m., N. of the
author of the Dharmitāvacchedakatā-pratyāsatti-
vicāra, the Navīna-mata-vicāra, the Maṅgala-vāda,
and the Sāmagrī-vāda.
—हरि-राय, अस्, m., N. of
the author of the Jīcaraṇa-cihna-māhātmya.
—हरि-
लीला, f., N. of Vopa-deva's index to the Bhāgavata-
Purāṇa.
—हरिलीला-विवेक, अस्, m., N. of a com-
mentary by Hemādri on the Hari-līlā.
—हरि-
लोचन, अस्, आ, अम्, having dark-green eyes
tawny-
eyed
(अस्), m. a crab
an owl.
—हरि-वंश, अस्,
m. the family of Kṛṣṇa (as identified with Viṣṇu)
N. of a celebrated poem supplementary to the Mahā-
bhārata on the history and adventures of Kṛṣṇa
and his family, (it is usually regarded as part of the
greater epic, though really a comparatively modern
addition to it
the poem consists of no less than
16, 374 verses, comprised in three sections, called
Harivaṃśa-parvan, Viṣṇu-parvan, and Bhaviṣya-
parvan
in the first is contained a description of the
creation of the world and a history of the solar and
lunar races, the second gives a detailed biography
of Kṛṣṇa, and the third an account of the future
condition of the world with the corruptions about to
prevail during the Kali-yuga.)
—हरि-वंश-गोस्वा-
मिन्, ई, m., N. of the author of the Rādhā-rasa-
sudhā-nidhi.
—हरि-वत्, आन्, अती, अत्, possessing
Hari
(आन्), m. ‘possessing bay horses, ’ N. of Indra,
(in Ṛg-veda VIII. 40, 9. हरिवः, voc. c., occurs.)
—हरि-वर्पस्, आस्, आस्, अस्, Ved. having a verdant
form, tinted with green, green-coloured (said of the
earth).
—हरि-वर्मन्, आ, m., N. of a poet.
—हरि-वर्ष, अम्, n. one of the nine divisions
of Jambu-dvīpa or the known continent, (the country
between the Niṣadha and Hema-kūṭa mountains,
see वर्ष, p. 893)
(अस्), m., N. of a king of
Niṣadha (son of Agnīdhra),
—हरि-वल्लभ, अस्,
m. ‘beloved by Viṣṇu, ’ N. of the author of the
Sudhodaya
(आ), f. epithet of Lakṣmī
sacred basil
(= तुलसी)
another plant (= जया).
—हरि-वा-
सर, अम्, n. Viṣṇu's day (the eleventh or twelfth
lunar day, or according to some, the first quarter of
the twelfth lunar day).
—हरि-वाहन, अस्, m.
‘Viṣṇu-bearer, ’ Garuḍa
‘having bay horses, ’ Indra
[cf. हर्य्-अश्व, हरि-हय].
—हरि-वीज, अस्, m.
‘Viṣṇu's seed, ’ yellow orpiment, (see हरिताल।)
—हरि-वृष, अम्, n. a division of the continent,
(see हरि-वर्ष।)
—हरि-शङ्कर, अस्, m., N. of
a scribe
of a place.
—हरि-शयन, अम्, n. the
sleep of Viṣṇu.
—हरि-शर, अस्, m. ‘having Viṣṇu
for an arrow, ’ epithet of Śiva, (Viṣṇu having served
Śiva as the shaft which set the cities of Tripura on
fire.)
—हरि-शर्मन्, आ, m., N. of a poet.
—हरि-
शिप्र, अस्, m., Ved. ‘ruddy-jawed, ’ epithet of Indra.
—हरि-श्चन्द्र, अस्, आ, अम् (see चन्द्र), Ved.
having golden-coloured splendor
(अस्), m., N. of
the twenty-eighth king of the solar dynasty in the
Tretā age, (he was son of Tri-śaṅku, and was cele-
brated for his piety
according to the Mārkaṇḍeya-
Purāṇa, which gives a most interesting legend de-
tailing the history of this prince, he gave up his
whole country, sold his wife and son, and finally
himself, to satisfy the demands of Viśvā-mitra, whom
he had provoked by interfering to protect the Sciences
who were becoming mastered by this intensely
austere sage
after enduring incredible sufferings,
Hari-ścandra won the pity of the gods and was
raised with his subjects to heaven
on the other
hand, in the Sabhā-parvan of the Mahā-bhārata,
verse 489 &c., his performance of the Rāja-sūya
sacrifice is stated to have been the cause of his
elevation, and in the Aitareya-Brāhmaṇa quite another
legend is told about him, see under शुनः-शेप,
p. 1014: in later legends Hari-ścandra is represented
as insidiously induced by Nārada to relate his actions
with unbecoming pride, whereupon he was degraded
from Svarga, one stage at each sentence, till stopping
in time and doing homage to the gods he was fixed
with his capital in mid-air
his aerial city is popu-
larly believed to be still visible in the skies at parti-
cular times
cf. शौभ)
(अम्), n., N. of a Liṅga.
—हरिश्चन्द्र-तीर्थ, अम्, n., N. of a Tīrtha.
—हरिश्चन्द्र-पुर, अम्, n. the city of Hari-
ścandra (= शौभ, see above).
—हरि-श्मशारु or
हरि-श्मश्रु, उस्, उस्, उ, Ved. ruddy-bearded, golden-
bearded, having a yellow beard.
—हरि-श्रम,
अस्, m. a proper N.
—हरि-श्रवा, f., N. of a river.
—हरि-श्री, ईस्, ईस्, इ, Ved. blessed with or abounding
in horses.
—हरि-षाच्, क्, क्, क्, Ved. enjoying or par-
taking of Soma, (Sāy. = सोमस्य सम्भक्तृ, Ṛg-
veda X. 94, 12.)
—हरि-षेण, अस्, m. (षेण for
सेन fr. सेना), N. of the tenth of the Jaina Cakra-
vartins.
—हरि-ष्ठा, आस्, आस्, अम् (ष्ठा for स्था),
Ved. one who stands over horses, a guider of horses,
(Sāy. = हर्योः स्थातृ, Ṛg-veda VI. 17, 2.)
—ह-
रि-सख, अस्, m. ‘friend of Indra, ’ a Gandharva.
—हरि-सङ्कीर्तन, अम्, n. the act of pronouncing
or repeating the name of Viṣṇu (supposed to possess
great efficacy).
—हरि-सुत, अस्, m. ‘son of Hari, ’
N. of Arjuna
of the tenth Cakra-vartin, (also called
Hari-ṣeṇa.)
—हरि-सूक्त, अम्, n. a hymn addressed
to Hari.
—हरि-सूनु, उस्, m. ‘son of Hari, ’ N. of
Arjuna.
—हरि-स्तोत्र, अम्, n. and हरि-स्तुति, इस्,
f., N. of two Vedānta hymns (in praise of Viṣṇu).
—हरि-स्वामिन्, ई, m., N. of a priest
of the author
of a commentary on the Śatapatha-Brāhmaṇa.
—ह-
रि-हय, अस्, m. ‘having bay or gold-coloured
horses, ’ epithet of Indra
of the Sun
of Skanda
of Gaṇeśa.
—हरि-हर, अस्, m. a particular form
of deity consisting of Viṣṇu and Śiva conjoined
N. of a king
of a poet
of several other persons.
—हरि-हर-कथा, f. the repeating of the names
of Hari and Hara (i. e. of Viṣṇu and Śiva).
—हरि-
हर-क्षेत्र, अम्, n. ‘the sacred place of Viṣṇu and
Śiva conjoined, ’ N. of a particular Tīrtha and place
of pilgrimage.
—हरि-हर-पुरी, N. of a preceptor.
—हरिहर-भाष्य, अम्, n., N. of a commen-
tary.
—हरि-हरात्मक (°र-आत्°), अस्, इका, अम्,
identified with Viṣṇu and Śiva in their united state
(अस्), m. Garuḍa
the bull of Śiva (= शिव-वृष)
Dakṣa (according to some)
(अम्), n. = हरिहर-
क्षेत्र.
—हरि-हेति, इस्, f. the weapon of Viṣṇu,
i. e. the Cakra or discus.
—हरिहेति-हूति, इस्, m. =
चक्र-वाक, a sort of duck.
—हर्य्-अक्ष, अस्, m.
‘green-eyed, brown-eyed, ’ a lion
N. of Kuvera
of Śiva
of a son of Pṛthu.
—हर्य्-अङ्ग, अस्, m.,
N. of a king.
—हर्य्-अश्व, अस्, m. ‘having bay
horses called Hari, ’ N. of Indra
of Śiva
of a son of
Dṛḍhāśva
of several other persons
(आस्), m. pl.,
N. of 5000 sons of Dakṣa.
—हर्य्-आत्मन्, आ, m.
epithet of Uttama (one of the twenty-eight Vyāsas).
हरि 2. हरि, ind. alas!
Macdonell
English
हरि hár-i,
a.
 [√ 3. hṛ, be yellow] tawny, 🞄yellow (esp. of horses)
greenish (rare, C.)
🞄m. (C.) steed (sp. of Indra)
lion
monkey
🞄N. of Indra and (more commonly) of Viṣṇu-Kṛṣṇa
🞄N. of a various men
(hári)- 🞄keśa,
a.
 tawny-haired
-gaṇa,
m.
 troop of 🞄horses
N.
-ghoṣa,
m.
 N.
-candana, 🞄m. (?) Indraʼs sandal tree (one of the five trees 🞄in Indraʼs paradise)
kind of sandal tree
🞄n. yellow sandal
-candra,
m.
 N.
-cāpa, 🞄m.
n.
 Indraʼs bow, rainbow.
Benfey
English
हरि हरि (curtailed हरित्),
I.
adj.
1.
Green.
2. Tawny.
3. Yellow, Indr.
1, 7
Arj. 4, 12.
II.
m.
1. Green,
tawny, yellow, the colour.
2. Viṣṇu
or Kṛṣṇa, Hit. pr. d. 28, M.M.
Pañc.
pr. d. 1.
3. Indra, Śāk. d. 156.
4. Śiva.
5. Yama.
6. The sun, Mālat. 149, 1.
7.
The moon.
8. A ray of light.
9. Fire.
10. Wind.
11. A horse (of Indra
cf.
the ved. use of हरित्, and Śāk. 6, 5)
Arj. 4, 32.
12. A lion, Vikr. d. 16.
13. A
parrot.
14. The Indian cuckoo.
15. A
peacock.
16. A goose.
17. An ape,
Utt. Rāmac. 84, 9.
18. A frog.
19. A
snake.
20. One of the वर्षस्, or
divisions, into which the continent is
divided.
--
Comp.
नर-, and नृ-,
m.
Viṣṇu, in his fourth avatāra, as a lion-
headed man, Bhāg. P. 5, 18, 7
7, 8, 27.
-- Cf. A.S. growan
O.H.G. grôen,
grôni
A.S. groen, grene
also geal,
gealla
Lat. gilvus
χολή, and pro-
bably χλόα
cf. हरित्।
Hindi
Hindi
विष्णु
Apte Hindi
Hindi
हरि
वि* - हृ + इन
"हरा, हरा-पीला"
हरि
वि* - -
"खाकी, लाख के रंग का, लालीयुक्त भूरा, कपिल"
हरि
वि* - -
पीला
हरिः
पुं*
 - -
विष्णु का नाम
हरिः
पुं*
 - -
इन्द्र का नाम
हरिः
पुं*
 - -
शिव का नाम
हरिः
पुं*
 - -
ब्रह्मा का नाम
हरिः
पुं*
 - -
यम का नाम
हरिः
पुं*
 - -
सूर्य
हरिः
पुं*
 - -
चन्द्रमा
हरिः
पुं*
 - -
मनुष्य
हरिः
पुं*
 - -
प्रकाश की किरण
हरिः
पुं*
 - -
अग्नि
हरिः
पुं*
 - -
पवन
हरिः
पुं*
 - -
सिंह
हरिः
पुं*
 - -
घोड़ा
हरिः
पुं*
 - -
इन्द्र का घोड़ा
हरिः
पुं*
 - -
"लंगूर, बन्दर"
हरिः
पुं*
 - -
कोयल
हरिः
पुं*
 - -
मेंढक
हरिः
पुं*
 - -
तोता
हरिः
पुं*
 - -
साँप
हरिः
पुं*
 - -
खाकी या पीला रंग
हरिः
पुं*
 - -
मोर
हरिः
पुं*
 - -
भर्तृहरि कवि का नाम
हरिः
पुं*
 - हृ+इन्
विष्णु
हरिः
पुं*
 - हृ+इन्
इन्द्र
हरिः
पुं*
 - हृ+इन्
सूर्य
हरिः
पुं*
 - हृ+इन्
अग्नि
हरिः
पुं*
 - हृ+इन्
वायु
हरिः
पुं*
 - हृ+इन्
सिंह
हरिः
पुं*
 - हृ+इन्
घोड़ा
हरिः
पुं*
 - हृ+इन्
बन्दर
हरिः
पुं*
 - हृ+इन्
कोयल
हरिः
पुं*
 - हृ+इन्
साँप
हरिः
पुं*
 - हृ+इन्
मोर
हरिः
पुं*
 - हृ+इन्
सिंह राशि
भूतसङ्ख्या
Sanskrit
९, अङ्क, अन्तर, अम्बुजासन, उपेन्द्र, ऋद्धि, कपाट, कवाट, कवि, कूप, केशव, क्षत, खग, खचर, खेगामी, खेचर, गम्भीर, गाम्भीर, गो, ग्रह, छिद्र, तामिस्र, तार्क्ष्यध्वज, दिविसद्, दुर्गा, द्वार, नन्द, नभोग, नव, निधान, निधि, पट, पदार्थ, बल, बिल, मिति, यन्त्र, रत्न, रन्ध्र, लब्ध, लब्धि, वट, विल, विवर, शुषिर, सुषिर, हरि
Bopp
Latin
हरि
1) Adj. a) viridis. b) gilvus, flavus. c) nigricans e
gilvo. IN. 1. 7. 5. 1. A. 4. 12. IN. 5. 54.
2) Subst. m.
a) equus. A. 1. 1. 2. 5. b) leo. DR. 5. 7. c) nomen Visch-
nûs.
Anekartha-Dvani-Manjari
Sanskrit
हरि
पु
हरि, अर्क, मर्कट, मण्डूक, विष्णु, वासव, वायु, तुरङ्ग, सिंह, सितांशु, यम, इन्द्र, भानु, मरुत्, भेक, वाजिन्, कपि, अंशु, भीरु, सोम, शुक्ल, सर्प, स्वर्णवर्ण
अर्क-मर्कट-मण्डूक-विष्णु-वासव-वायवः ।
तुरङ्ग-सिंह-सितांशुर्यमाश्च हरयो दश ॥ ७ ॥
हरिरिन्द्रो हरिर्भानुर्हरिर्विष्णुर्हरिर्मरुत् ।
हरिः सिंहो हरिर्भेको हरिर्वाजी हरिः कपिः ॥ ८ ॥
हरिरंशुर्हरिर्भीरुर्हरिः सोमो हरिर्यमः ।
हरिः शुक्लो हरिः सर्पः स्वर्णवर्णो हरिः स्मृतः ॥ ९ ॥
verse 1.1.1.7
page 0001
हंस
पु
हंस, जीव, राजन्, रवि, धर्म, तपस्विन्, तुरङ्गम, शित, पक्षिविशेष, हरि
जीवे राज्ञि रवौ धर्मे तपस्विनि तुरङ्गमे ।
शिते पक्षिविशेषे च हंसशब्दो हरावपि ॥ २३ ॥
verse 1.1.1.23
page 0002
गोविन्द
पु
गोविन्द, हरि, गोसङ्ख्य
गोविन्दो हरिगोसङ्ख्ये शिवकृष्णौ वृषाकपी ॥ २ ॥
verse 3.1.1.2
page 0013
Aufrecht Catalogus Catalogorum
English
भर्तृहरि shortened हरि
Mahābhāṣyadīpikā.
Mahābhāṣyatripadīvyākhyāna.
Vākyapadīya
.--Kārikāḥ. Rādh 9. Oppert 4267.
C. by Helārāja K. 90.
Śataka.
हरि a common abbreviation for Bhartṛhari, as the
author of the Vākyapadīya.
हरि guru of Kṛṣṇa Bhaṭṭa Ārḍe (Gādādharīvivṛti).
Hall p. 31.
हरि son of Nāḍiga, father of Soma, father of Mahādeva,
father of Goṇiga, father of Acyuta (Rasasaṃgraha-
siddhānta). W. p. 294.
हरि of Gurjara, father of Devadatta (Dhāturatnamālā).
Oxf. 320^b.
हरि son of Kṛṣṇa, son of Ananta, father of Ananta,
grandfather of Nārāyaṇa (Muhūrtamārtaṇḍa 1572).
Oxf. 335^a.
हरि poet. Padyāvalī.
हरि a writer on Alaṃkāra (in Prākṛt). Quoted by
Nami on Kāvyālaṃkāra 2, 19.
हरि
Āśaucamrṇaya.
हरि
Padakaumudī gr.
हरि
Pramāṇapramoda ny.
हरि
Śivārādhanadīpikā.
हरि
Saptapadārthīvyākhyā.
हरि
Sahṛdaya dh.
हरि
Haihayendrakāvya and C..
हरि father of Somanātha (Ramalasikatā).
हरि
Āśaucadaśkaṭīkā.
हरि son of Narasiṃha:
Kṛṣṇāmṛtaṭīkā.
Edgerton Buddhist Hybrid
English
hari, m.,
(1) n. of a nāga king: May 〔246.32〕
(2) (m. or f.) a high number: Mvy 〔7868〕, cited from Gv 〔133.13〕
= harisa, v.l. hārisa, m., Mvy 〔7740〕
Tib. thiṅ yug in both Mvy citations
in Gv 〔106.3〕 represented by harita.
Lanman
English
hári, a. fallow, pale yellow, yellowish
greenish
as m. du. (cf. Eng. pair of bays,
i. e. bay horses) the fallow steeds, esp. of
Indra, his coursers. [√*ghṛ, *hṛ, ‘be
yellow, ’ is inferrible, but not quotable:
cf. χλω-ρός, ‘greenish-yellow’
χλόν,
‘verdure’
Lat. helus or holus or olus,
‘greens, vegetables’
helvus, ‘grayishyellow’
AS. geolo, Eng. yellow
also
gol-d (cf. hiraṇya).]
Abhyankara Grammar
English
हरि a short form used for भर्तृहरि, the stalwart grammarian Bhartrhari, by later grammarians and comme- ntators in their references to him. See the word भर्तृहरि above.
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
हरि *Lichtstrahl, Kaṃs. IV, 39d.
