| YouTube Channel

हंस: (haMsa:)

 
शब्दसागरः
English
हंस
m.
 (-सः)
1. A goose, a gander, a flamingo, a swan. The descrip
tion of this bird as found in sanskrit poetry is rather poetical
than real
swans are considered to fly to the MĀNASA-LAKE when
monsoon sets in
they are also represented as being the vehicle
of BRAHMĀ
there is a convention among poets that this bird is
gifted with the power of separating milk from water.
2. BRAHMĀ
the supreme soul.
3. VISHṆU.
4. The sun.
5. A liberal or moderate
prince, one not covetous nor ambitious.
6. A sort of ascetic
or devotee.
7. A particular Mantra, or mystical or magical pray-
er.
8. A horse.
9. One of the vital airs.
10. Envy, malice.
11.
ŚIVA.
12. (In composition, ) Best excellent.
13. Preceding, before,
in front.
14. A spiritual preceptor.
15. A mountain.
16. A
buffalo.
17. KĀMA.
18. The individual soul.
f.
 (-सी) A goose.
E.
 हन्
to hurt or kill, Unādi
aff.
 स
also this word is curiously derived
by native philologists, viz:--भवेद् वर्णागमाद् हंसः i. e. it is derived
from हस् by the insertion of a nasal
also with कन् added, हंसक ।
Capeller Eng
English
हंस॑
f.
 ई goose, also applied to the swan, flamingo and
like water-fowl
fig.
 the sun, the soul,
du.
 the individual and
universal soul.
Yates
English
हंस (सः) 1.
m.
 A gander, a swan
any thing or person that is pro-
minent or eminent
Brahmā
Vishnu
sun
liberal prince
(in
comp.) best.
f.
 (ई) A goose.
Spoken Sanskrit
English
हंस - haMsa -
m.
 - kind of mantra or mystical text
हंस - haMsa -
m.
 - spiritual preceptor
हंस - haMsa -
m.
 - flamingo
हंस - haMsa -
m.
 - mountain
हंस - haMsa -
m.
 - goose, swan, flamingo
हंस - haMsa -
m.
 - kind of ascetic
हंस - haMsa -
m.
 - soul or spirit
हंस - haMsa -
m.
 - excellent draught-ox
हंस - haMsa -
m.
 - man of supernatural qualities born under a particular constellation
हंस - haMsa -
m.
 - unambitious monarch
हंस - haMsa -
m.
 - horse
हंस - haMsa -
m.
 - silver
हंस - haMsa -
m.
 - envy
हंस - haMsa -
m.
 - malice
हंस - haMsa -
m.
 - to act or behave like a swan
हंस - haMsa -
m.
 - goose
हंस - haMsa -
m.
 - one of the vital airs
हंस - haMsa -
m.
 - kind of measure
हंस - haMsa -
m.
 - temple of a particular form
हंस - haMsa -
m.
 - gander
हंस - haMsa -
m.
 - mystical name of the letter h
हंस - haMsa -
m.
 - swan
हंस haMsa
m.
 unambitious monarch
हंस haMsa
m.
 flamingo
हंसक haMsaka
m.
 flamingo
मञ्जुगमना maJjugamanA
f.
 goose or a flamingo
हंस haMsa
m.
 goose, swan, flamingo
यन्त्रहंस yantrahaMsa
m.
 automatic goose or flamingo
मरालगमना marAlagamanA
f.
 having the gait of a flamingo
मराल marAla
m.
 kind of duck or goose or flamingo
मरालक marAlaka
m.
 kind of duck or goose or flamingo
वियन्मध्यहंस viyanmadhyahaMsa
m.
 flamingo in the middle of the sky
भल्लाक्ष bhallAkSa
m.
 term used in addressing a flamingo
Wilson
English
हंस
m.
 (-सः)
1 A goose, a gander, a swan.
2 BRAHMA, the supreme soul.
3 VIṢṆU.
4 The sun.
5 A liberal or moderate prince, one not covetous nor ambitious.
6 A sort of ascetic or devotee.
7 A particular Mantra, or mystical or magical prayer.
8 A horse.
9 One of the vital airs.
10 Envy, malice.
11 ŚIVA.
12 (In composition, ) Best, excellent.
13 Preceding, before, in front.
14 A spiritual preceptor.
15 A mountain.
16 A buffalo.
17 KĀMA.
f.