हरि °dunkelfarbig, H XLIV, 9.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 पीत, पिङ्ग, पिङ्गल, पिङ्गलक, हरि, हरित्, हरित, काद्रव, पाण्डु
adjective
हरिद्रायाः वर्णः इव वर्णः यस्य।
"तस्य वस्त्रं पीतम् आसीत्।"
Sanskrit Tibetan
Tibetan
kun khyab
१) आकाश् २) आबिषय ३) व्योमन् ४) हरि
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
इक्ष्वाकुकुलसंभूताः स्याद्द्वाविंशतिरर्हताम् ।
मुनिसुव्रतनेमी तु हरिवंशसमुद्भवौ ॥ ३५ ॥
-wordlist-
इक्ष्वाकु (पुं), हरि (पुं)
--source--
आदित्यः सवितार्यमा खरसहस्रोष्णांशुरंशू रवि-
र्मार्तण्डस्तरणिर्गभस्तिररुणो भानुर्नभोऽहर्मणिः ।
सूर्योऽर्कः किरणो भगो ग्रहपुषः पूषा पतङ्गः खगो
मार्ताण्डो यमुनाकृतान्तजनकः प्रद्योतनस्तापनः ॥ ९५ ॥
p{0008}
ब्रध्नो हंसश्चित्रभानुर्विवस्वान्सूरस्त्वष्टा द्वादशात्मा च हेलिः ।
मित्रो ध्वान्तारातिरब्जांशुहस्तश्चक्राब्जाहर्बान्धवः सप्तसप्तिः ॥ ९६ ॥
दिवादिनाहर्दिवसप्रभाविभाभासः करः स्यान्मिहिरो विरोचनः ।
ग्रहाब्जिनीगोद्युपतिर्विकर्तनो हरिः शुचीनौ गगनाद्ध्वजाध्वगौ ॥ ९७ ॥
हरिदश्वो जगत्कर्मसाक्षी भास्वान्विभावसुः ।
त्रयीतनुर्जगच्चक्षुस्तपनोऽरुणसारथिः ॥ ९८ ॥
-wordlist-
आदित्य (पुं), सवितृ (पुं), अर्यमन् (पुं), खरांशु (पुं), सहस्रांशु (पुं), उष्णांशु (पुं), अंशु (पुं), रवि (पुं), मार्तण्ड (पुं), तरणि (पुं), गभस्ति (पुं), अरुण (पुं), भानु (पुं), नभोमणि (पुं), अहर्मणि (पुं), सूर्य (पुं), अर्क (पुं), किरण (पुं), भग (पुं), ग्रहपुष (पुं), पूषन् (पुं), पतङ्ग (पुं), खग (पुं), मार्ताण्ड (पुं), यमुनाजनक (पुं), कृतान्तजनक (पुं), प्रद्योतन (पुं), तापन (पुं), ब्रध्न (पुं), हंस (पुं), चित्रभानु (पुं), विवस्वत् (पुं), सूर (पुं), त्वष्टृ (पुं), द्वादशात्मन् (पुं), हेलि (पुं), मित्र (पुं), ध्वान्ताराति (पुं), अब्जहस्त (पुं), अंशुहस्त (पुं), चक्रबान्धव (पुं), अब्जबान्धव (पुं), अहर्बान्धव (पुं), सप्तसप्ति (पुं), दिवाकर (पुं), दिनकर (पुं), अहस्कर (पुं), दिवसकर (पुं), प्रभाकर (पुं), विभाकर (पुं), भास्कर (पुं), मिहिर (पुं), विरोचन (पुं), ग्रहपति (पुं), अब्जिनीपति (पुं), गोपति (पुं), द्युपति (पुं), विकर्तन (पुं), हरि (पुं), शुचि (पुं), इन (पुं), गगनध्वज (पुं), गगनाध्वग (पुं), हरिदश्व (पुं), जगत्साक्षिन् (पुं), कर्मसाक्षिन् (पुं), भास्वत् (पुं), विभावसु (पुं), त्रयीतनु (पुं), जगच्चक्षुस् (पुं), तपन (पुं), अरुणसारथि (पुं)
--source--
इन्द्रो हरिर्दुश्च्यवनोऽच्युताग्रजो वज्री विडौजा मघवान्पुरंदरः ।
प्राचीनबर्हिः पुरुहूतवासवौ संक्रन्दनाखण्डलमेघवाहनाः ॥ १७१ ॥
सुत्रामवास्तोष्पतिदल्मिशक्रा वृषा शुनासीरसहस्रनेत्रौ ।
पर्जन्यहर्यश्वऋभुक्षिबाहुदन्तेयवृद्धश्रवसस्तुराषाट् ॥ १७२ ॥
सुरर्षभस्तपस्तक्षो जिष्णुर्वरशतक्रतुः ।
कौशिकः पूर्वदिग्देवाप्सरःस्वर्गशचीपतिः ॥ १७३ ॥
पृतनाषाडुग्रधन्वा मरुत्वान्मघवास्य तु ।
-wordlist-
दिक्पाल (पुं), इन्द्र (पुं), हरि (पुं), दुश्च्यवन (पुं), अच्युताग्रज (पुं), वज्रिन् (पुं), विडौजस् (पुं), मघवन् (पुं), पुरन्दर (पुं), प्राचीनबर्हिस् (पुं), पुरुहूत (पुं), वासव (पुं), सङ्क्रन्दन (पुं), आखण्डल (पुं), मेघवाहन (पुं), सुत्रामन् (पुं), वास्तोष्पति (पुं), दल्मि (पुं), शक्र (पुं), वृषन् (पुं), सुनाशीर (पुं), सहस्रनेत्र (पुं), पर्जन्य (पुं), हर्यश्व (पुं), ऋभुक्षिन् (पुं), बाहुदन्तेय (पुं), वृद्धश्रवस् (पुं), तुराषाह् (पुं), सुरर्षभ (पुं), तपस्तक्ष (पुं), जिष्णु (पुं), वरक्रतु (पुं), शतक्रतु (पुं), कौशिक (पुं), पूर्वदिक्पति (पुं), देवपति (पुं), अप्सरःपति (पुं), स्वर्गपति (पुं), शचीपति (पुं), पृतनाषाह् (पुं), उग्रधन्वन् (पुं), मरुत्वत् (पुं), मघवन् (पुं)
--source--
यमः कृतान्तः पितृदक्षिणाशाप्रेतात्पतिर्दण्डधरोऽर्कसूनुः ।
कीनाशमृत्यू समवर्तिकालौ शीर्णाङ्घ्रिहर्यन्तकधर्मराजाः ॥ १८४ ॥
यमराजः श्राद्धदेवः शमनो महिषध्वजः ।
कालिन्दीसोदरश्चापि धूमोर्णा तस्य वल्लभा ॥ १८५ ॥
-wordlist-
यम (पुं), कृतान्त (पुं), पितृपति (पुं), दक्षिणाशापति (पुं), प्रेतपति (पुं), दण्डधर (पुं), अर्कसूनु (पुं), कीनाश (पुं), मृत्यु (पुं), समवर्तिन् (पुं), काल (पुं), शीर्णाङ्घ्रि (पुं), हरि (पुं), अन्तक (पुं), धर्मराज (पुं), यमराज (पुं), श्राद्धदेव (पुं), शमन (पुं), महिषध्वज (पुं), कालिन्दीसोदर (पुं), यमवल्लभा (स्त्री), धूमोर्णा (स्त्री)
--source--
मुद्गस्तु प्रथनो लोभ्यो बलाटो हरितो हरिः ।
-wordlist-
मुद्ग (पुं), प्रथन (पुं), लोभ्य (पुं), बलाट (पुं), हरित (पुं), हरि (पुं)
--source--
घोटकस्तुरगस्तार्क्ष्यस्तुरंगोऽश्वस्तुरंगमः ॥ १२३२ ॥
गन्धर्वोऽर्वा सप्तिवीती वाहो वाजी हयो हरिः ।
-wordlist-
घोटक (पुं), तुरग (पुं), तार्क्ष्य (पुं), तुरङ्ग (पुं), अश्व (पुं), तुरङ्गम (पुं), गन्धर्व (पुं), अर्वन् (पुं), सप्ति (पुं), वीति (पुं), वाह (पुं), वाजिन् (पुं), हय (पुं), हरि (पुं)
--source--
अरण्यजेऽस्मिन्गवलः सिंहः कण्ठीरवो हरिः ॥ १२८३ ॥
हर्यक्षः केसरीभारिः पञ्चास्यो नखरायुधः ।
महानादः पञ्चशिखः पारीन्द्रः पत्यरी मृगात् ॥ १२८४ ॥
श्वेतपिङ्गोऽप्यथ व्याघ्रो द्वीपी शार्दूलचित्रकौ ।
चित्रकायः पुण्डरीकस्तरक्षुस्तु मृगादनः ॥ १२८५ ॥
-wordlist-
गवल (पुं), सिंह (पुं), कण्ठीरव (पुं), हरि (पुं), हर्यक्ष (पुं), केसरिन् (पुं), इभारि (पुं), पञ्चास्य (पुं), नखरायुध (पुं), महानाद (पुं), पञ्चशिख (पुं), पारीन्द्र (पुं), पारिन्द्र (पुं), मृगपति (पुं), मृगारि (पुं), श्वेतपिङ्ग (पुं), व्याघ्र (पुं), द्वीपिन् (पुं), शार्दूल (पुं), चित्रक (पुं), चित्रकाय (पुं), पुण्डरिक (पुं), तरक्षु (पुं), मृगादन (पुं)
--source--
पृथौ गृण्डिबलोपाकौ कोकस्त्वीहामृगो वृकः ।
अरण्यश्वा मर्कटस्तु कपिः कीशः प्लवंगमः ॥ १२९१ ॥
प्लवंगः प्लवगः शाखामृगो हरिर्बलीमुखः ।
वनौका वानरोऽथासौ गोलाङ्गूलोऽसिताननः ॥ १२९२ ॥
-wordlist-
गुण्डिव (पुं), लोपाक (पुं), कोक (पुं), ईहामृग (पुं), वृक (पुं), अरण्यश्वन् (पुं), मर्कट (पुं), कपि (पुं), कीश (पुं), प्लवङ्गम (पुं), प्लवङ्ग (पुं), प्लवग (पुं), शाखामृग (पुं), हरि (पुं), बलीमुख (पुं), वनौकस् (पुं), वानर (पुं), गोलाङ्गूल (पुं), असितानन (पुं)
--source--
मण्डूके हरिशालूरप्लवभेकप्लवंगमाः ।
वर्षाभूः प्लवगः शालुरजिह्वव्यङ्गदर्दुराः ॥ १३५४ ॥
स्थले नरादयो ये तु ते जले जलपूर्वकाः ।
-wordlist-
मण्डूक (पुं), हरि (पुं), शालूर (पुं), प्लव (पुं), भेक (पुं), प्लवङ्गम (पुं), वर्षाभू (पुं), प्लवग (पुं), शालु (पुं), अजिह्व (पुं), व्यङ्ग (पुं), दर्दुर (पुं)
--source--
अरुणो बालसंध्याभः पीतरक्तस्तु पिञ्जरः ।
कपिलः पिङ्गलः श्यावः पिशङ्गः कपिशो हरिः ॥ १३९६ ॥
बभ्रुः कद्रुः कडारश्च पिङ्गे कृष्णस्तु मेचकः ।
स्याद्रामः श्यामलः श्यामः कालो नीलोऽसितः शितिः ॥ १३९७ ॥
-wordlist-
अरुण (पुं), बालसन्ध्याभ (पुं), पीतरक्त (पुं), पिञ्जर (पुं), कपिल (पुं), पिङ्गल (पुं), श्याव (पुं), पिशङ्ग (पुं), कपिश (पुं), हरि (पुं), बभ्रु (पुं), कद्रु (पुं), कडार (पुं), पिङ्ग (पुं), कृष्ण (पुं), मेचक (पुंक्ली), राम (पुं), श्यामल (पुं), श्याम (पुं), काल (पुं), नील (पुं), असित (पुं), शिति (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
विष्णु
विष्णु, कृष्ण, केशव, मञ्जुकेशी, श्रीवत्साङ्क, श्रीपति, पीतवासस्, विष्वक्सेन, विश्वरूप, मुरारि, शौरि, शार्ङ्गिन्, पद्मनाभ, मुकुन्द, गोविन्द, धरणिधर, सुपर्णकेतु, वैकुण्ठ, जलशयन, चतुर्भुज, दैत्यारि, मधुमथन, रथाङ्गपाणि, दाशार्ह, क्रतुपुरुष, वृषाकपि, जनार्दन, अधोक्षज, वासुदेव, दामोदर, श्रीधर, अच्युत, उपेन्द्र, इन्द्रावरज, बभ्र, हरि, हृषीकेश, आत्मभू, पुण्डरीकाक्ष, श्रीवत्स, विष्टरश्रवस्, नारायण, जगन्नाथ, वनमाली, गदाधर, सनातन, जिन, शम्भु, विधि, वेधस्, गदाग्रज, कैटभारि, अज, जिष्णु, कंसजित्, पुरुषोत्तम
विष्णुः कृष्णः केशवो मञ्जुकेशी,
श्रीवत्साङ्कः श्रीपतिः पीतवासाः ।
विष्वक्सेनो विश्वरूपो मुरारिः,
शौरिः शार्ङ्गी पद्मनाभो मुकुन्दः ॥ २१ ॥
गोविन्दो धरणिधरः सुपर्णकेतु-
र्वैकुण्ठो जलशयनश्चतुर्भुजश्च ।
दैत्यारिर्मधुमथनो रथाङ्गपाणि-
र्दाशार्हः क्रतुपुरुषो वृषाकपिः स्यात् ॥ २२ ॥
जनार्दनाधोक्षजवासुदेवं दामोदरं श्रीधरमच्युतं च ।
उपेन्द्रमिन्द्रावरजं च बभ्रं हरिं हृषीकेशमुदाहरन्ति ॥ २३ ॥
आत्मभूः पुण्डरीकाक्षः श्रीवत्सो विष्टरश्रवाः ।
नारायणो जगन्नाथो वनमाली गदाधरः ॥ २४ ॥
सनातनो जिनः शम्भुर्विधिर्वेधा गदाग्रजः ।
कैटभारिरजो जिष्णुः कंसजित्पुरुषोत्तमः ॥ २५ ॥
verse 1.1.1.21
page 0004
आदित्य
आदित्य, सवितृ, सहस्रकिरण, प्रद्योतन, भास्कर, तिग्मांशु, तरणि, दिनमणि, भास्वत्, विवस्वत्, हरि, मार्तण्ड, तपन, विकर्तन, इन, पूषन्, पतङ्ग, भग, सूर्य, गोपति, यम, दिनकर, सूर, अंशुमालिन्, रवि, मिहिर, विरोचन, अर्क, तिमिररिपु, द्युमणि, अंशुमत्, अंशु, हरिदश्व, सप्ताश्व, प्रभाकर, भानुमत्, भानु, ब्रध्न, हंस, खग, मित्र, चित्रभानु, अहर्पति, कर्मसाक्षिन्, जगच्चक्षुस्, द्वादशात्मन्, त्रयीतनु
आदित्यः सविता सहस्रकिरणः प्रद्योतनो भास्कर-
स्तिग्मांशुस्तरणिस्तथा दिनमणिर्भास्वान्विवस्वान्हरिः ।
मार्तण्डस्तपनो विकर्तन इनः पूषा पतङ्गो भगः,
सूर्यो गोपतिरर्यमा दिनकरः सूरोंऽशुमाली रविः ॥ ३५ ॥
मिहिरो विरोचनोऽर्कस्तिमिररिपुर्द्युमणिरंशुमानंशुः ।
हरिदश्वः सप्ताश्वः प्रभाकरो भानुमान्भानुः ॥ ३६ ॥
ब्रध्नो हंसः खगो मित्रश्चित्रभानुरहर्पतिः ।
कर्मसाक्षी जगच्चक्षुर्द्वादशात्मा त्रयीतनुः ॥ ३७ ॥
verse 1.1.1.35
page 0006
इन्द्र
इन्द्र, दुश्च्यवन, हरि, सुरपति, सङ्क्रन्दन, वासव, वृत्रारि, बलसूदन, शतमख, वृद्धश्रवस्, कौशिक, जिष्णु, वज्रधर, सहस्रनयन, वास्तोष्पति, गोपति, पर्जन्य, मघवन्, वृषन्, हरिहय, प्राचीनबर्हिस्, पुरुहूत, पृतनाषाट्, पुरन्दर, पूर्वदिक्पति, स्वाराज्, आखण्डल, तुराषाह्, सुत्रामन्, गोत्रभिद्, सुनासीर, शक्र, उग्रधन्वन्, हरिवत्, पाकशासन, दिवस्पति, विडौजस्, मरुत्वत्, मेघवाहन
इन्द्रो दुश्च्यवनो हरिः सुरपतिः सङ्क्रन्दनो वासवो,
वृत्रारिर्बलसूदनः शतमखो वृद्धश्रवाः कौशिकः ।
जिष्णुर्वज्रधरः सहस्रनयनो वास्तोष्पतिर्गोपतिः,
पर्जन्यो मघवा वृषा हरिहयः प्राचीनबर्हिः स्मृतः ॥ ५२ ॥
पुरुहूतः पृतनाषाट् पुरन्दरः पूर्वदिक्पतिः स्वाराट् ।
आखण्डलस्तुराषाट् सुत्रामा गोत्रभित्सुनासीरः ॥ ५३ ॥
शक्रः स्यादुग्रधन्वा च हरिवान्पाकशासनः ।
दिवस्पतिर्विडौजाश्च मरुत्वान्मेघवाहनः ॥ ५४ ॥
verse 1.1.1.52
page 0008
शमन
शमन, समवर्तिन्, प्रेतपति, पितृपति, कीनाश, वैवस्वत, कृतान्त, कालिन्दीसोदर, काल, अन्तक, धर्मराज, यम, दण्डधर, हरि, दक्षिणाशापति, श्राद्धदेव
शमनः समवर्ती च प्रेतपतिः पितृपतिश्च कीनाशः ।
वैवस्वतः कृतान्तः कालिन्दीसोदरः कालः ॥ ७१ ॥
अन्तको धर्मराजश्च यमो दण्डधरो हरिः ।
दक्षिणाशापतिः सद्भिः श्राद्धदेवश्च कथ्यते ॥ ७२ ॥
verse 1.1.1.71
page 0010
पवन
पवन, श्वसन, वायु, मरुत्, अनिल, मारुत, जगत्प्राण, पृषदश्व, पवमान, प्रभञ्जन, स्पर्शन, वात, नभस्वत्, मातरिश्वन्, समीर, समीरण, सदागति, गन्धवह, हरि, महाबल
पवनः श्वसनो वायुर्मरुदनिलो मारुतो जगत्प्राणः ।
पृषदश्वः पवमानः प्रभञ्जनः स्पर्शनो वातः ॥ ७५ ॥
नभस्वान्मातरिश्वा च समीरश्च समीरणः ।
सदागतिर्गन्धवहो हरिः प्रोक्तो महाबलः ॥ ७६ ॥
verse 1.1.1.75
page 0010
हरि
हरि, मृगपति, पञ्चानन, केसरिन्, हर्यक्ष, नखरायुध, मृगरिपु, सिंह, कण्ठीरव
तुल्यार्थाः कथिता हरिर्मृगपतिः पञ्चाननः केसरी,
हर्यक्षो नखरायुधो मृगरिपुः सिंहश्च कण्ठीरवः ॥ २१४ ॥
verse 2.1.1.214
page 0026
बलीमुख
बलीमुख, मर्कटक, वनौकस्, प्लवङ्गम, प्लवग, प्लवङ्ग, हरि, कपि, कीश, शाखामृग, वानर
बलीमुखो मर्कटको वनौकाः,
प्लवङ्गमः स्यात्प्लवगः प्लवङ्गः ।
हरिः कपिः कीश इमे च शब्दाः,
शाखामृगो वानर इत्यभिन्नाः ॥ २३१ ॥
verse 2.1.1.231
page 0029
अर्वन्
अर्वन्, गन्धर्व, अश्व, सप्ति, वाजिन्, तुरङ्गम, तुरग, तार्क्ष्य, हरि, तुरङ्ग, युयु, घोटक, हय, वाह
अर्वा गन्धर्वोऽश्वः सप्तिर्वाजी तुरङ्गमस्तुरगः ।
तार्क्ष्यो हरिस्तुरङ्गो युयुरुक्तो घोटको हयो वाहः ॥ ४३६ ॥
verse 2.1.1.436
page 0050
मण्डूक
मण्डूक, प्लवक, भेक, शालूर, दर्दुर, हरि, प्लवङ्गम, प्लवग
मण्डूकः प्लवको भेकः शालूरो दर्दुरो हरिः ।
प्लवङ्गमः प्लवगः स्याद्वर्षाभूस्तद्वधूः स्मृता ॥ ६६२ ॥
verse 3.1.1.662
page 0075
हरि
हरि, कद्रु, कडार, पिङ्गल
हरिः कद्रुः कडारश्च पिङ्गलः परिकीर्तितः ।
verse 4.1.1.735
page 0084
हरि
हरि, अर्क, मर्कट, मण्डूक, विष्णु, वासव, वायु, तुरङ्ग, सिंह, शीतांशु, यम
अर्कमर्कटमण्डूकविष्णुवासववायवः ।
तुरङ्गसिंहशीतांशुयमाश्च हरयो दश ॥ ८५६ ॥
verse 5.1.1.856
page 0098
नाममाला
Sanskrit
अनोकहचर, तरुचर, शाखिचर, विटपिचर, फलिचर, नगचर, द्रुमचर, अङ्घ्रिपचर, फलेग्राहिचर, पादपचर, अगचर, वनस्पतिचर, हरि, वलिमुख, कपि, वानर, प्लवग, गोलाङ्गूल, मर्कट
तत्पर्य्यायचरो ज्ञेयो हरिर्वलिमुखः कपिः ।
वानरः प्लवगश्चैव गोलाङ्गूलोऽथ मर्कटः ॥ १२ ॥
verse 0.1.1.12
page 0006
वाह, अश्व, तुरग, वाजिन्, हय, धुर्य, तुरङ्गम, सप्ति, अर्वन्, हरि, रथ्य
वाहोऽश्वस्तुरगो वाजी हयो धुर्यस्तुरङ्गमः
सप्तिरर्वा हरी रथ्यः सप्ताद्यश्वो मयूखवान् ॥ ५२ ॥
verse 0.1.1.52
page 0028
देवपति, सेन्द्रपति, स्वर्गवासपति, स्वर्गपति, नाकपति, नाकेन्द्र, शक्र, इन्द्र, शुनासीर, शतक्रतु, प्राचीनबर्हिस्, सुत्रामन्, वज्रिन्, आखण्डल, हरि, बलशत्रु, गोत्रशत्रु, पाकशत्रु, नमुचिशत्रु, वृत्रहन्, सहस्राक्ष, गीर्वाणेश, पुरन्दर, विडौजस्, अश्व, अप्सरोनाथ, वासव, हरिवाहन, मरुत्, मरुत्वत्, वृषन्, ऐरावणाधिप, शतमन्यु, तुराषाह्, पुरुहूत, कौशिक, संक्रन्दन, मघवन्, पुलोमारि, मरुत्सख
तत्पतिः शक्र इन्द्रश्च शुनासीरः शतक्रतुः ।
प्राचीनबर्हिः सुत्रामा वज्री चाखण्डलो हरिः ॥ ५७ ॥
शत्रुर्बलस्य गोत्रस्य पाकस्य नमुचेरपि ।
वृत्रहा च सहस्राक्षो गीर्वाणेशः पुरन्दरः ॥ ५८ ॥
विडौजाश्चाप्सरोनाथो वासवो हरिवाहनः ।
मरुतश्च मरुत्वाँश्च वृषा चैरावणाधिपः ॥ ५९ ॥
शतमन्युस्तुराषाट् च पुरुहूतश्च कौशिकः ।
संक्रन्दनोऽथ मघवान् पुलोमारिर्मरुत्सखः ॥ ६० ॥
verse 0.1.1.57
page 0032
कृष्ण, दामोदर, विष्णु, उपेन्द्र, पुरुषोत्तम, केशव, हृषीकेश, शार्ङ्गिन्, नारायण, हरि, केशीसूदन, मधुसूदन, बलिसूदन, बाणसूदन, हिरण्यकशिपुसूदन, मुरसूदन, शौरि, पद्मनाभ, अधोक्षज, गोविन्द, वासुदेव
कृष्णो दामोदरो विष्णुरुपेन्द्रः पुरुषोत्तमः ।
केशवश्च हषीकेशः शार्ङ्गी नारायणो हरिः ॥ ७४ ॥
केशी मधुर्बलिर्बाणो हिरण्यकशिपुर्मुरः ।
तदादिसूदनः शौरिः पद्मनाभोऽप्यधोक्षजः ॥ ७५ ॥
गोविन्दो वासुदेवश्च लक्ष्मीः श्रीर्गोमिनीन्दिरा ।
तत्पतिः शैलभूम्यादिधरश्चक्रधरस्तथा ॥ ७६ ॥
verse 0.1.1.74
page 0039
गजवैरिन्, गजद्विष्, गजसपत्न, गजद्विषत्, गजरिपु, गजभ्रातृव्य, गजदुर्जन, गजशत्रु, गजदुष्ट, गजद्वेषिन्, गजखल, मतङ्गजवैरिन्, मतङ्गजद्विष्, मतङ्गजसपत्न, मतङ्गजद्विषत्, मतङ्गजरिपु, मतङ्गजभ्रातृव्य, मतङ्गजदुर्जन, मतङ्गजशत्रु, मतङ्गजदुष्ट, मतङ्गजद्वेषिन्, मतङ्गजखल, हस्तिवैरिन्, हस्तिद्विष्, हस्तिसपत्न, हस्तिद्विषत्, हस्तिरिपु, हस्तिभ्रातृव्य, हस्तिदुर्जन, हस्तिशत्रु, हस्तिदुष्ट, हस्तिद्वेषिन्, हस्तिखल, वारणवैरिन्, वारणद्विष्, वारणसपत्न, वारणद्विषत्, वारणरिपु, वारणभ्रातृव्य, वारणदुर्जन, वारणशत्रु, वारणदुष्ट, वारणद्वेषिन्, वारणखल, अनेकपवैरिन्, अनेकपद्विष्, अनेकपसपत्न, अनेकपद्विषत्, अनेकपरिपु, अनेकपभ्रातृव्य, अनेकपदुर्जन, अनेकपशत्रु, अनेकपदुष्ट, अनेकपद्वेषिन्, अनेकपखल, करिवैरिन्, करिद्विष्, करिसपत्न, करिद्विषत्, करिरिपु, करिभ्रातृव्य, करिदुर्जन, करिशत्रु, करिदुष्ट, करिद्वेषिन्, करिखल, दन्तिवैरिन्, दन्तिद्विष्, दन्तिसपत्न, दन्तिद्विषत्, दन्तिरिपु, दन्तिभ्रातृव्य, दन्तिदुर्जन, दन्तिशत्रु, दन्तिदुष्ट, दन्तिद्वेषिन्, दन्तिखल, स्तम्बेरमवैरिन्, स्तम्बेरमद्विष्, स्तम्बेरमसपत्न, स्तम्बेरमद्विषत्, स्तम्बेरमरिपु, स्तम्बेरमभ्रातृव्य, स्तम्बेरमदुर्जन, स्तम्बेरमशत्रु, स्तम्बेरमदुष्ट, स्तम्बेरमद्वेषिन्, स्तम्बेरमखल, कुम्भिवैरिन्, कुम्भिद्विष्, कुम्भिसपत्न, कुम्भिद्विषत्, कुम्भिरिपु, कुम्भिभ्रातृव्य, कुम्भिदुर्जन, कुम्भिशत्रु, कुम्भिदुष्ट, कुम्भिद्वेषिन्, कुम्भिखल, द्विरदवैरिन्, द्विरदद्विष्, द्विरदसपत्न, द्विरदद्विषत्, द्विरदरिपु, द्विरदभ्रातृव्य, द्विरददुर्जन, द्विरदशत्रु, द्विरददुष्ट, द्विरदद्वेषिन्, द्विरदखल, इभवैरिन्, इभद्विष्, इभसपत्न, इभद्विषत्, इभरिपु, इभभ्रातृव्य, इभदुर्जन, इभशत्रु, इभदुष्ट, इभद्वेषिन्, इभखल, मितङ्गमवैरिन्, मितङ्गमद्विष्, मितङ्गमसपत्न, मितङ्गमद्विषत्, मितङ्गमरिपु, मितङ्गमभ्रातृव्य, मितङ्गमदुर्जन, मितङ्गमशत्रु, मितङ्गमदुष्ट, मितङ्गमद्वेषिन्, मितङ्गमखल, शुण्डालवैरिन्, शुण्डालद्विष्, शुण्डालसपत्न, शुण्डालद्विषत्, शुण्डालरिपु, शुण्डालभ्रातृव्य, शुण्डालदुर्जन, शुण्डालशत्रु, शुण्डालदुष्ट, शुण्डालद्वेषिन्, शुण्डालखल, सामजवैरिन्, सामजद्विष्, सामजसपत्न, सामजद्विषत्, सामजरिपु, सामजभ्रातृव्य, सामजदुर्जन, सामजशत्रु, सामजदुष्ट, सामजद्वेषिन्, सामजखल, नागवैरिन्, नागद्विष्, नागसपत्न, नागद्विषत्, नागरिपु, नागभ्रातृव्य, नागदुर्जन, नागशत्रु, नागदुष्ट, नागद्वेषिन्, नागखल, मातङ्गवैरिन्, मातङ्गद्विष्, मातङ्गसपत्न, मातङ्गद्विषत्, मातङ्गरिपु, मातङ्गभ्रातृव्य, मातङ्गदुर्जन, मातङ्गशत्रु, मातङ्गदुष्ट, मातङ्गद्वेषिन्, मातङ्गखल, पुष्करिवैरिन्, पुष्करिद्विष्, पुष्करिसपत्न, पुष्करिद्विषत्, पुष्करिरिपु, पुष्करिभ्रातृव्य, पुष्करिदुर्जन, पुष्करिशत्रु, पुष्करिदुष्ट, पुष्करिद्वेषिन्, पुष्करिखल, द्विपवैरिन्, द्विपद्विष्, द्विपसपत्न, द्विपद्विषत्, द्विपरिपु, द्विपभ्रातृव्य, द्विपदुर्जन, द्विपशत्रु, द्विपदुष्ट, द्विपद्वेषिन्, द्विपखल, करेणुवैरिन्, करेणुद्विष्, करेणुसपत्न, करेणुद्विषत्, करेणुरिपु, करेणुभ्रातृव्य, करेणुदुर्जन, करेणुशत्रु, करेणुदुष्ट, करेणुद्वेषिन्, करेणुखल, सिन्धुरवैरिन्, सिन्धुरद्विष्, सिन्धुरसपत्न, सिन्धुरद्विषत्, सिन्धुररिपु, सिन्धुरभ्रातृव्य, सिन्धुरदुर्जन, सिन्धुरशत्रु, सिन्धुरदुष्ट, सिन्धुरद्वेषिन्, सिन्धुरखलगजाराति, गजामित्र, गजारि, गजाहित, मतङ्गजाराति, मतङ्गजामित्र, मतङ्गजारि, मतङ्गजाहित, हस्त्याराति, हस्त्यमित्र, हस्त्यरि, हस्त्यहित, वारणाराति, वारणामित्र, वारणारि, वारणाहित, अनेकपाराति, अनेकपामित्र, अनेकपारि, अनेकपाहित, कर्याराति, कर्यमित्र, कर्यरि, कर्यहित, दन्त्याराति, दन्त्यमित्र, दन्त्यरि, दन्त्यहित, स्तम्बेरमाराति, स्तम्बेरमामित्र, स्तम्बेरमारि, स्तम्बेरमाहित, कुम्भ्याराति, कुम्भ्यमित्र, कुम्भ्यरि, कुम्भ्यहित, द्विरदाराति, द्विरदामित्र, द्विरदारि, द्विरदाहित, इभाराति, इभामित्र, इभारि, इभाहित, मितङ्गमाराति, मितङ्गमामित्र, मितङ्गमारि, मितङ्गमाहित, शुण्डालाराति, शुण्डालामित्र, शुण्डालारि, शुण्डालाहित, सामजाराति, सामजामित्र, सामजारि, सामजाहित, नागाराति, नागामित्र, नागारि, नागाहित, मातङ्गाराति, मातङ्गामित्र, मातङ्गारि, मातङ्गाहित, पुष्कर्याराति, पुष्कर्यमित्र, पुष्कर्यरि, पुष्कर्यहित, द्विपाराति, द्विपामित्र, द्विपारि, द्विपाहित, करेण्वाराति, करेण्वमित्र, करेण्वरि, करेण्वहित, सिन्धुराराति, सिन्धुरामित्र, सिन्धुरारि, सिन्धुराहित, कण्ठीरव, मृगेन्द्र, केसरिन्, हरि
नागाद्यरिः कण्ठी(ण्ठि)रवो मृगेन्द्रः केसरी हरिः ।
verse 0.1.1.89
page 0046
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: हरिः
Root: हरि
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒
Meaning(s):
⇒ Son of a Niṣāda and a Śūdrā
Shloka(s):
3|5|29|2 ► वैश्या सूचिं हरिं शूद्रा सोऽपि चायोगवः क्वचित्॥ (भूमिकाण्डः/मनुष्याध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|5|29|2 ⇢ हरिः (हरि) (पुं) ⇒ Son of a Niṣāda and a Śūdrā ⇒
Related word(s):
isa_k ➡ निषादपुत्राः स्युः नानायोषित्समुद्भवाः
Mahabharata
English
Hari^1 = Vishṇu (Kṛshṇa), q.v.
Hari^2, a Rākshasa. § 537 (Rāma-Rāvaṇayuddha): III, 285, 16365 (followed Rāvaṇa).
Hari^3, a Suparṇa, the son of Garuḍa. § 564 (Mātalīyop.): V, 101, 3598.
Hari^4, the son of Akampana (Anukampaka). § 594 (Akampana): VII, 52, 2030 (Nārāyaṇasamaḥ).--§ 678b (Anukampaka): XII, 257, 9151.
Hari^5, an Asura, the son of Tārakāksha. § 606 (Tripurākhyāna): VIII, 33, 1417, 1419.
Hari^6, a Pāṇḍava warrior. § 608 (Karṇap.): VIII, 56, 2740 (slain by Karṇa).
Hari^7, a warrior of Skanda. § 615u (Skanda): IX, 45, 2563.
Hari^8 = Indra: VIII, †4700 (vidhya…Namuciṃ yathā Hºḥ).
Hari^9 = Śiva (1000 names^2).
*hari, pl. (ºayaḥ), the horses of Indra: III, †11903, 11921, 12003, 12215
XII, †8421 (ºaśvaº)
XIV, †274, †275, †286 (ºmān Devarājaḥ, i.e. Indra), 1720.
पुराणम्
English
हरि २ / HARI II. A warrior of subrahmaṇya. (śalya Parva, Chapter 45, Verse 61).
हरि ३ / HARI III. A warrior who fought on the side of the pāṇḍavas and was killed by karṇa.
हरि ४ / HARI IV. An asura, the son of tārakākṣa, who got from brahmā a boon enabling him to prepare Mṛtasaṅjīvanī. (a medicine to revive dead people). (karṇa Parva, Chapter 33, Verse 27).
हरि ५ / HARI V. Son of King Akaṁpana. Though he was as powerful and proficient in archery as Mahāviṣṇu, and equal in prowess to indra in war he got into the hands of his enemies and was killed. (droṇa parva, Chapter 52, Verse 27).
हरि ६ / HARI VI. A particular sect of the attendants of rāvaṇa. They attacked the army of monkeys. (Vana Parva, Chapter 285).
हरि ७ / HARI VII. A very powerful bird born in Garuḍa's dynasty. (Udyoga Parva, Chapter 101, Verse 13).
हरि ८ / HARI VIII. A particular species of horses. They possess long hairs on the neck and are golden in colour. (droṇa parva, Chapter 23, Verse 13).
हरि ९ / HARI IX. A daughter born to Kaśyapaprajāpati by his wife krodhavaśā. Lions and monkeys originated from this hari. (vālmīki rāmāyaṇa, Araṇyakāṇḍa, Canto 14).
हरि १० / HARI X. A son of Dharmadeva. Dharmadeva begot four sons, hari, kṛṣṇa, nara and nārāyaṇa of the daughters of dakṣa. (Devi bhāgavata, 4th skandha).