 (-सी) A goose.
E.
 हन् to hurt or kill, Uṇādi
aff.
 स.
Apte
English
हंसः [haṃsḥ], [हस्-अच्-पृषो˚ वर्णागमः] (said to be derived from हस्
cf.
 भवेद्वर्णागमाद् हंसः Sk.)
A swan, goose, duck
हंसाः संप्रति पाण्डवा इव वनादज्ञातचर्यां गताः
Mk.*
 5.6
न शोभते सभामध्ये हंसमध्ये बको यथा Subhāṣ
R.*
 17. 25. (The description of this bird, as given by Sanskrit writers, is more poetical than real
he is described as forming the vehicle of the god Brahman, and as ready to fly towards the Mānasa lake at the approach of rains
cf.
 मानस. According to a very general poetical convention he is represented as being gifted with the peculiar power of separating milk from watere. g. सारं ततो ग्राह्यमपास्य फल्गु हंसो यथा क्षीरमिवाम्बुमध्यात्
Pt.*
 1
हंसोहि क्षीरमादत्ते तन्मिश्रा वर्जयत्यपः
Ś.*
 6.28
नीरक्षीरविवेके हंसालस्यं त्वमेव तनुषे चेत् । विश्वस्मिन्नधुनान्यः कुलव्रतं पालयिष्यति कः
Bv.*
 1.13
see
Bh.*
 2.18 also).
The Supreme Soul, Brahman.
The individual soul (जीवात्मन्)
प्रीणीहि हंसशरणं विरम- क्रमेण
Bhāg.*
 4.29.56.
One of the vital airs.
The sun
हंसः शुचिषद्वसुरन्तरिक्षसद्धोता वेदिषत् Ka&tod
h.2.5.2
उषसि हंसमुदीक्ष्य हिमानिकाविपुलवागुरया परियन्त्रितम् Rām. ch.4.91.
Śiva.
Viṣṇu.
Kāmadeva.
An unambitious monorch.
An ascetic of a particular order
Bhāg.*
 3.12.43.
A spiritual preceptor
Bhāg.*
 7. 9.18.
One free from malice, a pure person.
A mountain.
Envy, malice.
A buffalo.
A horse.
A particular incantation
L.
 D. B.
The best of its kind (at the end of a compound
cf.
 कविहंस)
L.
 D. B.
A temple of a particular form.
Silver.
a.
moving, going (गतिमान्)
नव- द्वारं पुरं गत्वा हंसो हि नियतो वशी
Mb.
 * 12.239.31 (see com. ).
Pure
हंसाय संयतगिरे निगमेश्वराय
Bhāg.*
 12.8.47
6.4. 26. -साः (m.
pl.
 )
N.
 of a tribe said to live in the Plakṣa-Dvīpa.
Comp.
 -अंशुः
a.
 white. -अङ्घ्रिः vermilion. -अधिरूढा an epithet of Sarasvatī. -अभिख्यम् silver.-आरूढः
N.
 of Brahman. -उदकम् a kind of cordial liquor (prepared from infusion of cardamoms). -कान्ता a female goose. -कालीतनयः a buffalo. -कीलकः, -नीलकः a particular mode of sexual enjoyment.
कूटः
N.
 of one of the peaks of the Himālaya.
the hump on the shoulder of an ox (for अंसकूट). -गति
a.
 having a swan's gait, stalking in a stately manner. -गद्गदा a sweetly speaking woman.
गामिनी a woman having graceful gait like that of a swan
अव्यङ्गाङ्गीं सौम्यनाम्नीं हंसवारणगा- मिनीम् (उद्वहेत् स्त्रियम्)
Ms.*
 3.1.
N.
 of Brahmāṇi.-गुह्यम्
N.
 of a particular hymn
अस्तौषीद्धंसगुह्येन भगवन्त- मधोक्षजम्
Bhāg.*
 6.4.22. -च्छत्रम् dry ginger. -तूलः, -लम् the soft feathers of down of a goose
रत्नखचितहेमपर्यङ्के हंसतूलगर्भशयनमानीय
Dk.*
 1.4
2.2. -दाहनम् aloewood. -नादः the cackling of a goose. -नादिनी a woman of a particular class (described as having a slender waist, large hips, the gait of an elephant and the voice of a cuckoo
गजेन्द्रगमना तन्वी कोकिलालापसंयुता । नितम्बे गुर्विणी या स्यात् सा स्मृता हंसनादिनी). -पक्षः a particular position o the hand. -पदः a particular weight (कर्ष).