हरि ११ / HARI XI. A sect of devas. During the Tāmasamanvantara there were four such sects, viz. Haris, satyas, supāras and sudhīs. (See manvantara).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
हरिः,
पुं,
 (हरति पापानीति । हृ + “हृपिषि-रुहीति ।” उणा० ४ । १२८ । इति इन् ।)विष्णुः । (यथा, रघुः । १० । ८६ ।“हरिरिव युगदीर्घैर्दोर्भिरंशैस्तदीयैःपतिरवनिपतीनां तैश्चकाशे चतुर्भिः ॥
”)सिंहः । (यथा, रघुः । २ । ५९ ।“स न्यस्तगस्त्रो हरये स्वदेह-मुपानयत् पिण्डमिवामिषस्य ।”)शुकपक्षी । सर्पः । वानरः । भेकः । इत्यमरः ॥
चन्द्रः । सूर्य्यः । वायुः । अश्वः । (यथा, महाभारते । ३ । १६६ । ५ ।“ततः स हरिभिर्युक्तं जाम्बनदपरिस्कृतम् ।मेघनादिनमारुह्य श्रिया परमया ज्वलन् ॥
)यमः । शिवः । ब्रह्मा । किरणः । इन्द्रः । (यथा, रघुः । १२ । १०३ ।“यन्ता हरेः सपदि संहृतकार्म्मुकज्य-मापृच्छ्य रावघमनुष्ठितदेवकार्य्यम् ॥
”)वर्षविशेषः । इति मेदिनी ॥
मयरः । कोकिलः ।हंसः । अग्निः । इति शब्दरत्नावली ॥
भर्त्तृ-हरिः । इति त्रिकाण्डशषः ॥
पिङ्गवर्णः ।हरिद्वर्णः । इति हेमचन्द्रः ॥
* ॥
हरेरष्टोत्तर-शतनामानि यथा, --त्रीसदावि उवाच ।श्रीकृष्णाष्टोत्तरशतं नाम मङ्गलदायकम् ।तत्शृणुष्व महाभाग ! सव्वकल्मषनाशनम् ॥
श्रीकृष्णः पुण्डरोकाक्षो वासुदेवी जनार्द्दनः ।नारायणो हरिर्व्विष्णुर्म्माधवः पुरुषोत्तमः ॥
गोविन्दः केशवोऽनन्तो वामनो मधुसूदनः ।दामोदरो हृषीकेशः पद्मनाभस्त्रिविक्रमः ॥
वैकुण्ठश्चाच्युतो रामश्चक्रपाणिरधोक्षजः ।पीताम्बरो जगन्नाथो नृसिंहो गरुडध्वजः ॥
राधिकापतिरानन्दस्वरूपो विश्वमोहनः ।यशोदानन्दनः सत्यः श्रीगोपोजनवल्लभः ॥
गदाधरो हयग्रीबो वराहश्च गवीश्वरः ।गोवर्द्धनधरो विश्वबीजं कमललोचनः ॥
सर्व्वान्तर्य्यामी जगदीशश्चानूरमर्द्दनः प्रभुः ।विश्वम्भरो यज्ञभोक्ता वनमाली सनातनः ॥
पुराणपुरुषो नन्दात्मजः श्रीवत्सलाञ्छनः ।देवकीनन्दनः श्यामः श्रीश्यामाप्राणवल्लभः ॥
अनिरुद्धः परं ब्रह्म मुरारिः श्रीधरस्तथा ।श्रीगोपीप्तोहनः शार्ङ्गधन्वा तु ब्राह्मणप्रियः ॥
ब्रह्मण्यदेवः क्षेत्रज्ञस्तापत्रयविनाशनः ।कैटभारिर्गुणातीतो रुक्मिणीरमणो विराट् ॥
सङ्कर्षणः शेषशायी दैत्यारिर्वकभित्तथा ॥
सर्व्वशास्त्रप्रणेता च मुकुन्दो भक्तवत्सलः ॥
अघासुरघ्नः प्रद्युम्नो हंसश्च मुरलीधरः ।कुवलयापीडघाती च पद्मधारी चतुर्भुजः ॥
भक्तलोकैकशरणो गोपालो वैष्णवप्रियः ।वंशीपाणिर्गुणमयः कोटिकन्दर्पमोहनः ॥
वेणुवाद्यविनोदी च कंसारिर्यादवस्तथा ।चतुर्व्वेदमयो नित्यः सच्चिदानन्दविग्रहः ।दीनानाथैकशरणं भक्तानुग्रहकारकः ॥
* ॥
एतदष्टोत्तरशतं कृष्णनाम नृमङ्गलम् ।प्रत्यहं यः पठेत् प्रातस्त्रिसन्ध्यां वा विशेषतः ॥
द्विजादिश्चेन्नरो भक्त्या शृणोति जपति स्मरेत् ।दुःस्वप्ननाशनं तस्य मनोमलविनाशनम् ।सर्व्वापराधशमनं सर्व्वपापक्षयो भवेत् ।पावनं शान्तिदं पुण्यं तापत्रयविनाशनम् ॥
आयुष्यं सर्व्वसुखदं सर्व्वदुःखापहं मुने ! ।वतयज्ञतपोदानयागतीर्थफलप्रदम् ॥
पुत्त्रदं चाशु बन्ध्यानां ग्रहपीडादिनाशनम् ।सर्व्वाभीष्टप्रदं सर्व्वैश्वर्य्यदं विघ्ननाशनम् ॥
सर्व्वोपद्रवदारिद्य्रनाशनं मानवस्य तु ।सद्बुद्धिविद्याविज्ञानयशोधर्म्मप्रदं तथा ॥
सर्व्वभीतिहरं भक्तिमुक्तिंधान्यधनप्रदम् ।सर्व्वरोगक्षयकरं बाह्वान्तःशुद्धिदं परम् ॥
फलकामिनो वैष्णवस्य सर्व्वकामफलप्रदम् ।सर्व्वशत्रुक्षयो याति हरिभक्तिश्च जायते ॥
सरस्वती च वशगा कमलाविरतं भवेत् ।क्षेत्रतीर्थे च मरणं गङ्गायां वा विशेषतः ॥
मोचनं भवबन्धस्य यमभीतिविनाशनम् ।निष्कामिनस्त्वनन्यस्य प्रेमभक्तिसुखप्रदम् ।भवेदहैतुकं ज्ञानं साक्षात् कृष्णः प्रसीदति ॥
”इति पाद्मोत्तरखण्डे १११ अध्यायः ॥
* ॥
श्रीहरिपादचिह्नाणि यथा, --श्रासदाशिव उवाच ।“सच्चिदानन्दरूपस्य कृष्णस्याद्भुतकर्म्मणः ।संस्मरेत् पादचिह्नानि प्रातर्भक्त्या नरोत्तमः ॥
अतिगुह्यानि देवर्षे । यानि भक्तिप्रदानि च ।सर्व्वसुखप्रदानीह तव प्रोक्तानि वेधसा ॥
मयापि भुवनेश्वर्य्यै कथितानि प्रयत्नतः ।पुरासौ तुष्टचित्ताभूत् श्रुत्वा कृष्णसुखप्रदा ॥
दिलीप उवाच ।कानि कानि च चिह्नानि कृष्णस्य पादयो-र्म्मने ।वशिष्ठ ! श्रोतुमिच्छामि कथयस्वानुपूर्व्वकम् ॥
वशिष्ठ उवाच ।यदूचिवान् स्वयं ब्रह्मा नारदाय नराधिप ! ।तत् शृणुष्व महत् पुण्यमतिगोप्यतमं वचः ॥
विधिर्देवर्षिणा पृष्ट उपाख्यानमिदं पुरा ।महाभागवतं पुण्वमेकदा तमुवाच ह ॥
ब्रह्मोवाच ।शृणु नारद वक्ष्यामि पादयोश्चिह्नलक्षणम् ।भगवत्कृष्णरूपस्य ह्यानन्दैकरसस्य च ॥
अवताराः ह्यसंङ्ख्याश्च कथिता ये तवाग्रतः ।परं सम्यक् प्रवक्ष्यामि कृष्णस्तु भगवान् स्वयम् ॥
देवानां कार्य्यसिद्ध्यर्थमृषीणां वा नृणां तया ।आविर्भूतस्तु भगवान् स्वानां प्रियचिकीर्षया ॥
केनैव ज्ञायेते देवो भगवान् भक्त्वत्सलः ।तान्यहं वेद्मि नान्योऽस्ति सत्यमेतन्मयोदितम् ॥
ऊनविंशतिचिह्नानि मया दृष्टानि तत्पदे ।दक्षिणे दश चिह्नानि वामे च नव नारद ! ॥
ध्वजातपत्रं कमलं वज्राख्यमङ्कुशो यवः ।स्वस्तिकं चोर्द्धरेखा चाष्टकोणं चक्रमेव च ॥
* ॥
नवान्यानि प्रवक्ष्यामि साम्प्रतं वैष्णवोत्तम ! ।चिह्नानि वामचरणे गोविन्दस्याद्भुतानि च ॥
इन्द्रचापं त्रिकोणञ्च कलसञ्चार्द्धचन्द्रकम् ।शङ्खोऽम्बरं मत्स्यचिह्नं गोष्पदं जाम्बवं स्मृतम् ॥
अङ्कान्येतानि भो विप्र ! दृश्यन्ते च यदा कदा ।कृष्णाख्यन्तु परं ब्रह्म भुवि जातं न संशयः ॥
द्वयं वाथ त्रयं वाथ चत्वारः पञ्च एव वा ।दृश्यन्ते ब्रह्मवित्श्रेष्ठ ह्यवताराः कथञ्चन ॥
मध्ये ध्वजा तु विज्ञेया पद्मं द्व्यङ्गलमानतः ।वज्रन्तु दक्षिणे पार्श्वे चाङ्कुशो वै तदग्रतः ॥
यवोऽप्यङ्गुष्ठमूले स्यात् स्वस्तिकं तत्र कुत्र-चित् ।आतपत्रं चोर्द्धरेखा वामे चक्रञ्च दक्षिणे ॥
आद्यमङ्गुलिमारभ्य यावद्वै मध्यमा स्थिता ।तावद्वै चोर्द्धरेखा च कथिता पद्मसंज्ञके ॥
अष्टकोणं ततो वत्स ! समानाष्टाङ्गुलैश्च तत् ।निर्द्दिष्टं दक्षिणे पादे चेत्याहुर्म्मुनयो हरेः ॥
* ॥
एवं पादस्य चिह्नानि नान्यं वहति वैष्णवः ।दक्षिणेतरस्थानानि संवदामीह संस्मृरेत् ॥
चतुरङ्गुलमानेन द्वयाङ्गुलिसमीपतः ।इन्द्रचापं ततो विद्यादन्यत्र च न ते क्वचित् ॥
त्रिकोणं मध्यनिर्द्दिष्टं कलसो यत्र कुत्रचित् ।अष्टाङ्गुलप्रमाणेन तद्धरेरर्द्धचन्द्रकम्अर्द्धचन्द्रसमाकारं कलसो निर्द्दिष्टं तस्य सुव्रत ।इन्द्रं वै यच्च चिह्नन्तु ह्याद्यन्ते वै निरूपितम् ॥
त्रिकोणं दक्षिणे भागे त्वम्बरं तदधो यवः ।जम्बूफलं त्रिकोणस्य वामपार्श्वे निरूपितम् ॥
मोष्पदं द्विखुरं ज्ञेयं तदा द्व्यङ्गुलमानतः ।त्रिकोणाधस्तु निर्द्धिष्टमथवा कलसो यथा ॥
श्रीनारद उवाच ।न श्रुतं न च दृष्टञ्च चिह्नमेतन्ममोदितम् ।रूपं वै सदृशं ब्रह्मन् वद त्वं माम्प्रतं मम ॥
श्रीब्रह्मोवाच ।पताका च ध्वजा प्रोक्ता प्रान्ते त्रैलोक्यकालयः ।पद्मं वै बाह्यपत्रञ्च ज्ञातव्यं श्रुतिनोदितम् ॥
वज्रं खण्ड इति प्रोक्तं दृष्टं वै गोत्रभित्करे ।सहस्रारं समाख्यातं क्वचिद्वेदविदो विदुः ॥
अङ्गुशो नागशिक्षास्त्रं निर्म्मितं यद्धि पुत्रक ।तादृशं तद्भवेच्चिह्नं विज्ञेयं वैष्णवैर्नरैः ॥
यवोऽप्यङ्गुष्ठमूलेषु कथितो मुनिभिर्ध्रुवम् ।आतपत्रं नृपच्छत्राकारं वत्स सुशोभनम् ॥
चक्रं सुदर्शनाकारं यच्चिह्नं तम्मनोहरम् ।वासुदेवकरे यद्वत् मुनिभिः परिकीर्त्तितम् ॥
विवाहादौ च माङ्गल्ये पुत्त्रे जाते तथैव च ।स्त्रीभिश्चैव सदा कार्य्यं स्वस्तिकञ्च तदुच्यते ॥
रेखाश्चतस्रः संख्यातास्तिर्य्यगूर्द्ध्वा यदीक्षिताः ।पल्लवेन च संयुक्तमष्टकोणं तदुच्यते ॥
दण्डाकारोर्द्ध्वरेखा स्यात् न वक्रा दृश्यते यदा ।मध्यमाङ्गष्ठमानेन कथिता मुनिभिः किल ॥
दशभिश्चिह्नितैः पादं वन्द्यं पूज्यञ्च सर्व्वदा ।चिह्नान्येतानि भो विप्र दक्षिणे चरणे विभोः ।स श्रीकृष्ण इति ज्ञेयो बुद्धिमद्भिर्नरोत्तमैः ॥
* ॥
यद्रूपाणि च चिह्नानि वामपादे च तत् शृणु ॥
इन्द्रचापं घनुर्व्विद्यात् द्व्यङ्गुलञ्च चतुर्गुणम् ।मौर्व्वीसंयुक्तवक्रं चेत्तदाहुर्मुनयो ध्रुवम् ॥
त्रिकोणन्तु त्रिरेखाख्यं शकटाकारकं यदा ।तदा वै तत्त्रिकोणाख्यं चिह्नन्तु मुनिनोदितम् ॥
कलसो वर्त्तुलाकारो ग्रोवया सहितो यदा ।दृश्यते तादृशं पुत्त्र चिह्नितं सकलाधिकम् ॥
द्वितीयायां यथा चन्द्रो दृश्यते चाम्बरे क्वचित् ।तदर्द्धं चन्द्रं विज्ञेयं श्रुतौ च प्रतिपादितम् ॥
अम्बरं बिन्दूरित्येवं द्विरेखासुसमन्वितम् ।वर्त्तुलञ्च सदा दृष्टं श्रीकृष्णे परमात्मनि ।भत्स्याकारो भवेद्यत्र तच्चिह्नं मत्स्यसज्ञकम् ।जम्बूफलसमाकारं जम्बूचिह्नं विदुर्बुधाः ॥
एतच्चिह्नं समाख्यातमूनविंशतिमंख्यकम् ।पादयोरुभयोराहुः कृष्णस्य मुनयोऽनघाः ॥
७ ॥
एवं वृन्दावनेश्वर्य्याः पादयार्म्मुनिसत्तम ! ।ऊनविंगतिचिह्नानि कथयामीह तत् शृणु ॥
दक्षिणे नव चिह्नानि राधाया दश वामतः ।मेदोऽयं कथिता विप्र कृष्णस्यार्द्धाङ्गरूपिणी ॥
पतानि पदचिह्नानि दृष्टानि च श्रुतानि च ।त्वदग्रे कथितान्येव पुनः किं कथयाम्यहम् ॥
नारद उवाच ।चिह्नान्येतानि भो ब्रह्मन् किं कर्त्तव्यानि वैष्णवैः ।कथयस्व हि सर्व्वज्ञ युगयोः पादयोर्म्मम ॥
ब्रह्मोवाच ।मीवणं राजतं वापि पाषाणं काष्ठजादिकम् ।युगलं युगलं पादं कृत्वा चिह्नैश्च चिह्नितम् ॥
स्वगात्रे विभृयात्तानि पदचिह्नानि वैष्णवः ।नाभेरूर्द्धं मुनिः स्नात्वा वत्स वृन्दावनेशयोः ॥
अथवा चिह्नितं पादं कृत्वा भागवतोत्तम ! ।पूजामारभते तावत् यावज्जीवति नारद ! ॥
पूजितो देवदेवेशः फलं भवति देहिनाम् ।तथा तच्चिह्नितं पादं अर्च्चनं कुरुते यदि ॥
राजसूयाश्वमेधादिफलं भवति सर्व्वथा ।तदनन्तगुणं प्रोक्तं यद्येकं पूजयेत् सुधीः ॥
”इति पाद्मोत्तरखण्डे श्रीकृष्णपदचिह्नमाहात्म्यंनाम ११२ अध्यायः ॥
* ॥
तन्नाममाहात्म्यं यथा, श्रीसदाविव उवाच“शृणु नारद ! भद्र ते कथयिष्यामि चानघ ।पार्व्वत्यै यदहं पृष्ठः प्रावोचन्तु यथातथम् ॥
वेदस्याध्ययनं यज्ञं तपो योगः शमो दमः ।कृष्णनामसहस्रांशैर्देवर्षे ! नहि तुल्यकम् ॥
ज्ञानं देवार्च्चनं ध्यानं धारणा नियमो यमः ।प्रत्याहारः समाधिश्च हरिनामसमं न च ॥
गोविन्दनामसदृशं न त्यागो न व्रतं मुने ! ।न सङ्कल्पो नापि शौचं न पुण्यं न फलं तथा ॥
वानप्रस्थं ब्रह्मचर्य्यं गार्हस्थ्यं कर्म्मन्यासकम् ।धर्म्म एव सद्राचारो न हरेर्नामतुल्यकः ॥
न हरेर्नामसदृशं कर्म्म किञ्चित् तपस्तथा ।सर्व्वतीर्थाटनञ्चैव चतुर्द्धा मुक्तिरेव च ॥
कृष्णनाम परा मुक्तिः कृष्णनाम परा गतिः ।कृष्णनाम परं पुण्यं कृष्णनाम परं फलम् ॥
कृष्णनाम परो धर्म्मः कृष्णनाम परं तपः ।कृष्णनाम परा शान्तिः कृष्णनाम परा स्तुतिः ॥
कृष्णनाम परा भक्तिः कृष्णनाम परा स्मृतिः ।कृष्णानाम परं यज्ञं कृष्णनाम परा मतिः ॥
कृष्णनाम परं ज्ञानं कृष्णनाम परा स्थितिः ।कृष्णनाम परं दानं कृष्णनाम जगत्प्रियम् ॥
कृष्णनाम परं श्राद्धं पितॄणां तर्पणं सदा ।कृष्णनाम परा प्रीतिः कृष्णनाम परः प्रभुः ॥
कृष्णनाम जगत् सत्यं जन्तूनां कारणं परम् ।जीवनं शरणं कृष्णनामैव विपुलं धनम् ॥
कृष्णनाम जगद्बन्धुर्ज्जगद्बीजं गुणः परः ।विश्व धारं कृष्णन म जगतां पावनं परम् ॥
कृष्णनाम जगज्जन्म यत् किञ्चित् सचराचरम् ।धार्य्यते प ल्यते विखं कृष्णनाम्ना प्रलीयते ॥
यत् किञ्चित् क्रियते कर्म्म कृष्णनाम परायणः ।तत् कर्म्म कर्म्म एव स्यात् साक्षाद्गृह्वातिकेशवः ॥
श्रीहरेर्नाम ग्रहणं प्रशस्तञ्च युगे युगे ।कुत्रापि न भवेत् सिद्धिर्हित्वा तन्नाम कर्म्म च ॥
विशेषतः कलियुगे कृष्णनामैव केवलम् ।त्यक्त्वा नास्त्येव देवर्षे ! लोकस्य गतिरन्यथा ॥
हरिनामपरः शान्तः क्षमाशीलो जितेन्द्रियः ।नीत्वा कुलसहस्राणि कृष्णं प्राप्नोति स्वानि च ॥
श्रीकृष्णहरिगोविन्ददासनामादिको जनः ।यः कञ्चिद्याति कलुषं सर्व्वं तन्नामकीर्त्तनात् ॥
हत्यायुतं पानसहस्रमुग्रंगुर्व्वङ्गनाकोटिनिषेवणञ्च ।स्तेयान्यनेकानि हरेः प्रियेणगोविन्दनाम्ना निहतानि सद्यः ॥
अनृच्छयापि दहति स्पृष्टो हुतवहो यथा ।हरिनाम दहेत् पापं तथाज्ञमुखनिर्गतम् ॥
सकृदुच्चारितं येन हरे कृष्णेति निश्चयम् ।यमाधिकारं नो याति कापट्येन विना मुने ॥
अज्ञानादथवा ज्ञानाद्दस्युभावेन वा पुनः ।कृष्णनामैव यच्चिन्ता स याति परमं पदम् ॥
ब्रह्महा मद्यपः स्तेयो ह्यज्ञानाद्गुरुतल्पगः ।भवार्णवं तरेदन्ते कृष्णनामपरायणः ॥
पितृहा नृपहा गोघ्नः स्त्रीहन्ता पापिनोऽपरे ।गोविन्दनामोच्चारेण पश्चात्ते शुद्धिमाप्नुयुः ॥
यद्भूतं पापमज्ञानाद्वर्त्तमानञ्च नारद ।यद्भविष्यति तत् सर्व्वं कृष्णनाम दहेद्ध्रुवम् ॥
जीवानान्तु सदा द्रोही चात्महा निन्द्यकर्म्मकृत् ।स पूतो जायते धन्यो नामकीर्त्तनतो हरेः ॥
क्षेत्रतीर्थतपोदानव्रतार्च्चनं फलं तथा ।शक्तिश्च सर्व्वयज्ञानां मुक्तेरध्यात्मवस्तुनः ॥
ज्ञानञ्च दैवमहतां सर्व्वसिद्धिप्रदं फलम् ।नैमित्तिकानां नित्यानां तथा च काम्यकर्म्म-णाम् ॥
वर्णाश्रमानां योगानां स्थापितं येषु नामसु ।आकृष्य सर्व्वाघहरं पुरा कृष्णेन नारद ॥
त्रैलोक्ये यानि पुण्यानि धर्म्मकर्म्मफलानि च ।तुल्यतां तानि नो यान्ति हरिनामानुकीर्त्तने ॥
नाम्नोऽस्य यावती शक्तिः पापनिर्हरणे हरेः ।तावत् कर्त्तुं न शक्नोति पातकं पातकी जनः ।श्वपवो धृजिनं कर्त्तुं नहि शक्रोति यत्नतः ॥
तावद्धर्त्तुं मुने यावत् कृष्णनामानुकीर्त्तनम् ।मानसं कर्म्मजं वाग्जं लोके तन्नास्ति कल्मषम् ।सर्व्वाशुभघ्नं शिवदं यद्धरेर्नामकीत्तनम् ।चान्द्रायणादिभिः कृच्छ्रैः शुद्धिर्न स्यात्तथा-नृणाम् ॥
कीर्त्तनेन हरेर्नाम्नः सकृदेव भवेद्यथा ।सकृदाख्याततं येन कृष्णनाम सुमङ्गलम् ।तज्जिह्वा वष्णवी नान्यं वचो वक्त्यप्यकारणम् ॥
ऋग्वेदो हि यजुर्व्वेदः सामवेदोऽप्यथर्व्वणम् ।अधीतास्तेन येनाक्तं हरिरित्यक्षरद्वयम् ॥
पापिनोऽपि हरेर्नाम कीर्त्तयन्ति यथा यथा ।सर्व्वाघं मस्मसात् कृत्वा कृष्णभक्तिस्तथा तथा ॥
सकृन्नारायणेत्युक्त्वा पुमान् कल्पशतत्रयम् ।गङ्गादिसर्व्वतीर्थेषु स्नातो भवति नारद ! ॥
पुराणशास्त्रागमवेदपाठ-तीर्थावगाहादिफलं यथेष्टम् ।गोविन्दानाम्नोऽपि कलाशतांशै-स्तुल्यं भवेन्नैव मुने कदाचित् ॥
मा ऋचो मा यजुर्व्विप्र न साम पठ किञ्चन ।कृष्णगोविन्दनामादि गेयं गायस्व नित्यशः ॥
गोकोटिदाने ग्रहणे खगस्यप्रथागगङ्गाम्बुनि कल्पवासः ।यत्यायुतं मेरुसुवर्णदानंगोविन्दनाम्नो न समं शतांशैः ॥
कुरुक्षेत्रण किं तस्य किं काश्या पुष्करेण च ।जिह्वाग्रे वर्त्तते यस्य हरिरित्यक्षरद्वयम् ॥
विश्रुतानि बहून्येव तीर्थानि बहुधा न च ।कोट्यंशेनापि तुल्यानि नामकीर्त्तनतो हरेः ॥
इष्टापूर्त्तानि कर्म्माणि सुबहूनि कृतान्यपि ।भवहेतूनि तान्येव हरेर्नाम तु मुक्तिदम् ॥
परिहासेऽपि हासाद्यैविष्णोर्गृह्णन्ति नाम ये ।कृतार्थास्तेऽपि मनुजास्तेभ्योऽपीह नमो नमः ॥
स्त्री,
 शूद्रः पुरुषो वापि ये चान्ये पापयोनयः ।कीर्त्तयन्ति हरिं भक्त्या तेभ्योऽपीह नमो नमः ॥
न देशनियमस्तत्र न कालनियमस्तथा ।नोच्छिष्टादौ निषेधश्च नामलुब्धस्य श्रीहरेः ॥
चक्रायुधस्य नामानि सदा सर्व्वत्र कीर्त्तयेत् ।नाशौचं कीर्त्तने तस्य स पवित्रकरो यतः ॥
न कालशौचनियमा न देशाशौचनिर्णयः ।हरेः संकीर्त्तनादेव नाम्नो नारद मुच्यते ॥
स्नाने कालोऽस्ति दाने च कालोऽस्ति जप-यज्ञयोः ।कृष्णसङ्कीर्त्तने कालो नास्त्यत्र पृथिवीतले ॥
किं सांख्ययोगैः किं यज्ञैस्तपोभिः किं करिष्यति ।चेन्मुक्तिमिच्छेद्भक्तिञ्च कुर्य्याद्गोविन्दकीर्त्तनम् ॥
परदाररतः पापी परहिंसापकारकः ।मुक्तिमायाति संशुद्धो हरेर्नामानुकीर्त्तनात् ॥
कृष्णनामधनः कृष्णनामग्राही सदा नरः ।तत्त्वतः कृष्णमाप्रोति कृष्णनामजनप्रियः ॥
हित्वा गोविन्दनामानि सर्व्वकर्म्म करोति यः ।बन्धाय तस्य तत् कर्म्म न मोक्षाय तु नारद ! ॥
सर्व्वकर्म्म परित्यज्य हरिनाम स्मरेत् सदा ।यस्तस्य कर्म्मसिद्धिः स्यात् कृष्णनामप्रसङ्गतः ॥
कामांस्त्यक्त्वा मनोभोगान् विषयांश्च चरन्ति ये ।तेषां दद्यात् परां भक्तिं हरिनामपरायणः ॥
हरिनामरतो भूत्वा सर्व्वकर्म्म परित्यजेत् ।स सर्व्वपापान् मुक्तो यः पद्मं हित्वोदकं यथा ।कृष्णनामैव यच्चित्ते देवर्षे तस्य कर्म्म च ।स लोकान् सकलान् जित्वा तत्त्वतः कृष्ण-माप्नुयान् ॥
हरिनाम सदा गीत्वा विचरन्ति महीतले ।न प्राप्नुवन्ति तद्भाग्यं देवा इन्द्रादंयोऽपरे ॥
श्रद्धया हेलया ये तु हरिनाम सुमङ्गलम् ।गायन्त्येकान्तिनश्चित्तेऽच्युतस्तिष्ठति सन्ततम् ॥
एकान्तिनः कृष्णनामाश्रया ये च हरेः प्रिया ।यदि स्युरनत्यजा वेदपारगा न तथा मुने ! ॥
कृणनामानि गायन्ति तस्य सेवादिकर्म्म च ।सदा कुर्व्वन्ति ये विप ! तेभ्यो नित्यं नमो नमः ॥
स्तेयी गुर्व्वङ्गनागामो ब्रह्मघ्नो मद्यपः खलः ।तत्पापेभ्यः स मुक्तोऽङ्ग श्रीहरेर्नाम यत्तपः ॥
पूर्व्वजन्मपरित्यज्यो ह्यासक्तः कृष्णनामसु ।यथात्मा भौतिकाद्देहात् स मुक्तः सर्व्वपातकात् ॥
हरिनाम व्रतं यस्य हरिनाम च यत्तपः ।स्वयं भवार्णवात् त्राता गोविन्दो मुनिपुङ्गव ! ॥
श्रद्धयाविरतं कृष्णनामगानरतो जनः ।कुर्य्यात् सदैव सर्व्वत्र तच्चिन्तां कृपयाच्यतः ॥
मात्सर्य्यलोभमोहैश्च कामक्रोधमदैर्युतः ।सर्व्वापहारी तन्मुक्तः कृष्णनामैब यत्तपः ॥
सर्व्वदोषयुतो विप्र व्याप्तश्चाशेषपातकैः ।मुक्तः स वृजिनादस्मात् कृष्णनामैव यत्तपः ॥
स्वधर्म्मवर्ज्जितः पापो जीवद्रोही च हिंसकः ।स मुक्तः सर्व्वपापेभ्यः कृष्णनामैव यत्तपः ॥
विप्रक्षत्रियविट्शूद्राः सङ्करान्त्यजजारजाः ।कानीना गोलकाश्चैव पितुर्जाताश्च क्षेत्रजाः ॥
ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थो यतिस्तथा ।यद्येते पापिनो विप्र ! महापातकिनोऽपि वा ॥
उपपातकिनश्चातिपापिनो ह्यनुपापिनः ।भ्रष्टाचाराश्च पाषण्डाः स्वस्वधर्म्मविवर्ज्जिताःजीवहत्यारता व्रात्या निन्दकाश्चाजितेन्द्रिया ।पश्चाज्ज्ञानसमुत्पन्ना गुरोः कृष्णप्रसादतः ॥
ततस्तु यावज्जीवन्ति हरिनामपरायणाः ।शुद्धास्तेऽखिलपापेभ्यः पूर्व्वजेभ्यो हि नारद ! ॥
नामादेशं रटन्तस्तु श्रीहरेः स्मृतिपूर्व्वकम् ।महद्भयं यमं जित्वा परं गोविन्दमाप्नुयुः ॥
गृहान्धकूपपतिताः सर्व्वदोषैस्तु संप्लुताः ।संसारवासनालिप्ताः सर्व्वधर्म्मबहिष्कृताः ॥
मुक्तास्ते सर्व्वतस्तस्मादुच्चरन्तो हरेर्द्विज ।मृत्योर्म्महद्भये नाम यान्ति गोविन्दमव्ययम् ॥
हरिनामानि तिष्ठन्ति सन्ति वक्ताणि प्राणिनाम् ।भवन्ति कर्म्मसम्बद्धा लोका नरकगामिनः ॥
विसृज्य कृष्णनामानि कर्म्ममार्गरता नराः ।पुनर्जन्म पुनर्मृत्युं भ्रमन्तः स्युस्ततस्ततः ॥
कृष्णनामानि गायन्ति कुर्व्वन्ति तस्य सेवनम् !ते यान्ति वासुदेवस्य स्थानं परममव्ययम् ॥
वर्णाश्रमस्थिता विप ! हरिनामपरायणाः ।तेषां वक्तुं न शक्रोमि महिमानमहं यदि ॥
हित्वा गोविन्दनामानि कर्म्माशेषं करोति यः ।पथमप्राप्य कृष्णस्य भ्रमते कर्म्मवर्त्मनि ॥
मायामोहितचित्तेन पापिष्ठास्ते नराधमाः ।त्यक्त्वा कृष्णस्य नामानि भ्रमन्ते सर्व्वयोनिषु ॥
यदृच्छयाशया नाम शिक्षया यः स्मरेद्धरेः ।सर्व्वाघमुक्तो देवर्षे ! सततं कृष्णनामतः ॥
येन तेन प्रकारेण मुकुन्दनामजल्पकः ।घोराद्भवार्णवात् पूतो मुक्तः स कृष्णानामतः ।नामाङ्किकं जनं दृष्ट्वा यस्य श्रद्धा भवेद्धरेः ॥
स याति वैष्णवं धाम परमं कृष्णनामतः ॥
दृष्ट्वा प्रमाणं कुर्व्वन्ति हरेर्नामाश्रयं जनम् ।सकलादंहसो मुक्ता मानवाः साधुवज्जनाः ॥
कृष्णानाम सदा नीत्वा विचरेत् कृष्णसन्निधौतथ्यं वदामि ते विप्र ! क्रीतस्तस्य जनार्द्दनः ॥
नीत्वा करोति नामानि श्रोहरेः करतालिकाम् ।विक्रीतोऽहमृतं तस्य वदामि तव नारद ! ॥
एकान्ती नाम नीत्वा तु सन्निधौ नर्त्तयेद्धरेः ।सत्यं तस्य हरिः क्रीतो देवतानाञ्च का कथा ॥
ये भावगद्गदा भूत्वा रुदन्त्यच्युतसन्निधौ ।तेषां कृष्णः परिक्रीतो ब्रह्मादीनाञ्च का कथा ॥
ये पतन्त्यवनौ गीत्वा हरेर्नामानि गद्गदाः ।भावेन तेषां गोविन्दः क्रीतो नारद ! नान्यथा ॥
जन्मना ये न गृह्णन्ति कृष्णदीक्षां सतो गुरोःतेषां न दर्शन कार्य्यं दूरतः परिवर्जयेत् ॥
कदाचित् यो न गृह्णाति कृष्णनाम भवामृतम् ।मृतः श्वखरकोलानां स तु योनिषु जायते ॥
देवर्षे ! हरिनामानि भवनिस्तारहेतुनि ।न गृह्णीयात्त यो मोहान्मृते स्यात्तदधोगतिः ॥
गुणकर्म्माणि नामानि न गृह्णाति च यो हरेः ।दर्शनस्पर्शने चैव ध्रुवं तस्य विवर्जयेत् ॥
मनुथजम्म संप्राप्य न नामग्रहणं हरेः ।कुर्य्यात् कदापि स्वप्ने वा ह्यदृश्यः स नराधमः ॥
ध्यानं सत्ययुगे विष्णोः त्रेतायां यज्ञसाधनम् ।अर्च्चनं द्वापरयुगे हरिनाम कलौ मुने ॥
ध्यानं तपः सत्ययुगे त्रेतायां यज्ञकर्म्म च ।द्वापरे पूजनं दानं हरेर्नाम कलौ युगे ॥
कलौ भवार्णवोत्तीर्णो मानवो मुनिपुङ्गव ! ।वर्त्तते यस्य जिह्वाग्रे हरिरित्यक्षरद्वयम् ॥
सर्व्वलोको जितस्तेन कृष्णः प्राप्तः सनातनः ।सकृदुच्चारितं येन हरेर्नाम चिदात्मकम् ॥
फलं नास्य क्षमो वक्तुं सहस्रवदनो विधिः ।जितं तेन जिनं तेन जितं तेनेति निश्चितम् ।वर्त्तते यस्य जिह्वाग्रे हरिरित्यक्षरद्वयम् ॥
सत्यं कलियुगे विप्र ! श्रीहरेर्नाम मङ्गलम् ।परं स्वस्त्ययनं नॄणां नास्त्येव गतिरन्यथा ॥
”इति पाद्मोत्तरखण्डे श्रीकृष्णनाममाहात्म्ये ९८अध्यायः ॥
* ॥
कलौ दशसहस्रवर्षपर्य्यन्तं पृथिव्यांतस्यावस्थितिर्यथा, --“शालग्रामो हरेर्मूर्त्तिर्ज्जगन्नाथश्च भारतम् ।कलेर्दशसहस्रान्ते ययौ त्यक्त्वा हरेः पदम् ॥
वैष्णवाश्च पुराणानि शङ्खानि श्राद्धतर्पणम् ।वेदोक्तानि च कर्म्माणि ययुस्तैः सार्द्धमेव च ॥
हरिपूजा हरेर्न्नाम तत्कीर्त्तिगुणकीर्त्तनम् ।वेदाङ्गानि च शास्त्राणि ययुस्तेः सार्द्धमेव च ॥
सत्त्वञ्च धर्म्मः सत्यञ्च वेदाश्च ग्रामदेवताः ।व्रतं तपश्चानशनं ययुस्तैः सार्द्धमेव च ॥
वामाचाररताः सर्व्वे मिथ्या कापट्यमेव च ।तुलसीवर्ज्जिता पूजा भविष्यन्ति ततः परम् ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे । ७ । १२ -- १६ ॥
तस्य स्वरूपं यथा, --गर्ग उवाच ।“अये नन्द प्रवक्ष्यामि वचनं ते सुखावहम् ।प्रस्थापितोऽहं वसुना येन तत् श्रूयतामिति ॥
वसुना सूतिकागारे शिशुः प्रत्यर्पणीकृतः ।पुत्त्रोऽयं वसुदेवस्य ज्येष्ठस्य तस्य च ध्रुवम् ॥
कन्या ते च येन नीता मथुरां कंसभीरुणा ।अस्यान्नप्राशनायाहं नामानुकरणाय च ॥
गूढेण प्रेषितस्तेन तस्य यागं कुरु व्रज ॥
पूणब्रह्मस्वरूपोऽयं शिशुस्ते मायया महीम् ।आगत्य भारहरणं कर्त्ता धात्रा च सेवितः ॥
गोलोकनाथो भगवान् श्रीकृष्णो राधिकापतिःनारायणो यो वैकुण्ठे कमलाकान्त एव च ॥
श्वेतद्वीपनिवासो यः पाता विष्णुश्च सोऽप्यजः ।कपिलोऽन्ये तदंशाश्च नरनारायणावृषी ॥
एकीभूय च सर्व्वेषां तजसां राशिमूर्त्तिमान् ।तं वसुं दर्शयित्वा च शिशुरूपो बभूव ह ॥
साम्प्रतं सूतिकागारादाजगाम तवालयम् ।अपोनिसम्भवश्चायमाविर्भूतो महोतले ॥
वायुपूर्णं मातृगर्भं कृत्वा च मायया हरिः ।आविर्भूय वसुं मूर्त्तिं दर्शयित्वा जगाम ह ॥
युगे युगे वर्णभेदो नामभेदोऽस्य वल्लव ! ।शुक्लो रक्तस्तया पीत इदानीं कृष्णतां गतः ॥
शुक्लवर्णः सत्ययुगे सुतीव्रतेजमा वृतः ।त्रेतायां रक्तवर्णोऽयं पीतोऽयं द्वापरे विभुः ॥
कृष्णवर्णः कलौ श्रीमांस्तेजसां राशिरेव च ।परिपूर्णतमं ब्रह्म तेन कृष्ण इति स्मृतः ॥
” * ॥
तस्य कृष्णनाम्नो व्युत्पत्तिर्यथा, --“ब्रह्मणो वाचकः कोऽयमृकारोऽनन्तवाचकः ।शिवस्य वाचकः षश्च णकारो धर्म्म एव च ॥
अकारो विष्णोर्व्वचनं श्वेतद्वोपनिवासिनः ।नरतारायणोऽयंस्य विभर्गा वाचकः स्मृतः ॥
सर्व्वेषां तेजसां राशिः सर्व्वमूर्त्तिस्वरूपकः ।सर्व्वाधारः सर्व्व बीजस्तेन कृष्ण इति स्मृतः ॥
कृषिर्निर्व्वाणवचनो णकारो मोक्ष एव च ।अकारो दातृवचनस्तेन कृष्ण इति स्मृतः ॥
कृषिर्निश्चेष्टवचनो णकारो भक्तिवाचकः ।अकारो दातृवचनस्तेन कृष्ण इति स्मृतः ॥
कर्म्मनिर्म्मूलवचनः कृषिर्णो दास्यवाचकः ।अकारः प्राप्तिवचनस्तेन कृष्ण इति स्मृताः ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे । १३ । ४५ -- ६२ ॥
तस्य नामान्तराणां व्युत्पत्तिर्यथा, --“राम नारायणानन्त मुकुन्द मधुसूदन ।कृष्ण केशव कंसारे हरे वैकुण्ठ वामन ॥
इत्येकादश नामानि पठेद्वा पाठयेद्यदि ।जन्मकोटिसहस्राणां पातकादवमुच्यते ॥
राशब्दो विश्ववचनो मश्चापीश्वरवाचकः ।विश्वानामीश्वरो यो हि तेन रामः प्रकीर्त्तितः ॥
रमते रमया सार्द्धं तेन रामं विदुर्बुधाः ।रमाया रमणस्थानं रामं रामविदो विदुः ॥
रा चेति लक्ष्मीवचनो मश्चापीश्वरवाचकः ।लक्ष्मीपतिं गतिं रामं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥
ताम्नां सहस्रं दिव्यानां स्मरणे यत् फलं भवेत् ॥
तत्फलं लभते नूनं रामोच्चारणमात्रतः ॥
सारूप्यमुक्तिवचनो नारेति च विदुर्बुधाः ।यो देवोऽप्ययनं तस्य स च नारायणः स्मृतः ॥
नाराश्च कृतपापाश्चाप्ययनं गमनं स्मृतम् ।यतो हि गमनं तेषां सोऽयं नारायणः स्मृतः ॥
मकृन्नारायणेत्युक्त्वा पुमान् कल्पशतत्रयम् ।गङ्गादिसर्व्वतीर्थेषु स्नातो भवति निश्चितम् ॥
नारञ्च मोक्षणं पुण्यमयजं ज्ञानमीप्सितम् ।तयोर्ज्ञानं भवेद्यस्मात् सोऽयं नारायणः प्रभुः ॥
नास्त्यन्तो यस्य वेदेषु पुराणेषु चतुर्षु च ।शास्त्रेष्वन्येषु योगेषु तेनानन्तं विदुर्बुधाः ॥
* ॥
मुकुमव्ययमान्तञ्च निर्व्वाणमोक्षवाचकम् ।तद्ददाति च यो देवो मुकुन्दस्तेन कीर्त्तितः ॥
मुकुं भक्तिरसप्रेमवचनं वेदसम्मतम् ।यस्तद्ददाति भक्तेभ्यो मुकुन्दस्तेन कीर्त्तितः ॥
* ॥
सूदनं मधुदैत्यस्य यस्मात् स मधुसूनः ।इति सन्ता वदन्तीशं वेदैर्भिन्नार्थमीप्सितम् ॥
मधु क्लीवञ्च माध्वीके कृतकर्म्मशुभाशुभे ।भक्तानां कर्म्मणाञ्चैव सूदनं मधुसूदनः ॥
परिणामाशूभं कर्म्म भ्रान्तानां मधुरं मधु ।करोति सूदनं यो हि स एव मधुसूदनः ॥
* ॥
कृषिरुत्कृष्टवचनो णश्च सद्भिक्तिवाचकः ।अश्चापि दातृवचनः कृष्णं तेन विदुर्बधाः ॥
कृषिश्च परमानन्दे णश्च तद्दास्यकर्म्मणि ।तयोर्द्दाता च यो देवस्तेन कृष्णः प्रकीर्त्तितः ॥
कोटिजन्मार्ज्जिते पापे कृषिः क्लेशे च वर्त्तते ।भक्तानां णश्च निर्व्वाणे तेन कृष्णः प्रकीर्त्तितः ॥
नाम्नां सहस्रं दिव्यानां त्रिरावृत्त्या तु यत्फलम् ।एकावृत्त्या तु कृष्णस्य तत् फलं लभते नरः ॥
कृष्णनाम्नः परं नाम न भूतं न भविष्यति ।सर्व्वेभ्यश्च परं नाम कृष्णेति वैदिका विदुः ॥
कृष्ण कृष्णेति हे गोपि यस्तं स्मरति नित्यशः ।जलं भित्त्वा यथा पद्मं नरकादुद्धरत्ययम् ॥
कृष्णेति मङ्गलं नाम यस्य वाचि प्रवर्त्तते ।भस्मीभवन्ति सद्यस्तु महापातककोटयः ॥
अश्वमेधसहस्रेभ्यः फलं कृष्णजपस्य च ।वरं तेभ्यः पुनर्ज्जन्म नातो भक्तः पुनर्भवः ॥
सर्व्वेषामपि यज्ञानां लक्षाणि च व्रतानि च ।तीर्थस्नानानि सर्व्वाणि तपांस्यनशनानि च ॥
वेदपाठसहस्राणि प्रादक्षिण्यं भुवः शतम् ।कृष्णनामजपस्यास्य कलां नाहन्ति षोडशीम् ॥
तेषां भोगाद्भवेत् स्वर्गफलञ्च सुचिरं नृणाम् ।स्वर्गादवश्यं पुंसश्च जपकर्त्तुर्हरेः प्रदम् ॥
* ॥
के जले सर्व्वदेहेऽपि शयनं यस्य चात्मनः ।वदन्ति वैदिकाः सर्व्वे तं देवं केशवं परम् ॥
कंसश्च पातके विघ्ने रोगे शोके च दानवे ।तेषामरिर्निहर्त्ता यः स कंसारिः प्रकीर्त्तितः ॥