पादम् vermilion.
quick-silver. -बीजम् a goose's egg. -माला a flight of swans
तां हंसमालाः शरदीव गङ्गाम्
Ku.*
 1.3. -यानम् a car drawn by swans. -युवन्
m.
 a young goose or swan. -रथः, -वाहनः epithets of Brahman. -राजः a king of geese, a large gander.-लिपिः a particular mode of writing (with Jainas).-लोमशम् green sulphate of iron. -लोहकम् brass.-श्रेणी a line of geese.
Apte 1890
English
हंसः [हस्-अच्-पृषो° वर्णागमः] (said to be derived from हस्
cf. भवेद्वर्णागमाद् हंसः Sk.) 1 A swan, goose, duck, flamingo
हंसाः संप्रति पांडवा इव वनादज्ञातचर्यां गताः Mk. 5. 6
न शोभते सभामध्ये हंसमध्ये बको यथा Subhāṣ., R. 17. 25. (the description of this bird, as given by Sanskrit writers, is more poetical than real
he is described as forming the vehicle of the god Brahman, and as ready to fly towards the Mānasa lake at the approach of rains
cf. मानस. According to a very general poetical convention he is represented as being gifted with the peculiar power of separating milk from water
e. g. सारं ततो ग्राह्यमपास्य फल्गु हंसो यथा क्षीरमिवांबुमध्यात् Pt. 1
हंसो हि क्षीरमादत्ते तन्मिश्रा वर्जयत्यपः Ś. 6. 27
नीरक्षीरविवेके हंसालस्यं त्वमेव तनुषे चेत् । विश्वस्मिन्नधुनान्यः कुलव्रतं पालयिष्यति कः Bv. 1. 13
see Bh. 2. 18 also).
2 The Supreme Soul, Brahman.
3 The individual soul, (जीवात्मन्).
4 One of the vital airs.
5 The sun.
6 Śiva.
7 Viṣṇu.
8 Kāmadeva.
9 An unambitious monarch.
10 An ascetic of a particular order.
11 A spiritual preceptor.
12 One free from malice, a pure person.
13 A mountain.
14 Envy, malice.
15 A buffalo.
सौ (m. pl.). N. of a tribe said to live in the Plakṣa-Dvīpa.
Comp.
अंशु a. white.
अंघ्रिः vermilion.
अधिरूढा an epithet of Sarasvatī.
अभिख्यं silver.
आरूढः N. of Brahman.
कांता a female goose.
कीलकः a particular mode of sexual enjoyment.
कूटः {1} N. of the peaks of the Himālaya. {2} the hump on the shoulder of an ox
(for अंसकूट).
गति a. having a swan's gait, stalking in a stately manner.
गद्गदा a sweetly speaking woman.
गामिनी {1} a woman having graceful gait like that of a swan
Ms. 3. 10. {2} N. of Brahmāṇī.
तूलः
लं the soft feathers or down of a goose.
दाहनं aloe-wood.
नादः the cackling of a goose.
नादिनी a woman of a particular class (described as having a slender waist, large hips, the gait of an elephant and the voice of a cuckoo
गजेंद्रगमना तन्वी कोकिलालापसंयुता । नितंबे गुर्विणी या स्यात् सा स्मृता हंसनादिनी).
पादं vermilion.
माला a flight of swans
Ku. 1. 30.
युवन् m. a young goose or swan.
रथः,
वाहनः epithets of Brahman.
राजः a king of geese.
लोमशं green sulphate of iron.
लोहकं brass.
श्रेणी a line of geese.
Monier Williams Cologne
English
1. हंस॑
m.
 (ifc. f(आ).
accord.
 to
Uṇ.
 iii, 62
fr.
 √ 1. हन्, ‘to go?’) a goose, gander, swan, flamingo (or other aquatic bird, considered as a bird of passage
sometimes a mere poetical or mythical bird, said in
RV.
 to be able to separate Soma from water, when these two fluids are mixed, and in later literature, milk from water when these two are mixed
also forming in
RV.
 the vehicle of the Aśvins, and in later lit° that of Brahmā
ifc. also
=
 ‘best or chief among’),
RV.
&c.