रुद्ररूपेण संहर्त्ता विश्वानामपि नित्यशः ।भक्तानां पालको यो हि हरिस्तेन प्रकीर्त्तितः ॥
कुण्ठं जडञ्च विश्वौघं विशिष्टञ्च करोति या ।विकुण्ठां प्रकृतिं वेदाश्चत्वारश्च वदन्ति ताम् ॥
गुणाश्रयेण भगवान् तस्यां जातः स्वसृष्टये ।परिपूर्णतमं तेन वैकुण्ठश्च विदुर्बुधाः । * ॥
वामो विपत्तौ नश्छेदे साक्षाद्वेदेषु वर्त्तते ।सुराणां विपदां छेत्ता वामनस्तेन कीर्त्तितः ॥
एवं नाम्नाञ्च सर्व्वेषां व्युत्पत्तिश्च श्रुतौ श्रुता ।यथागमञ्च कथितं सर्व्वं जानाति माधवः ॥
* ॥
यशोदावाच ।वासुदेवश्च गोविन्दो मुरारिर्माघवस्तथा ।नाम्नां चतुर्णां व्युत्पत्तिं वद चान्यच्च तिष्ठतु ॥
राधिकोवाच ।वसुः सर्व्वनिवासश्च विश्वानि यस्य लोमसु ।स च देवः परं ब्रह्म वासुदेव इति स्मृतः ॥
१ ॥
गाञ्च विश्वसमूहञ्च विन्दते योऽवलीलया ।ज्ञानसिन्धुसमूहञ्च मोविन्दस्तेन कीर्त्ततः ॥
२ ॥
मुरः क्लेशे च सन्तापे कर्म्मभोगे च कर्म्मिणाम् ।दैत्यभेदेऽप्यरिस्तेषां मुरारिस्तेन कीर्त्तितः ॥
३ ॥
मा च ब्रह्मस्वरूपा या मूलप्रकृतिरीश्वरी ।नारायणीति विख्याता विष्णुमाया सनातनी ॥
महालक्ष्मीस्वरूपा च वेदमाता सरस्वती ।राधा वसुन्धरा गङ्गा तासां स्वामी च माधवः ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे । १ । १ ।१९ -- ५२
५५--६० ॥
तस्य भूषणास्त्रस्वरूपंयथा, --श्रीमैत्रेय उवाच ।“भूषणास्त्रस्वरूपेण यथैतदखिलं जगत् ।बिभर्त्ति भगवान् विष्णुस्तन्ममाख्यातुमर्हसि ॥
श्रीपराशर उवाच ।नमस्कृत्याप्रमेयाय विष्णवे प्रभविष्णवे ।कथयामि यथाख्यातं वशिष्ठेन ममाभवत् ॥
आत्मानमस्य जगतो निर्लेपमगुणामलम् ।बिभर्त्ति कौस्तुभमणिस्वरूपं भगवान् हरिः ॥
श्रीवत्ससंस्थानधरमनन्ते च समाश्रितम् ।प्रधानं बुद्धिरप्यास्ते गदारूपेण माधवे ॥
भूतादिमिन्द्रियादींश्च द्विधाहङ्कारमीश्वरः ।बिभर्त्ति शङ्खरूपेण शार्ङ्गरूपेण च स्थितम् ॥
बलस्वरूपमत्यन्तजवेनान्तरितानिलम् ।चक्रस्वरूपञ्च मनो धत्ते विष्णुः करस्थितम् ॥
पञ्चरूपा तु या माला वैजयन्ती गदाभृतः ।सा भूतहेतुसंघातो भूतमाला च वै द्विज ॥
यानीन्द्रियाण्यशेषाणि बुद्धिकर्म्मात्मकानि वै ।शररूपाण्यशेषाणि तानि धत्ते जनार्द्दनः ॥
बिभर्त्ति यच्चासिरत्नमच्युतोऽत्यन्तनिर्म्मलम् ।विद्यामयन्तु तज्ज्ञानमविद्याचर्म्मसंस्थितम् ॥
इत्थं पुमान् प्रधानञ्च बुद्ध्यहङ्कारमेव च ।भूतानि च हृषीकेशे मनः सर्व्वेन्द्रियाणि च ।विद्याविद्ये च मैत्रेय सर्व्वमेतत् समाश्रितम् ॥
अस्त्रभूषणसंस्थानस्वरूपं रूपवर्ज्जितः ।बिभर्त्ति मायारूपोऽसौ श्रेयसे प्राणिनां हरिः ॥
सविकारं प्रधानं यत् पुमांश्चैवाखिलं जगत् ।बिभर्त्ति पुण्डरीकाक्षस्तदेवं परमेश्वरः ॥
या विद्या या तथाविद्या यत् यच्चासदव्य-यम् ।तत् सर्व्वं सर्व्वभूतेशे मैत्रेय मधुसूदने ॥
कलाकाष्ठानिमेषादिदिनर्त्वयनहायनैः ।कालस्वरूपो भगवानपरो हरिरव्ययः ॥
भूर्लोकोऽथ भुवर्लोकः स्वर्लोको मुनिसत्तम ! ।महर्जनस्तपः सत्यः सप्त लोका इमे विभुः ॥
लोकात्ममूर्त्तिः सर्व्वेषां पूर्व्वेषामपि पूर्व्वजः ।आधारः सर्व्वविद्यानां स्वयमेव हरिः स्थितः ॥
देवमानुषपश्वादिस्वरूपैर्ब्बहुभिर्विभुः ।स्थितः सर्वेश्वरोऽनन्तो भूतमूर्त्तिरमूर्त्तिमान् ।ऋचो यजूंषि सामानि तथैवाथर्व्वणानि च ।इतिहासोपवेदाश्च वेदान्तेषु तथोक्तयः ॥
वेदाङ्गानि समस्तानि मन्वादिगदितानि च ।शास्त्राण्यशेषाण्याख्यानान्यनुवादाश्च येक्वचित् ॥
काव्यालापाश्च ये केचित् गीतकान्यखिलानि चसर्व्वर्मूर्त्तिधरस्यैते वपुर्विष्णोर्महात्मनः ॥
यान्यमूर्त्तानि मूर्त्तानि यान्यत्रान्यत्र वा क्वचित् ।सन्ति वै वस्तुजातानि तानि सर्व्वाणि तद्वपुः ॥
”इति विष्णुपुणे १ अंशे २२ अध्यायः ॥
* ॥
हरि सान्निध्यस्थानानि यथा, --भरद्वाज उवाच ।“केषु केषु विभो नित्यं स्थानेषु पुरुषोत्तम ! ।सान्निध्यं भवतो ब्रूहि ज्ञातुमिच्छामि तत्त्वतः ॥
वामन उवाच ।श्रूयतां कथमिष्यामि येषु येषु गुरो ह्यहम् ।निवसामि सुपुण्येषु स्थानेषु बहुरूपवान् ॥
ममावतारैहुर्ब्बधा नभःस्थलंपातालमम्भोनिचयं दिवञ्च ।दिशः समस्ता गिरयोऽम्बुदाश्चव्याप्ता भरद्वाज ममानुरूपैः ॥
ये दिव्या ये च भौमा जलगगनचरा स्थावरायेऽत्र विश्वेसेन्द्राः सार्काः सचन्द्रा यमवसुवरुणाः साग्नयःसर्व्वपालाः ।ब्रह्माद्याः स्थावरान्ता द्विजखगसहिता मूर्त्ति-मन्तो ह्यमूर्त्ता-स्ते सर्व्वे मत्प्रसूता बहुविविधगुणाः पूरणार्थंपृथिव्याः ॥
एते हि मुख्याः सुरसिद्धदानवैःपूज्यास्तथा सन्निहिता महीतले ।यैर्द्दृष्टमात्रैः सहसैव नाशंप्रयाति पापं द्विजवर्य्य कीर्त्तितैः ॥
”इति वामने ८५ अध्यायः ॥
* ॥
आप च ।श्रीभगवानुवाच ।आद्यं मत्स्यं महद्रूपं संस्थितं मानसे ह्रदे ।गर्व्वपापक्षयकरं कीर्त्तनस्पर्शनादिभिः ॥
कौर्म्ममन्यत् सन्निधानं कौशिक्यां पापनाशनम् ।हयग्रीवञ्च कृष्णाङ्गे गोविन्दं हास्तिने पुरे ॥
त्रिविक्रमञ्च कालिन्द्यां लिङ्गभेदे भवं विभुम् ।केदारे माधवं शौचं कुब्जाम्रे कृष्णमूर्द्धजम् ॥
नारायणं वदर्य्याञ्च वाराहे गरुडासनम् ।जयेशं रुद्रकर्णे च विपाशायां द्विजप्रियम् ॥
कृतशौचे नृसिंहञ्च गोकर्णे विश्वकर्म्मिणम् ।प्राचीने कामपालञ्च पुण्डरीकं महाम्भसि ॥
विशाखये च ह्यजितं हंसं हंसपदे तथा ।पयोष्ण्याञ्च तमः खण्डं वितस्तायां स्वरूविलम् ॥
मणिमत्पर्व्वते ब्रह्मन् ! ब्रह्माणञ्च प्रजापतिम् ।मधुनद्यां चक्रधरं शूलबाहुं हिमाचले ॥
विद्धि विष्णुं मुनिश्रेष्ठ स्थितमौषधसद्मनि ।भृगुतुङ्गे सुवर्णाख्यं नैषधे प्रीतवाससम् ॥
गयायां गोपतिं देवं गदापाणिनमोश्वरम् ।त्रैलोक्यनाथं वरदं गोप्रभावे कुशेशयम् ॥
अर्द्धनारीश्वरं पुण्ये महेन्द्रे दक्षिणे गिरौ ।गोपालमुत्तरे नित्यं महेन्द्रे सोमपिण्डिनम् ॥
वैकुण्ठमपि सह्याद्रौ पारिपात्रे पराजितम् ।कशेरुदेशे देवेशं विश्वरूपं तपोधन ! ॥
मलयाद्रौ च सौगन्धिं बिन्ध्यपादे सदाशिवम् ।अवन्तिविषये विष्णुं निषेधेष्वमरेश्वरम् ॥
पाञ्चालिकञ्च ब्रह्मर्षे पञ्चालेषु व्यवस्थितम् ।महोदये हयग्रीवं प्रयागे योगशायिनम् ॥
स्वयम्भुवं मधुवने अयोगन्धिञ्च पुष्करे ।तथैव विप्रपवर वाराणस्याञ्च केशवम् ॥
अविमुक्तकमत्रैव लोलश्चात्रैव गीयते ।पक्षायां पद्मकिरणं समुद्रे वडवामुखम् ॥
कुमारवने वाह्लीशं कार्त्तिकेयञ्च बर्हिणम् ।यज्ञेशं शम्भुमनघं स्थाणुञ्च कुरुजाङ्गले ॥
वनमालिनमाहुर्म्मां किष्किन्धावासिनो जनाः ।वीरं कुवलयारूढं शङ्खचक्रगदाधरम् ॥
श्रीवत्साङ्कमुदाराङ्गं नर्म्मदायां श्रियः पतिम् ।माहिष्मत्यां त्रिनयनं तत्रैव च हुताशनम् ॥
अर्व्वुदेषु त्रिसौपर्णं क्ष्माधरं शूकराचले ।त्रिणाचिकेतं ब्रह्मर्षे प्रभासेषु कपर्द्दिनम् ॥
तथैवात्रापि विख्यातं तृतीयं शशिशेखरम् ।उदये शशिनं सूर्य्यं ध्रुवञ्च त्रितयं स्थितम् ॥
मन्दरे यज्ञपुरुषं स्कन्दं शरवणे स्थितम् ।महालये स्मृतं रुद्रं चत्वरेषु कुरुष्वथ ॥
पद्मनाभं मुनिश्रेष्ठ सर्व्वसौख्यप्रदायकम् ।सप्तगोदावरे ब्रह्मन् विख्यातं हाटकेश्वरम् ॥
तत्रैव च महावासं प्रयागेऽपि वटेश्वरम् ।भल्लीवने महायोगं मद्रेषु पुरुषोत्तमम् ॥
प्लक्षावतरणे श्रीमत्श्रीनिवासं द्विजोत्तमम् ।सूर्पारके चतुर्ब्बाहुं मगधायां सुधापतिम् ॥
गिरिव्रजे पशुपतिं श्रीकण्ठं यमुनातटे ।वनस्पतिं समाख्यातं दण्डकारण्यवासिना ॥
कालञ्जरे नीलकण्ठं शरय्वां शम्भुमुत्तमम् ।हंसयुक्तं महाकौश्यां सर्व्वपापप्रणाशनम् ॥
गोकर्णे दक्षिणे सर्व्वं वासुदेवं प्रजामुखे ।बिन्ध्यशृङ्गे महासौरिं कथायां मधुसूदनम् ॥
त्रिकूटशिखरे ब्रह्मंश्चक्रमाणिनमीश्वरम् ।लौहदण्डे हृषीकेशं कौशलायां मनोहरम् ॥
महाबाहुं सुराष्ट्रे च नवराष्ट्रे यशोधरम् ।भूधरं देविकानद्यां महोदायां कुशप्रियम् ॥
गोमत्यां छादितगदं शङ्कोद्धारे च शङ्खिनम् ।सुनेत्रं सैन्धवारण्ये शूरं शूरपुरे स्थितम् ॥
भद्राक्षञ्च हिरण्वत्यां वीरभद्रं त्रिपिष्टपे ।शङ्कुकर्णञ्च भीमायां भीमं शालवने विदुः ।विश्वामित्रञ्च गदितं कैलासे वृषभध्वजम् ।महेशं महिलाशैले कामरूपे शशिप्रभम् ॥
वडभ्यामपि गोमित्रं पटहे पङ्कजप्रियम् ।उपेन्द्रं सिंहलद्वीपे शक्राख्ये कुन्दमालिनम् ॥
रसातले च विख्यातं सहस्रशिरसं मुने ! ।कालाग्निरुद्रं तत्रैव तथान्यं कीर्त्तिवाससम् ॥
सुतले कूर्म्ममचलं वितले पङ्कजासनम् ।महातले गुरो ख्यातं देवेशं छागलेश्वरम् ॥
तले सहस्रचरणं सहस्रभुजमीश्वरम् ।सहस्राक्षं परिख्यातं मुषलाकृष्टदानवम् ॥
पाताले योगिनामीशं स्थितञ्च हरिशङ्करम् ।धरातले कोकनदं मेदिन्याञ्चक्रपाणिनम् ॥
भुवर्लौके च गरुडं स्वर्लोके विष्णुमव्ययम् ।मर्त्त्यलोके तथागस्त्यं कपिलञ्च जले स्थितम् ॥
तपोलोके स्थितं ब्रह्मन् ! वाङ्मयं सत्यसंयुतम् ।ब्रह्माणं ब्रह्मलोके तु सप्तमे वै प्रतिष्ठितम् ॥
सनातनं तथा शैवे परं ब्रह्म च वैष्णवे ।अप्रतर्क्यं निरालम्बे निराकाशे तपोमयम् ॥
जम्बद्वीपे चतुर्ब्बाहुं कुशद्वीपे कुशेशयम् ।प्लक्षद्वीपे मुनिश्रेष्ठ ख्यातं गरुडवाहनम् ॥
पद्मनाभं तथा क्रौञ्चे शाल्मले वृषभध्वजम् ।सहस्रांशुः स्थितः शाके धनराट् पुष्करे स्थितः ॥
तथा पृथिव्यां ब्रह्मर्षे ! शालग्रामे स्थितोऽस्म्य-हम् ।सजलस्थलपर्य्यन्तं चरेषु स्थावरेषु च ॥
एतानि पुण्यानि ममालयानिब्रह्मन् पुराणानि सनातनानि ।धर्म्मप्रधानानि महौजसानिसंकीर्त्तनीयान्यघनाशनानि ॥
सङ्कीर्त्तनात् स्मरणाद्दर्शनाच्चसंस्पर्शनादेव च देवताद्याः ।धर्म्मार्थकामान्यपवर्गमेवलभन्ति दैत्या मनुजाः ससाध्याः ।एतानि तुभ्यं विनिवेदितानिममालयानीह स्वनिष्ठितानि ॥
”इति वामनपुराणे स्वस्थानोक्तिर्न्नाम ८६ अः ॥
हरिहरयोरभेदो यथा, --“या श्रीः सा गिरिजा प्रोक्ता यो हरिः सत्रिलोचनः ।एवं सर्व्वेषु शास्त्रेषु पुराणेषु च पठ्यते ॥
एतस्मादन्यथा यस्तु ब्रूते शास्त्रं पृथक् तया ।तं नास्तिकं विजानीयात् सर्व्वधर्म्मबहिष्कृतम् ।इति वाराहे सौभाग्यव्रतनामाध्ययः ॥
* ॥
ब्रह्मविष्णुमहेश्वरणामेकत्वं सत्त्वादिरूपञ्चयथा, --महेश्वर उवाच ।“नारायणः परो देवः सत्त्वरूपो जनार्दनः ।त्रिधात्मानं स भगवान् ससर्ज परमेश्वरः ॥
रजस्तमोभ्यां युक्तोऽभूद्रजःसत्त्वाधिकं विभुः ।ससर्ज नाभिकमलात् ब्रह्माणं कमलासनम् ॥
रजसा तमसा युक्तं सोऽपि मां त्वसृजत् प्रभुः ।यत् सत्त्वं स हरिर्देवो यो हरिस्तत् परं पदम् ॥
ये सत्त्वरजसी सोऽपि ब्रह्मा कमलसम्भवः ।यो ब्रह्मा सैव देवस्तु यो देवः स चतुर्म्मुखः ॥
यद्रजस्तमसोपेतं सोऽयं नास्त्यत्र संशयः ।सत्त्वं रजस्तमश्चैव तृतीयं चैतदुच्यते ॥
सत्त्वेन मुच्यते जन्तुः सत्त्वं नारायणात्मकम् ।न तस्मात् परतो देवो भविता न भविष्यति ॥
यो विष्णुः स स्वयं ब्रह्मा यो ब्रह्मा सोऽह-मेव च ।वेदत्रयेऽपि यज्ञेऽस्मिन् पण्डितेष्वेष निश्चयः ॥
यो भेदं कुरुतेऽस्माकं त्रयाणां द्विजसत्तम ।स पापकारी दुष्टात्मा दुर्गतिं समवप्नुयात् ॥
इति तत्रेव रुद्रगीतानामाध्यः ॥
* ॥
तद्गुणा यथा, --“ब्रह्मादयः सुराः सर्व्वेये चान्ये देवदानवाः ।मनुष्याः पक्षिवृक्षाद्याः सर्व्वे तद्ब्रह्मसंभवा ॥
तत्र योऽसौ परो देवो व्यापदो मुनिमत्तम ।निर्लक्षो ह्यचलः सूक्ष्मः कारणैः परिवर्जितः ॥
अनौपम्यस्त्वनिर्देश्यो ह्यक्षरादक्षरं परम् ।निष्प्रपञ्चो निरालम्बो विषयातीतगोचरः ॥
सर्व्वज्ञः सर्व्वकर्त्ता च प्रत्यज्ञं सर्व्वदाक्षरम् ।अनामा नामकोटीनां गीयते तदने कधा ॥
अगम्यमथवा गम्यमदृश्यं दृश्यमेव च ।अस्वरं स्वरसंयुक्तमघोषं घोषरूपकम् ॥
सकलं निष्कलं चैव निर्म्मलं मलसंयुतम् ।हरिमेतद्गुणैर्युक्तं मया ते परिकीर्त्तितम् ॥
* ॥
मरीचिरुवाच ।अक्षयं चाव्ययं चैव यद्वह्ने ते प्रकीर्त्तितम् ।कथं तस्य विनाशोऽस्ति सर्व्वज्ञः केन हेतुना ॥
अगम्यं कीर्त्तितं वह्ने गम्यं चैव कथं भवेत् ।अवर्णञ्च समाख्यातं वर्णयुक्तं हि कारणम् ॥
अस्वरं स्वरसंयुक्तं कथं तद्गम्यते हरिः ।अप्रमाणं त्वया प्रोक्तं प्रमाणञ्च कथं भवेत् ॥
अनादेस्तु कयं चादिर्लभ्यते किं विभावसो ।कथयस्वविशेषेण येन सम्पद्यते सुखम् ॥
* ॥
वह्निरुवाच ।स्थावरं जङ्गमञ्चैव अण्डजं स्वेदजं तथा ।विनश्यन्तीह भूतानि विनाशी तेन कथ्यते ॥
अगम्यमप्रबुद्धानां कामाद्यासक्तचेतसाम् ।स्वकर्म्मविनिवृत्तानां गम्यं तच्छुभकर्म्मणा ॥
ज्ञानचक्षुर्विहीनानामदृश्यं सर्व्वजन्तुषु ।ज्ञानचक्षुःसमायुक्ताः ख्यितं पश्यन्ति नित्यशः ॥
अन्धकारे यथा दीपो दर्शयेत् गृहमेधिनाम् ।विद्याचक्षुस्तथा विप्रो दर्शयेत् परमं पदम् ॥
ये नरा वेद सिद्धान्तैर्ब्बोधिता गुरुणा च ये ।अनेकरूपसंयुक्तं पश्यन्ति परमेश्वरम् ॥
ये स्वकर्म्मतपोहीनविषयासक्तचेतसः ।वर्णरूपं न जानन्ति वेदसिद्धान्तवर्जिताः ।भ्रान्तिं पश्यन्ति सर्व्वत्र सविकल्पाश्च मानवाः ॥
जीवाख्यं वर्णनिर्मुक्तं शून्यसंज्ञन्तु कथ्य ते ॥
यदा वर्णसमायुक्तस्तदा वर्णस्तु जायते ॥
स्वरं तु गृह्णते यावत्तावद्घोषस्तु कीर्त्त्यते ।बिन्दुहीनस्तु निर्घोषो निराकारः स एव तु ॥
यदा सृजति भूतानि प्रकृतिस्थो हरिः स्वयम् ।तावत् कर्त्ता स वै ज्ञेयः कर्त्ता प्रकृतिवर्जितः ॥
नासारन्ध्रेण निर्याति अङ्गुलानि दशद्वयम् ॥
निर्म्मलः स विभुर्ज्ञेयः समलो देहवर्द्धितः ॥
अप्रमाणं भवेत्तावत् यावत् शास्त्रं न विन्दति ।शास्त्रज्ञानमधीते यः प्रमाणं तस्य लभ्यते ॥
तेन सर्व्वमिदं विश्वं व्यापितं सचराचरम् ।सूक्ष्मः सर्व्वगतस्तृप्तो लक्षणोपायवर्ज्जितः ॥
”इत्याद्ये वह्निपुराणे सर्गकथननामाध्यायः ॥
* ॥
पूजितविष्णुदर्शनादिफलं वह्निपुराणे शुद्धिव्रत-नामाध्याये क्रियायोगनामाध्याये च द्रष्टव्यम् ।तस्य यमाष्टकस्तोत्रं नृसिंहपुराणे ९ अध्यायेतत्पूजायां द्रव्यविशेषदानफलञ्च तत्रैव ३२अध्याये द्रष्टव्यम् ॥
* ॥
शिवस्य हरेराराधन-प्रमाणं यथा, --ब्रह्मोवाच ।“अहं गतोऽद्रिं कैलासमिन्द्राद्यैर्दैवतैः सह ।तत्र दृष्टो महारुद्रो ध्यायमानः परं पदम् ॥
पृष्टो नमस्कृतो देवः किं त्वं ध्यायसि शङ्कर ।त्वत्तो नान्यं परं देवं जानामि ब्रूहि मां ततः ।सारात् सारतरं तत्त्वं श्रोतुकामः सुरैः सह ॥
रुद्र उवाच ।अहं ध्यायामि तं विष्णुं परमात्मानमीश्वरम् ।सर्व्वगं सर्व्वदं सर्व्वं सर्व्वप्राणिहृदि स्थितम् ॥
भस्मोद्धूनितदेहस्तु जटामण्डलमण्डितः ।विष्णोराराधनार्थं मे व्रतचर्य्या पितामह ॥
तमेव गत्वा पृच्छामः सारं यच्चिन्तयास्यहम् ।विष्णुं जिष्णुं पद्मनाभं हरिं देहविवर्ज्जितम् ॥
शुचिं शुचिपदं हंसं तत्परं परमेश्वरम् ।युक्त्वा सर्व्वात्मनात्मानं तं देवं चिन्तयाम्यहम् ॥
यस्मिन् विश्वानि भूतानि तिष्ठन्ति च विशन्तिच ।गुणभूतानि भूतेशे सूत्रे मणिगणा इव ॥
सहस्राक्षं सहस्राङ्घ्रिं सहस्रोरुकराननम् ।अणीयसामणीयांसं स्थविरञ्च स्थवीयसाम् ॥
गरीयसां गरिष्ठञ्च श्रेष्ठञ्च श्रेयसामपि ।यं वाकेष्वनुवाकेषु निषत्सूपनिषत्सु च ॥
गृणन्ति सत्यकर्म्माणं सत्यं सत्येषु साममु ।पुराणे पुरुषः प्रोक्तो ब्रह्म प्रोक्तो द्विजादिषु ॥
क्षये सङ्कर्षणः प्रोक्तस्तमुपास्यमुपास्महे ।यस्मिन् लोकाः स्फुरन्तीमे जले शकुनयो यथा ॥
ऋतमेकाक्षरं ब्रह्म यत्तत् सदसतः परम् ।अर्च्चयन्ति च यं देवा यक्षराक्षसकिन्नराः ॥
यस्याग्निरास्यं द्यौर्मूर्द्धा खं नाभिश्चरणौक्षितिः ।चन्द्रादित्यौ च नयने तं देवं चिन्तयास्यहम् ॥
यस्य त्रिलोकौ जठरे यस्य काष्ठाः सुबाहवः ।यस्योच्छासश्च पवनस्तं देवं चिन्तयाम्यहम् ॥
यस्य कुशेषु जीमूता नद्यः सर्व्वाङ्गसन्धिषु ।कुक्षौ समुद्राश्चत्वारस्तं देवं चिन्तयाम्यहम् ॥
परः कालात् परो यज्ञात् परः सदमदश्च यः ।अनादिरादिर्विश्वस्य तं देवं चिन्तय म्यहम् ॥
मनसश्चन्द्रमा यस्य चक्षुषश्च दिवाकरः ।मुखादग्निश्च संजज्ञे तं देवं चिन्तयाम्यहम् ॥
पद्भ्यां यस्य क्षितिर्ज्जाता श्रोत्राभ्याञ्च तथादिशः ।मूर्द्धभागाद्दिवं यस्य तं देवं चिन्तयाम्यहम् ॥
सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च ।वंशानुचरितं यस्मात् तं देवं चिन्तयाम्यहम् ॥
यं तं ध्यायाम्यहं यस्माद्व्रजामः सार-मीक्षितुम् ॥
”इति गारुडे । २ । ९ -- २७ ॥
तद्भक्तिर्यथा, --सूत उवाच ।“विष्णुभक्तिं प्रवक्ष्यामि यया सर्व्वमवाप्यते ।यथा भक्त्या हरिस्तुष्येत्तथा नान्येन केनचित् ॥
महतः श्रेयसो मूलं प्रसवः पुण्यसन्ततेः ।जीवितस्य फलं स्वादु ददाति स्मरणं हरेः ।भज इत्येष बै धातुः सेवायां परिकीर्त्तितः ।तस्मात् सेवा बुधैः प्रोक्ता भक्तिसाधनभूयसी ॥
ते भक्ता लोकनाथस्य नामकर्म्मादिकीर्त्तने ।मुञ्चन्त्यश्रूणि संहर्षात् ये च हृष्टतनूरुहा ॥
जगद्धातुर्महेशस्य दिव्याज्ञाचरणाव्ययाः ।इह नित्यक्रियाः कुर्य्युः स्निग्धा ये वैष्णवास्तु ते ॥
प्रणामपूर्व्वकं क्षान्त्या यो वदेत् वैष्णवो हि सः ।तद्भक्तजनवात्सल्यं पूजायाञ्चानुमोदनम् ॥
तत्कथाश्रवणे प्रीतिः स्वरनेत्राङ्गविक्रिया ।येन सर्व्वात्मना विष्णौ भक्त्या भावो निवेशितः ॥
विप्रेष्वीश्वरदृष्टिश्च महाभागवतो हि सः ।विष्णोश्च कारणं नित्यं तदन्नं दम्भवर्ज्जितम् ॥
स्वयमभ्यर्च्चनञ्चैव यो विष्णुं वोपजीवति ।भक्तिरष्टविधा ह्येषा यस्मिन् म्लेच्छेऽपि वर्त्तते ॥
स विप्रेन्द्रो मुनिः श्रीमान् स जातः स चपण्डितः ।तस्मै देयं ततो ग्राह्यं स च पूज्यो यथा हरिः ॥
स्मृतः संभाषितो वापि पूजितो वा द्विजोत्तमः ।पुनाति भगवद्भक्तश्चण्डालोऽपि यदृच्छया ॥
प्रणताय प्रपन्नाय तवास्मीति च यो वदेत् ।अभयं सर्व्वभूतेभ्यो दद्यादेतद्व्रतं हरेः ॥
मन्त्रयाजिसहस्रेभ्यः सर्व्ववेदान्तपारगाः !सर्व्ववेदान्तवित्कोट्या विष्णुभक्तो विशिष्यते ॥
ऐकान्तिकाश्च पुरुषाः गच्छन्ति परमं पदम् ।ऐकान्तिना समो विष्णुर्यस्मादेषां परायणः ।तस्मादेकान्तिनः प्रोक्तास्तद्भागवतचेतसः ।प्रियाणामपि सर्व्वेषां देवदेवस्य स प्रियः ।आपत्स्वपि सदा यस्य भक्तिरव्यभिचारिणी ।या प्रीतिरविवेकानां विषयेष्वनपायिनी ।विष्णुं संस्मरतः सा मे हृदयान्नोपसर्पतु ॥
अन्तर्गतोऽपि वेदानां सर्व्वशास्त्रार्थवेद्यपि ।यो न सर्वेश्वरे भक्तस्तं विद्यात् पुरुषाधमम् ॥
नाधीतवेदशास्त्रोऽपि न कृतं चापसव्यवत् ।यो भक्तिं वहते विष्णौ तेन सर्व्वं कृतं भवेत् ॥
यज्ञानां क्रतुमुख्यानां सर्व्वेषां पारगा अपि ।न तां यान्ति गतिं भक्त्या यां यान्ति मुनिसत्तम ॥
यः कश्चित् वैष्णवो लोके मिथ्याचारोऽप्यना-श्रमी ।पुनाति सकलान् लोकान् सहस्रांशुरिवोदितः ॥
ये नृ शसा दुरात्मानः पापाचाररतास्तथा ।तेऽपि यान्ति परं स्थानं नारायणपरायणाः ॥
दृढा जनार्द्दने भक्तिर्यदैवाव्यभिचारिणी ।तदा कियत् स्वर्गसुखं सैव निर्व्वाणहैतुकी ॥
भ्राम्यतां तत्र संसारे नराणां कर्म्मदुगमे ।हस्तावलम्बनो ह्येको भक्तितुष्टो जनार्द्दनः ॥
न शृणोति गुणान् दिव्यान् देवदेवस्य चक्रिणःस नरो वधिरो क्षेयः सर्व्वधर्म्मबहिष्कृतः ॥
नाम्नि संकोर्त्तिते विष्णोर्यस्य पुंसो न जायते ।शरीरं पुलकोद्भासि तद्भवेत् कुणपोपसम् ॥
यस्मिन् स्मृते द्विजश्रेष्ठ ! मुक्तिरप्यचिराद्भवेत् ।विष्णौ निविष्टमनसां किं पुनर्वृजिनक्षयः ॥
स्वपुरुषमभिवोक्ष्य पाशहस्तंवदति यमः किल तस्य कर्णमूले ।परिहर मधुसूदनप्रपन्नान्प्रभुरहमन्यनृणां न वैष्णवानाम् ॥
अपि चेत् सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् ।साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः ॥
क्षिप्रं भवति धर्म्मात्मा शश्वच्छान्तिं नियच्छति ।विप्रेन्द्र ! प्रतिजानीहि विष्णुभक्तो न नश्यति ॥
धर्म्मार्थकामैः किन्तस्य मुक्तिस्तस्य करे स्थिता ।समस्तजगतां मूले यस्य भक्तिः स्थिरा हरौ ॥
दैवी ह्येषा गुणमयी हरेर्म्माया दुरत्यया ।तमेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते ॥
कियदाराधने पुसां शिष्यते हरिमेधसः ।भक्त्यैवाराध्यते विष्णुर्नान्यं तत्रोपकारकम् ॥
न दानैर्व्विविधैर्दत्तैर्न पुष्पैर्नानुलेपनैः ।तोषमेति महात्मासौ यथा भक्त्या जनार्द्दनः ॥
संसारविषवृक्षस्य द्वे फले ह्यमृतोपमे ।कदाचित् केशवे भक्तिस्तद्भक्तैर्व्वा समागमः ॥
पत्रेषु पुष्पेषु फलेषु सत्सुतोयेषु लभ्येषु सदैव सत्सु ।भक्त्यै कलभ्ये पुरुषे पुराणेमुक्त्यै कथं नु क्रियते प्रयत्नः ॥
आस्फोटयन्ति पितरः प्रनृत्यन्ति पितामहाः ।वैष्णवोऽस्मत्मकुले जातः स नः सन्तारयिष्यति ।अज्ञानिनः सुरवरं समधिक्षिपन्तिये पापिनोऽपि शिशुपालसुयोधनाद्याः ।मुक्तिं गताः स्मरणमात्रविधूतपापःकः संशयः परमभक्तिमतां जनानाम् ॥
शरणं तं प्रपन्ना ये ध्यानयोगविवर्ज्जिताः ।तेऽपि मृत्युमतिक्रम्य यान्ति तद्वैष्णवं पदम् ॥
भवोद्भवक्लेशशताहतस्तथापरिभ्रमन्निन्द्रियबन्धकैः पथैः ।नियम्यतां माधव ! मे मनोहय-स्त्वदङ्घ्रिशङ्कौ दृढभक्तिबन्धने ॥
विष्णुरेव पर ब्रह्म ह्यभेद इह पट्यते ।वेदसिद्धान्तमार्गेषु तं न जानन्ति मोहिताः ॥
वसति हृदि सनातने च तस्मिन्भवति पुमान् जगतोऽस्य सौम्यरूपः ।क्षितिपसुमतिरम्यमात्मनोऽन्तःकथयति चारुतयैवमालपते ॥
”इति गारुडे भगवद्भक्तिः २३१ अध्यायः ॥
* ॥
तस्य नमस्कारादिकं तत्रैव २३२ । २३३ । २३४अध्यायेषु द्रष्टव्यम् ॥
* ॥
तस्य द्वादशमासकृत्यंयथा, --“मासकृत्यं प्रवक्ष्यामि विष्णोः प्रीतिकरं परम् ।ज्यैष्ठे तु स्नापनं कुर्य्यात् श्रीविष्णोः स्नानवासरे ॥
दैनन्दिनन्तु दुरितं पक्षमासाहवर्षजम् ।ब्रह्महत्यासहस्राणि ज्ञानाज्ञानकृतानि च ॥
स्वर्णस्तेयसुरापानगुरुतल्पायुतानि च ।कोटिकोटिसहस्राणि ह्युपपापानि यानि च ॥
सर्व्वाण्यपि प्रणश्यन्ति पौर्णमास्यान्तु वासरे ।अभिषिञ्चेच्च तन्मूर्द्ध्नि तदेतत् कलसोदकम् ॥
पुरुषसूक्तेन मन्त्रेण पावमानी ऋचा तथा ।नारिकेलोदकेनाथ तथा तालफलाम्बुना ॥
रत्नोदकेन गन्धेन तथा पुष्पोदकेन च ।पञ्चोपचारैराराध्य यथाविभवविस्तरैः ॥
घं घण्टायै नम इति घण्टावाद्यं निवेदयेत् ॥
पादे तस्य महाध्वानं ध्वस्तपातकपञ्चके ।पाहि मां पापिनं घोरं संसारार्णवपातितम् ॥
य एवं कुरुते विद्वान् ब्राह्मणः श्रोत्रियः शुचिः ।सर्व्वपापैः प्रमुच्येत विष्णुलोकं स गच्छति ॥
१ ॥
आषाढशुक्लै कादश्यां कुर्य्यात् स्वापमहोत्सवम् ।आषाढे च रथं कुर्य्यात् श्रावणे श्रवणा-विधिम् ॥
२ ॥
३ ॥
भाद्रे च जन्मदिवसे उपवासपरो भवेत् । ४ ।प्रसुप्तञ्च पारिवर्त्तमाश्विने मासि कारयेत् ॥
उत्थानञ्च हरेः कुर्य्यादन्यथा विष्णुद्रोहकृत् ।शुभे चैवाश्विने मासि महामायां प्रपूजयेत् ॥
५ ॥
कार्त्तिके मासि यत् कृत्यं शृणु देवि वरानने ! ।सप्तवर्त्याः प्रमाणेन दीपः स्याच्चतुरङ्गुलः ॥
पक्षान्ते च प्रकर्त्तव्या दीपमालावलिः शुभा ॥
६ ॥
मार्गशीर्षे सिते पक्षे षष्ठ्याञ्च सितवस्त्रकैः ।पूजयेज्जगदीशञ्च तूलवस्त्रैर्विशेषतः ॥
७ ॥
पौषे पुण्याभिषेकञ्च वर्ज्जयेच्चन्दनं यथा ॥
८ ॥
संक्रान्त्यां माघमासे च साधिवासिततण्डुलान् ।निवेद्य विष्णवे भक्त्या इमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥
जीवनं सर्व्वभूतानां जनकस्त्वं जगद्गुरो ! ।त्वन्मायालीनतां प्राप्ता त्वयैव जनिता प्रभो ! ॥
कर्पूराकृतिद्रव्याणि घृताक्तानि निवेदयेत् ।ब्राह्मणान् भोजयेद्भक्त्या देवदेवपुरस्थितान् ॥
अभ्यर्च्य भगवद्भक्त्या द्विजांश्च भगवद्धिया ।एकस्मिन् भोजिते भक्ते कोटिर्भवति भक्तितः ।विप्रभोजनमात्रेण व्यङ्गं साङ्गं भवेत् ध्रुवम् ॥
पञ्चम्यां शुक्लपक्षे तु स्नापयित्वा च केशवम् ।पूजयेद्भगवद्भक्त्या चूतपल्लवसम्मितैः ॥
९ ॥
फल्गुचूर्णैश्च विविधैर्व्वासितैः पटवासितैः ।काननं रमणीयञ्च प्रदीप्तदीपदीपितम् ॥
द्राक्षेक्षुरम्भाजम्वीरनागरङ्गकपूगकम् ।नारिकेलञ्च धात्री च वंशतालहरीतकी ॥
अन्यैश्च वृक्षषण्डैश्च सर्व्वर्त्तुकुसुमाचितम् ।पुष्पैश्च विविधैश्चैव फलपुष्पसमन्वितम् ॥
वितानैः कुसुमोद्यानैर्व्वारिपूर्णघटैस्तथा ।चूतशाखोपशाखाभिः शोभितं छत्रचामरैः ॥
विशेषतः कलियुगे दोलोत्सवो विधीयते ।फाल्गुने च चतुर्द्दश्यामष्टमे यामसंज्ञके ॥
अथवा पौर्णमास्यान्तु प्रतिपत्सन्धिसम्मितौ ।पूजयेद्विधिवद्भक्त्या फल्गुचूर्णैश्चतुर्व्विधैः ॥
सितरक्तैर्गौरपीतैः कर्पूरादिविमिश्रितैः ।हरिद्राक्षारयोगाच्च रङ्गरम्यैर्म्मनोहरैः ॥
अन्यैर्व्वा रङ्गरम्यैश्च प्रीणयेत् परमेश्वरम् ॥
एकादश्यां समारभ्य पञ्चम्यन्तं समापयेत् ॥
पञ्चाहानि त्र्यहाणि स्युर्दोलोत्सवो विधीयते ।दक्षिणाभिमुखं कृष्णं दोलयानं सकृन्नराः ॥
दृष्ट्वावराधनिचयैर्म्मुक्तास्तु नात्र संशयः ॥
१० ॥
निःक्षिप्य जलमात्रे तु मासे माधवसंज्ञिते ।सौवर्णपात्रे ताम्रे वा रौप्ये वा मृण्मयेऽपि वा ॥
तोयस्थं योऽर्च्चयेद्देवं शालग्रामसमुद्भवम् ।प्रत्यहं मां महाभागे तस्य पुण्यं न गण्यते ॥
दमनारोपणं कृत्वा श्रीविष्णौ च समर्पयेत् ।वैशाख्यां श्रावणे भाद्रे कर्त्तव्यञ्च तदर्पणम् ॥
११ ॥
वैशाखे च तृतीयायां जलमध्ये विशेषतः ।अथवा मण्डपे कुर्य्यात् मण्डले वा वृहद्ध्वुजे ॥
सुगन्धचन्दनेनाङ्गं सुपुष्टाङ्गो दिने दिने ।यथा प्रयत्नतः कार्य्यः कृशाङ्गो नैव पूजितः ॥
चन्दनागुरुकस्तूरीकुष्ठं कुङ्कुमरोचना ।जटामांसी वचा चैव विष्णोर्गन्धाष्टकं तथा ।एतैर्गन्धयुतैश्चापि अङ्गानि च विलेपयेत् ॥
घृष्टञ्च तुलसीकाष्ठं कर्पूरागुरुयोगतः ।अथवा केशरैर्योज्यं हरिचन्दनमच्युते ॥
अस्मिन् काले कृष्णभक्त्या ये प्रपश्यन्ति मानवाः ।न तेषां पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि ॥
सुगन्धिमिश्रितैस्तोयेः स्नापयित्वा जगद्-गुरुम् ।अथवा पुष्पमध्यं च स्थापयेज्जगदीश्वरम् ॥
वृन्दावनं तत्र कृत्वा उपस्कृतफलानि च ।विष्णुभक्तेन योग्येन भोजयेत्तदशेषतः ॥
नारिकेलं फलं नीर कोषञ्चोद्धृत्य दापयेत् ।कण्टाफलञ्च पनसं कोषमुद्धृत्य दीयते ॥
यथा पचेत्तथा दद्याद्यथाशक्तिनियोगतः ।दध्ना विमिश्रितञ्चान्नं घृतेनाप्लुत्य दापयेत् ॥
पाचितं पिष्टकं धातुरष्टादश घृतेन च ।तिलैश्च तिलसंमिश्रैः फलं शुद्धञ्च दापयेत् ॥
यद्यदेवात्मनः श्रेयस्तत्तदीशाय कल्पयेत् ।दत्त्वा नैवेद्यवस्त्रत्तादीन्नाददीत कथञ्चन ॥
त्यक्तव्यं विष्णुमुद्दिश्य तद्भक्तेभ्यो विशेषतः ।इति ते कथितं किञ्चित् समासेन महेश्वरि ! ।गोप्तव्यञ्च प्रयत्नेन स्वयोनिरिव पार्व्वति ! ॥
१२ ॥
श्रीकृष्णरूपगुणवर्णनशांस्त्रवर्गेबोधाधिकार इह चेदलमन्यपारैः ।तत्प्रेमभावबलभक्तिविलासनाम-हासेषु चेद्यदि रतिः किमु कामिनीभिः ॥
तञ्चेतसा विभजतां व्रजबालकेन्द्रवृन्दावनं क्षितितलं यमुनाजलञ्च ।तल्लोकनाथपद पङ्कजधूलिभिश्चे-ल्लिप्तं वपुः किल वृथागुरुचन्दनाद्यैः ॥
”इति पाद्मे पातालखण्डे १२ अध्यायः ॥
हरिः, त्रि, (हरति नेत्रदुःखमिति । हृ + इन् ।)पिङ्गलवर्णः । हरिद्वर्णः । इति मेदिनी ॥
(यथारघुः । ३ । ४३ ।“शतैस्तमक्ष्णामनिमेषवृत्तिभि-र्हरिं विदित्वा हरिभिश्च वाजिभिःअवोचदेनं गगनस्पृशा रघुःस्वरेण धीरेण निवर्त्तयन्निव ॥
”)पीतवर्णः । इत्यनेकार्थकोषः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
हरि
पु०
 हृ--इन् । १ विष्णौ २ सिंहे ३ सर्पे ४ वानरे ५ भेके६ शुकखगे अमरः । ७ चद्रे ८ सूर्य्ये ९ वायौ १० अश्वे११ यमे १२ हरे १३ ब्रह्मणि १४ किरणे जम्बुद्वीपस्य१५ वर्षभेदे १६ इन्द्रे च मेदि० १७ मयूरे १८ कोकिले१९ हंसे २० वह्नौ शब्दर० । भर्तृहरिनामके वाक्यप्रदीयग्रन्थकारके २१ पण्डिते त्रिका० । २२ पिङ्गलवर्णे २३ हरिद्वर्णे हेमच० २४ तद्वति
त्रि०
 । “हरिं विदित्वा हरि-भिश्च वाजिभिः” रघु । २५ पीते अनेकार्थको० ।
Capeller
German
ह॑रि fahl, gelblich.