&c.
the soul or spirit (typified by the pure white colour of a goose or swan, and migratory like a goose
sometimes ‘the Universal Soul or Supreme Spirit’, identified with Virāj, Nārāyaṇa, Viṣṇu, Śiva, Kāma, and the Sun
du.
 ‘the universal and the individual Spirit’
accord.
 to
Sāy.
 resolvable into अहं स, ‘I am that’),
Up.
MBh.
Hariv.
&c.
one of the vital airs,
L.
a kind of ascetic,
MBh.
Hariv.
BhP.
a man of supernatural qualities born under a partic. constellation,
VarBṛS.
an unambitious monarch,
L.
a horse,
Naigh.
 i, 14
an excellent draught-ox (accord. to some, ‘a buffalo’),
VarBṛS.
a mountain,
L.
a temple of a partic. form,
VarBṛS.
a kind of Mantra or mystical text,
Cat.
silver,
L.
envy, malice,
L.
N.
 of two metres,
Col.
(in music) a kind of measure,
Saṃgīt.
a mystical
N.
 of the letter ह्,
Cat.
a spiritual preceptor,
W.
N.
 of a Deva-gandharva,
Hariv.
of a Dānava, ib.
of a son of Brahmā,
BhP.
of a son of Vasu-deva, ib.
of a son of A-riṣṭā,
MBh.
of a son of Brahma-datta and general of Jarā-saṃdha, ib.
of various authors
&c.
 ,
Cat.
of one of the Moon's horses,
VP.
of a mountain,
Pur.
pl.
N.
 of the Brāhmans in Plakṣa-dvīpa,
BhP.
हंस [cf. Gk. χήν
Lat.
 anser for hanser
Lit. żąsìs
Germ.
 Gans
Angl.Sax. gôs
Eng.
 goose.]
2. हंस
Nom.
P.
 °सति, to act or behave like a swan,
Subh.
Monier Williams 1872
English
हंस 1. हंस, अस्, m. (according to Uṇādi-s.
III. 62. fr. rt. 1. हन्), a goose, gander, swan, duck,
flamingo (or a kind of bird the description of which
is rather poetical than real
perhaps a kind of mixture
of any of these)
the vehicle of Brahmā (represented
as borne on a Haṃsa)
the supreme Soul or universal
Spirit (= ब्रह्मन्
according to Sāy. on Ṛg-veda
IV. 40. 5. in this sense derived either fr. rt. 1. हन्
in the sense ‘to go, ’ i. e. ‘who goes eternally, ’ or
resolvable into अहं स, ‘I am that, ’ i. e. the su-
preme Being)
the Jīvātman or living soul
one of
the vital airs
Viṣṇu
Śiva
the Sun, (see हंस-
वती)
a particular Mantra or mystical text [cf.
हंस-वती]
N. of Kāma-deva
an unambitious
monarch
an ascetic or devotee of a particular order
a kind of horse, (in Naigh. I. 14. हंसासः is
enumerated among the अश्व-नामानि)
envy, malice
a spiritual preceptor
a mountain
N. of a moun-
tain
a buffalo
a species of the Ati-śakvarī metre
(in composition) best, excellent
pure (= विशुद्-
ध)
going before or in front
(आस्), m. pl., N. of
a caste supposed to live in Plaksha-dvīpa
(ई), f. a
female goose
N. of a courtezan
a kind of metre
(said to consist of twenty-two syllables)
[cf. Gr.
χήν
Lat. ans-er
Old Germ. gans
Angl. Sax.
gos, gandra.]
—हंसकाकीय, अस्, आ, अम् (fr.
हंस-काक), relating to a goose and crow (said of
a fable).
—हंस-काकौ, m. du. a goose and crow.
—हंस-कान्ता, f. ‘gander-beloved, ’ a female
goose.
—हंस-काली-तनय, अस्, m. a buffalo, (see
काली-तनय).
—हंस-कीलक, अस्, m. a particular
form of sexual union.
—हंस-कूट, अस्, m. ‘swan's
peak, ’ N. of one of the peaks of the Himālaya
the
hump on the shoulder of the Indian ox.
—हंस-
गति, इस्, इस्, इ, stalking like a swan, having a swan's
gait.
—हंस-गद्गदा, f. ‘prattling like a swan, ’
a sweetly speaking woman.
—हंस-गमन, अम्,
n. moving gracefully like a swan
the gait of a swan
or goose.