m.
 Ross (bes. Du. u.
Pl. die Falben, von den Rossen Indra's
o. des Sonnengottes), Löwe, Affe
Bein.
Indra's Viṣṇu-Kṛṣṇa's, Soma's u. a.
Götter, auch Mannsn.
Grassman
German
hári, a., m., Grundbegriff „feuerfarben“ [von har]
vgl. Cu. 〔197〕. Der Uebergang in den Begriff des Grünen, den jedoch die Sprache des RV. weder bei diesem Worte, noch bei den verwandten zeigt, findet sich in ganz ähnlicher Weise bei den aus der Wurzel idh entspringenden Benennungen des Epheu und der Eibe (vgl. Deutsche Pflanzennamen 〔S. 115〕). 1〉 a., feuerfarben, goldgelb, glänzend gelb von Feuer, Sonne, Blitz, oder 2〉 vom Soma oder dessen Tropfen oder Rossen
bisweilen substantivisch gebraucht, wo es dann in die Bed. 7 hinüberspielt
auch 3〉 m., goldfarbiges, feuerfarbiges Ross, Fuchs
insbesondere 4〉 m., die Rosse, Füchse des Indra, deren gewöhnlich zwei, aber auch mehr (20 bis 1000) genannt werden
vgl. die Adjectiven aruṣá, babhrú, haryatá, vívrata, ajirá, āśú, raghú, surátha, váhiṣṭha, indravā́h, suyúj, rathayúj, brahmayúj, vacoyúj, rathirá, sarvarathá, sudhúr, keśín, mayū́raśepia, mayū́raroman, śitipṛṣṭhá, vītápṛṣṭha
5〉 m., feuerfarbenes Ross anderer Glanzgötter (des Agni, Savitar, der Sonne, der Aśvinen, des Soma, Vayu)
6〉 m., als solches Ross wird Agni, oder 7〉 Soma bezeichnet, oder 8〉 die Sonne oder 9〉 die Presssteine
10〉 m., der goldglänzende Blitz
11〉 m. pl., in einem Wortspiele die goldberingten Finger. — An Wortspielen reich sind besonders die Lieder _{278, 1} und _{922, 1}. — Nicht vollständig harī.
-e 2〉 {737, 1}
{776, 14}
{825, 5}.
-is 1〉 (vatsás uṣásas) {95, 1} (agnís)
vájras {922, 3}. — 2〉 {715, 9}
{717, 4}
{719, 6}
{754, 1}
{769, 2}
{777, 12}. _{777, 25}
{782, 8}
{783, 1}
{784, 5}
{798, 6}
{809, 6}. _{809, 9}
{813, 15}
{815, 2}
{819, 10}
átyas {792, 3}
mádas {798, 42}
aṃśús {804, 1}
rā́jā {798, 45}
sómas {815, 4}
{731, 3}. — 6〉 {278, 3}
{905, 6}
vṛ́ṣā {526, 1}. — 7〉 {807, 2}
{808, 24} (puruvā́ras)
{818, 13} (haryatás) {720, 6} = {823, 1} (aruṣás)
{781, 5} (ámartias)
átyas ná {788, 1}
{809, 18}
vṛ́ṣā {714, 6}
{717, 9}
{739, 6}
{794, 1}
{798, 11}. _{798, 31}. _{798, 44}
{813, 16}
mit krand verbunden: {714, 6}
{715, 3}
{745, 4}
{749, 2}
{813, 16}
{746, 4}
{807, 1}
{750, 6}
{779, 4}
{780, 2}
{781, 3}
{809, 18}
{798, 31}. _{798, 33}
mit dru {805, 1}.
-im 1〉 vájram {278, 4}
yónim {922, 2}. — 2〉 {121, 8}
{927, 10}. — 5〉 asya (sómasya) {808, 2}. — 7〉 {801, 3} (aruṣám)
{810, 7} (haryatám babhrúm)
〰 hinvanti ádribhis {738, 5}
{742, 5}
{744, 2}
{750, 2}
{751, 6}
{762, 3}
{777, 8}
hinvanti {765, 4}
{774, 18}
{811, 2}
mṛjanti {775, 17}
{784, 1}
{821, 12} (śíśum). _{821, 21}
navante {798, 25}. _{798, 27}
rihanti mātáras {812, 7}.
-aye 1〉 sū́riāya {922, 11}.
-es 8〉 candrā́s {778, 25}.
-ī [du.] 3〉 {381, 2} (sudhúrā)
{677, 15} (ṛjraú, [Page1649] róhitā). — 4〉 {5, 4}
{6, 2}
{10, 3}
{16, 2}
{20, 2}
{55, 7}
{63, 2}
{81, 3}
{82, 1}—_{82, 6}
{84, 2}. _{84, 3}. _{84, 6}
{111, 1}
{121, 8}
{162, 21}
{165, 4}
{174, 4}
{177, 4}
{202, 7}
{209, 3}. _{209, 7} (víśvā)
{269, 1}. _{269, 2}. _{269, 4}. _{269, 5}
{277, 4}
{294, 2}
{328, 15}
{329, 10}
{331, 5}
{397, 5}
{461, 9}
{481, 1}
{498, 3}
{552, 4}
{621, 25}
{623, 17}
{626, 4}. _{626, 5}
{632, 15}. _{632, 25}—_{632, 30}
{633, 10}. _{633, 27}
{875, 2}
{879, 2}. _{879, 3}
{919, 8}
{920, 9}
{922, 1}. _{922, 6}. _{922, 7}. _{922, 9}
{931, 2}
{940, 9}
{986, 1}
vṛ́ṣaṇā {177, 1}
{169, 5}
{207, 6}
{277, 4}
{535, 6}
{624, 11}. _{624, 14}
{633, 23}
{875, 2}. — 5〉 anyásya (aśvínos) {181, 5}
〰 sū́riasya ketū́ {202, 6}.
-ibhyām [Dat.] 4〉 {63, 9}
{269, 7}.
-ibhyām [I.] 4〉 {54, 3}
{202, 17}
{209, 4}
{264, 2}. _{264, 6}
{275, 1}
{276, 1}
{277, 2}
{384, 1}
{394, 4}
{464, 1}. _{464, 4}
{539, 3}
{548, 4}
{626, 36}
{930, 1}. _{930, 6}
{942, 4}
vṛ́ṣabhyām {390, 5}
{177, 3}. — 5〉 (savitúr) {35, 3}
(agnés) {76, 3}.
-ibhiām [I.] 3〉 {311, 7}.
-ios [G.] 4〉 sthā́tā ráthasya 〰 {279, 2}
ī́śānas {312, 11}.
-ios [L.] 4〉 {7, 2}
{653, 4}.
-ayas 2〉 índavas {791, 1}
sutā́s {818, 1}
sómās {922, 6}. _{922, 7}. — 4〉 {284, 2}
{312, 1}
{544, 1}
{488, 18} (śatā́ dáśa)
{666, 7}
{678, 5}
{938, 2}
{1018, 8}
{1019, 8}
ā́ tvā vahantu {16, 1}
{101, 10}
{277, 6}
{287, 4}
{342, 3}
{481, 3}
{485, 19} (vṛ́ṣaṇas)
{540, 3}
{621, 24} (sahásram ā́ śatám)
{653, 14}
ā́ te mahimā́nam vahantu {674, 4}
rátham te vahantu {478, 1}. _{478, 2}
śatám tvā úpa vahantu {626, 42}. — 5〉 (sū́ryasya) {164, 47} (dívam úd patanti)
(agnés) {663, 4}
(sómasya) {790, 2} (śamūṣádas). — 11〉 {808, 2} sám asya hárim 〰 mṛjanti.
-ibhis 2〉 {922, 1}. _{922, 2}
árvadbhis {922, 7}. _{922, 8}. — 4〉 {16, 4} (keśíbhis)
{101, 10}
{209, 5}. _{209, 6} (viṃśatyā́ bis śaténa)
{278, 1}
{277, 3}
{279, 1}
{316, 2}
{325, 1}
{545, 2}
{654, 1}
{702, 31}—_{702, 33}
{938, 4}
{1019, 7}. — 9〉 〰 sutás {278, 1}. — 10〉 {278, 5}
jaghanvā́n 〰 vṛtrám {52, 8}.
-īṇaam 3〉 áśviānaam 〰 nitóśanā {645, 23}. — 4〉 yóktram {387, 2}
pátim {644, 14}
rathíam {849, 1}. — 5〉 vāyós {344, 5} (śatám).
-īṇaam unbetont, mit Vok. verbunden: 4〉 sthātar {644, 17}
{653, 12}
{666, 1}. — 5〉 pate {817, 5} (indo).
Burnouf
French
हरि हरि a. vert, jaunâtre, jaune. -- S.
m.
 couleur verte,
jaunâtre ou jaune.
le feu
Brahmā.
le Soleil
Viṣṇu, Kṛṣṇa
Indra.
La Lune.
Le vent
Yama
Śiva.
Un des वर्षस् ou
divisions de la terre.
Rayon de lumière.
Lion
singe
serpent
grenouille
perroquet
paon
oie
coucou kokila
cheval
au du.
हरी les deux coursiers, les deux sortes d'offrandes, Vd.
[plusieurs de ces sens viennent de हृ
sfx. इ].
हरिक
m.
 voleur
joueur
cheval jaunâtre.
हरिकेलीय
m.
 (केलि) le Bengale.
हरिकेश
m.
 Śiva.
हरिगृह
n.
 np. de ville.
हरिचन्दन
m.
n.
 sandal jaune.
Un des arbres du paradis.
-- N. clair de lune.
Safran
pollen du lotus.
हरिण a. blanc-jaunâtre. -- S.
m.
 couleur d'un blanc-jaune.
Le soleil
Viṣṇu.
Antilope
oie.
Śiva xx.
Un des petits
dvīpas. -- S.
f.
 हरिणी couleur verte ou jaune.
Statue d'or.
Jasmin jaune.
Femelle d'antilope.
Sorte de metre poétique.
Ang. green.
हरिणनर्तक
m.
 danseur du paradis d'Indra.
हरिणहृदय a. qui a un cœur d'antilope, craintif, timide.
हरिणाक्षी
f.
 (अक्षि) femme qui a des yeux de gazelle.
हरिणाङ्क
m.
 (अङ्क) la Lune.
हरित् a. vert, jaune. -- S.
m.
 couleur verte ou jaune.
Le
Soleil
Viṣṇu
cheval du Soleil.
Lion.
Phaseolus mungo, bot.
-- S.
m.
n.
 herbe, gazon. -- S.
f.
 हरित् curcuma longa, bot.
Point,
section du compas.
Lat. viridis.
हरित a. vert, jaune
verdoyant, jaunissant. -- S.
m.
couleur verte ou jaune.
Lion. -- S.
f.
 curcuma longa
raisin jaune
panicum dactylon
bot.
हरितक
n.
 esp. de plante.
हरितायामि, हरिताये (dénom. ) verdir, devenir vert
jaunir, devenir jaune.
हरिताल
n.
 (sfx. आल) orpiment jaune. -- F. [ई] la
voie lactée (?).
panicum dactylon, bot.
हरितालक
m.
 esp. de pigeon. -- N. décor [au théâtre].
हरितालिका
f.
 panicum dactylon, bot.
हरिताश्मन्
n.
 (अश्मन्) vitriol bleu
turquoise.
हरित्पर्ण
n.
 rave.
हरिदश्व
m.
 (अश्व) le Soleil [aux chevaux jaunes].
हरिदेव
m.
 l'astérisme श्रावणा।
हरिद्रव
m.
 poudre de fleurs de mesua ferrea.
हरिद्रा
f.
 curcuma.
हरिद्राङ्ग
m.
 (अङ्ग) oiseau jaune.
हरिद्राभ a. (आ
भा) jaune. -- S.
m.
 zédoaire
pentaptera, bot.
हरिद्राराग a. (रञ्ज्) m à
m.
 de couleur fugace comme
le curcuma, c-à-d. changeant, volage.
हरिद्रु
m.
 (द्रु) curcuma xanthorrhiza
esp. d'arbre.
हरिद्वार
n.
 (द्वार) la Porte-de-Vishnu, nom de la ville
de Hardwar, sur le Gange.
हरिनामन्
m.
 phaseolus mungo, bot.
हरिनेत्र a. aux yeux jaunes. -- S.
m.
 chouette. -- S.
n.
 lotus
blanc.
हरिन्मणि
m.
 émeraude (?).
हरिपर्ण
n.
 rave.
हरिप्रिय a. cher à Viṣṇu. -- S.
m.
 cotte de mailles.
Cadamba, bot.
Idiot, homme stupide. -- S.
f.
 Lakṣmī.
La terre.
Le 12ᵉ jour de la quinzaine lunaire.
Le tulasi ou basilic sacré,
bot. -- S.
n.
 bois de sandal foncé.
Racine d'andropogon.
हरिभुज्
m.
 serpent [mangeur de grenouilles].
हरिमन्
m.
 (हृ
sfx. मन्) le temps.
हरिमन्थ
m.
 pois chiche
premna longifolia, bot.
हरिय
m.
 cheval jaunâtre.
हरिलोचन
m.
 crabe.
हरिवत्
m.
 (sfx. वत्) Indra.
हरिवर्ष
n.
 division de la terre comprise entre le Niṣadha et
le Hemakūṭa.
हरिवाहन
m.
 Indra [aux chevaux jaunes].
Garuḍa [monture
de Viṣṇu].
हरिवीज
n.
 orpiment jaune.
हरिवृष
n.
 cf. हरिवर्ष।
हरिशर
m.
 Śiva [arme de Viṣṇu combattant contre Tripura].
हरिश्चन्द्र
m.
 le 28ᵉ roi solaire qui, après être monté
au ciel et en être déchu, fit pénitence et fut, avec sa ville,
suspendu au milieu des airs.
हरिहय
m.
 le Soleil
Indra
Skanda
Gaṇeśa.
हरिहरात्मज
m.
 (आत्मज) Garuḍa
Dakṣa.
हरीतकी
f.
 terminalia chebula, bot.
Stchoupak
French
हरि-
a. couleur brun, fauve, jaune, (dit not. de la robe du cheval :
bai)
vert
m.
 cheval (pl. chevaux d'Indra)
lion
singe
vent
Indra
Viṣṇu-Kṛṣṇa
n.
 d'autres personnages
d'une classe de Deva
-ई-
f.
mère des singes
-मन्त्-
m.
 Indra.
°केश- a. à la chevelure blonde (ép. de Śiva)
m.
 fils de Śyāmaka.
°गीता-
f.
 doctrine enseignée par Nārāyaṇa à Nārada.
°घोष-
m.
n.
 d'un homme.
°चन्दन-
m.
 nt. variété de santal, santal jaune
l'un des cinq
arbres du ciel d'Indra.
°चन्द्र-
m.
n.
 d'un homme et v. °श्चन्द्र-।
°दत्त-
m.
n.
 d'un Dānava
d'auteurs divers.
°दास-
m.
 adorateur de Viṣṇu
n.
 d'un auteur.
°द्वार- nt.
n.
 d'une ville (Hardvār) située au point où le Gange
débouche dans la plaine.
°नेत्र- a. aux yeux jaunes.
°पिङ्ग- -ल- a. brun jaunâtre.
°भट-
m.
n.
 d'un Asura.
°भद्र-
m.
n.
 d'un auteur.
°मेध- -अस्-
m.
 Viṣṇu-Kṛṣṇa
n.
 d'autres personnages.
°योनि- a. né de Hari(-Viṣṇu).
°रुद्र-
m.
 Hari et Rudra (en une personne).
°रोमन्- a. aux poils blonds.
°वंश-
m.
 race des singes
m.
 nt.
n.
 d'un poème annexe du MhBh.
°वर- a. le meilleur des singes
m.
n.
 d'un roi
nt. d'une ville.
°वर्ष- nt. l'une des divisions du Jambudvīpa
m.
n.
 d'un
personnage.
°वास- a. ép. de Viṣṇu.
°वाहन-
m.
 ép. d'Indra.
°शर्मन्- °शिख-
m.
n.
 d'hommes.
°श्चन्द्र-
m.
n.
 d'un roi mythique, le 2{^me^} de la dynastie solaire,
déchu du ciel et séjournant dans l'atmosphère
de divers auteurs.
°श्मश्रु- a. à la barbe rousse
m.
n.
 d'un Dānava.
°सख-
m.
n.
 d'un Gandharva.
°सिंह-
m.
n.
 d'un roi.
°सोम- °स्वामिन्-
m.
n.
 d'hommes.
°हय-
m.
 cheval d'Indra
n.
 d'Indra
-°हयानुज-
Viṣṇu(-Kṛṣṇa).
°हर-
m.
 Viṣṇu et Śiva en une seule personne
du. id. (en deux
personnes)
n.
 de divers personnages.
°हेति-
f.
 arc-en-ciel ou disque (de Viṣṇu)
-मन्त्- a. orné de
l'arc-en-ciel
°हेति-हूति-
m.
 ép. de l'Anas casarca (cakravāka).
हरीश-
m.
 chef des singes.
हर्य्-अक्ष- (-अन्-) a. aux yeux jaunes
m.
 lion
singe
fils de
Pṛthu.
°अवन-
m.
 fils de Kṛta.
°अश्व-
m.
 cheval bai
Indra
n.
 d'autres personnages.