—हंस-गामिनी, f. ‘walking like a swan, ’
a graceful woman.
—हंस-जातीय, अस्, आ, अम्, be-
longing to the tribe of birds called Haṃsa, anserine.
—हंस-तीर्थ, अम्, n., N. of a Tīrtha.
—हंस-
तूल, अस्, अम्, m. n. ‘goose-cotton, ’ the soft feathers
or down of a goose.
—हंस-दाहन, अम्, n.
‘geese-exciting, ’ aloe wood (= अ-गुरु).
—हंस-
दूत, N. of a poem by Rūpa-gosvāmin.
—हंस-
द्वार, अम्, n., N. of a pass near Lake Mānasa.
—हंस-नाद, अस्, m. the cackling of a goose, cry
of a goose or swan (as the Haṃsa serves the god
Brahmā for a vehicle, this cry is thought to have
something of a sacred character).
—हंस-नादिन्,
ई, इनी, इ, making a noise like a goose or swan,
cackling
(इनी), f. a graceful woman (one of the
various classes into which women are divided
a
woman of this class is described as having a slender
waist, large hips, the gait of an elephant and
voice of a Koïl).
—हंस-पक्ष, अस्, m. epithet
of a particular movement or position of the hands.
—हंसपदिका, f. (fr. हंस-पदी), a proper N.
—हंस-पदी, f. ‘goose-footed, ’ the creeper Cissus
Pedata
(perhaps also) Clitoria Ternata.
—हंस-
परमेश्वर (°म-ईश्°), N. of a work.
—हंस-
पाद, अस्, m. the foot of a goose
(अम्), n. ver-
milion
(ई), f. a kind of हंस-पदी (see above).
—हंस-पादिका, f. = हंस-पदी above.
—हंस-
मन्त्र, अस्, m. a particular Mantra
[cf. हंस,
हंस-वती।]
—हंस-माला, f. ‘swan-garland, ’ a
flight of Haṃsas, flock of wild geese, &c.
a particular
kind of goose or duck (= कादम्ब)
a kind of metre.
—हंस-माषा, f. a kind of shrub (= माष-
पर्णी).
—हंस-माहेश्वर, N. of a work.
—हंस-युक्त, अस्, आ, अम्, drawn by swans (said
of the chariot of Brahmā).
—हंस-युवन्, आ, m.
a young goose or swan.
—हंस-रथ, अस्, m.
‘whose vehicle is a Haṃsa, ’ Brahmā.
—हंस-राज,
अस्, m. a king of geese.
—हंस-रुत, अम्, n. a
kind of metre.
—हंस-लोमश, अम्, n. green sul-
phate of iron (= कासीस).
—हंस-लोहक, अम्, n.
brass (= पित्तल).
—हंस-वत्, आन्, अती, अत्, possess-
ing geese, &c.
(अती), f. the creeper Cissus Pedata
(scil. ऋच्) epithet of the verse Ṛg-veda IV. 40, 5.
(in which the sun in the type of Dadhi-krā, here
called Haṃsa, is identified with Para-brahman or the
supreme Being
this verse is also found in Vājasa-
neyi-s. X. 24, XII. 14, &c.)
—हंस-वारण-
गामिनी, f. a woman who walks like a swan or young
elephant.
—हंस-वाहन, अस्, m. ‘borne on a
Haṃsa, ’ Brahmā.
—हंस-विवेक, अस्, m. ‘discrimina-
tion of the one Spirit, ’ N. of a short Vedānta poem.
—हंस-वीज, अम्, n. a goose's egg.
—हंस-
श्रेणी, f. a line or row of geese.
—हंसांशु (°स-
अं°), उस्, उस्, उ, ‘swan-rayed, ’ swan-coloured, white.
—हंसाङ्घ्रि (°स-अङ्°), इस्, m. ‘goose-footed, ’ ver-
milion.
—हंसाधिरूढा (°स-अध्°), f. ‘mounted on a
swan, ’ epithet of Sarasvatī (wife of Brahmā).
—हंसा-
भिख्य (°स-अभ्°), अम्, n. silver.
—हंसारूढ
(°स-आर्°), अस्, आ, अम्, mounted on a swan
(अस्),
m. Brahmā
(आ), f. the wife of Brahmā.
—हंसे-
श्वर-तीर्थ (°स-ईश्°), अम्, n., N. of a Tīrtha.
—हंसोदक (°स-उद्°), अम्, n. a kind of cordial
water (described as a sort of infusion of cardamoms).
—हंसोपनिषद् (°स-उप्°), त्, f., N. of an Upa-
niṣad belonging to the Atharva-veda.
2. हंस, Nom. P. हंसति, &c., to act or behave
like a swan.
Macdonell
English
हंस haṃsá,
m.
 gander, goose (a bird of passage, 🞄vehicle of Brahman), perh. also swan or 🞄flamingo (possessing the power of separating 🞄Soma form water in V., and milk from water 🞄in C.)
(white and migratary like the goose), 🞄soul, sts. universal soul (U., C.): identified 🞄with Nārāyaṇa, Viṣṇu, Kṛṣṇa, and Virāj
🞄kind of ascetic
N.: -ka,
m.
 (little or poor) 🞄goose
m.
 or
n.
 (?) anklet
-gāminī,
a.
f.
 🞄having the gait of a haṃsa, walking gracefully
🞄-cihna-dukūla-vat,
a.
 clad in a garment 🞄interwoven with figures of geese
-tā, 🞄f. condition of a goose
-tūla,
n.
 swansdown
🞄-tva,
n.
 condition of a goose
-dvāra,
n.
 🞄Swanʼs gate, N. of a pass on the way lake 🞄Mānusa
-dvīpa,
m.
 N. of an island
-nāda, 🞄m. N. of a fairy
-pada,
n.
 goose-foot (as a 🞄mark)
-padikā,
f.
 N. of a the first wife of 🞄Duṣyanta: -mālā,
f.
 flight of geese or swans
🞄-yāna,
n.
 goose as a vehicle, car drawn by 🞄geese
a.
 (ī) riding on a goose
-ratha,
m.
 🞄N.
-rāja,
m.
 king of geese, large gander
🞄m. N.
-vat,
a.
 containing the word haṃsa 🞄(Br.): -ī,
f.
 N., esp. of the first wife of Duṣyanta
🞄-vāhana,
m.
 (riding on a goose), ep. 🞄of Brahman
-vega,
m.
 N..
Benfey
English
हंस हंस,
I.
m.
1. A goose, a
gander, a swan, a phœnicopteros, Vikr.
d. 95
Man. 3, 10
it is the vehicle of
Brahman.
2. A sort of horse.
3. The
sun.
4. A devotee.
5. A liberal prince.
6. One of the vital breaths.
7. Brah-
man, Viṣṇu, Śiva, Kāma, the god of
love.
8. (In composition), Best, ex-
cellent.
II.
f.
 सी।
1. A goose.
2. A
proper name, Rājat. 5, 359.
--
Comp.
पर-, and परम-,
m.
 an ascetic who
has subdued all his senses, MBh. 13,
6478 (परम). राजहंस, i. e. रा-
जन्-,
m.
 1. an excellent king. 2.
m.
 ,
f.
 सी, a white goose with red legs and
bill, Vikr. d. 19
a flamingo, Hit. 79, 7.
3. a drake. -- Cf. O.H.G. gans
A.S.
gós, gandra
Lat. anser
χήν.
Hindi
Hindi
(पु) हंस, हंस
Apte Hindi
Hindi
हंस:
पुं*
 - "हस् + अच्, पृषो* वर्णागमः, भवेद्बर्णागमात् हंसः -सिद्धा*"
"राजहंस, मराल, मुर्गाबी, कारंडव"
हंस:
पुं*
 - -
"परमात्मा, ब्रह्म"
हंस:
पुं*
 - -
"आत्मा, जीवात्मा"
हंस:
पुं*
 - -
प्राण वायुओं में से एक
हंस:
पुं*
 - -
सूर्य
हंस:
पुं*
 - -
शिव
हंस:
पुं*
 - -
विष्णु
हंस:
पुं*
 - -
कामदेव
हंस:
पुं*
 - -
राजा जो महत्त्वाकांक्षी न हो
हंस:
पुं*
 - -
विशेष संप्रदाय का सन्यासी
हंस:
पुं*
 - -
दिक्षागुरू
हंस:
पुं*
 - -
"ईर्ष्या, द्वेष से हीन व्यक्ति "
हंस:
पुं*
 - -
पर्वत
हंसः
पुं*
 - "हस्+अच्, पृषो*वर्णागमः"
घोड़ा
हंसः
पुं*
 - "हस्+अच्, पृषो*वर्णागमः"
"उतम, श्रेष्ठ"
हंसः
पुं*
 - "हस्+अच्, पृषो*वर्णागमः"
चाँदी
हंसः
पुं*
 - "हस्+अच्, पृषो*वर्णागमः"
बड़ी बड़ी झीलों में रहने वाला एक जलपक्षी
हंसः
पुं*
 - "हस्+अच्, पृषो*वर्णागमः"
"आत्मा, जीवात्मा"
L R Vaidya
English
haMsa {% m. (this word is curiously derived by native philologists
भवेद् वर्णागमाद् हंसः, i.e. it is derived from हस् by the insertion of a nasal.) %} 1. A goose, a swan, a flamingo, हिरण्मयं हंसमबोधि नैषधः Na.i.117, Megh.i.23, 57, R.xvii.25, iii.10, v.12, xii.62
(the description of this bird as found in Sanskṛit poetry is rather poetical than real
swans are considered to fly to the Mānasa lake when monsoon sets in
they are also represented as being the vehicle of Brahman (m.)
there is a convention among poets that this bird is gifted with the power of separating milk from water
thus Bhartṛihari says- अम्भोजिनीवननिवासविलासमेव हंसस्य हंति नितरां कुपितो विधाता । नत्वस्य दुग्धजलभेदविधौ प्रसिद्धां वैदग्ध्यकीर्तिमपहर्तुमसौ समर्थः, See also Bh.V.i.13
2. the supreme soul, Brahman (n.)
3. the jīvātman or individual soul
4. the sun
5. an unambitious monarch
6. Vishṇu
7. Śiva
8. an ascetic of a particular order
9. a preceptor
10. free from envy or malice.
भूतसङ्ख्या
Sanskrit
१२, अर्क, आदित्य, इन, उष्णांशु, गण, चक्र, तपन, तरणि, तिग्मांशु, तीक्ष्णांशु, दिनकर, दिननाथ, दिनप, दिनमणि, दिनेश, दिवाकर, द्युमणि, नर, नृ, ना, पतङ्ग, पूषन्, प्रद्योतन, भगण, भानु, भानुमत्, भास्कर, मण्डल, मार्तण्ड, मास, मित्र, मिहिर, रवि, राशि, विवस्वत्, व्यय, शङ्कु, सवितृ, सूर्य, हंस
Bopp
Latin
हंस m. anser. N. 1. 19. -- Fem. हंसी. (Gr. χήν abjectâ
syllabâ finali, lat. anser abjectâ litterâ initiali
germ. vet.
gans f., Them. gansi, gensi, pertinet ad fem. हंसी, ita
lith. źasi-s f. et slav. gûsj e gonsj (v. gr. comp. 255. g.).
Hib. geadh «a goose», ganra «a gander» mutilatum esse
videtur e gandra, cf. anglo-sax. gandra(n) anser mas,
germ. vet. ganzo(n) id. e ganto(n)
cambro-brit. gwyz,
armor. gwaz, cum z = d.)
Anekartha-Dvani-Manjari
Sanskrit
हंस
पु
हंस, जीव, राजन्, रवि, धर्म, तपस्विन्, तुरङ्गम, शित, पक्षिविशेष, हरि
जीवे राज्ञि रवौ धर्मे तपस्विनि तुरङ्गमे ।
शिते पक्षिविशेषे च हंसशब्दो हरावपि ॥ २३ ॥
verse 1.1.1.23
page 0002
द्विजराज
पु
द्विजराज, हंस, अग्नि, गरुड, चन्द्र
हंसेऽग्नौ गरुडे चन्द्रे द्विजराज इति ध्वनिः ।
verse 2.1.1.65
page 0012
Aufrecht Catalogus Catalogorum
English
हंस father of Paraśurāmamiśra, grandfather of Mitra-
miśra (Vīramitrodaya). Oxf. 295^a.
हंस
Brahmasūtrabhāṣya.
Indian Epigraphical Glossary
English
Haṃsa (EI 15), an ascetic
cf. Paramahaṃsa.
Lanman
English
haṃsá, m. goose, gander
perhaps applied
also to the swan and like water-fowl.
[prob. a consonantal stem, transferred
(399) to the a-declension, and so orig.
*ghaṃs: cf. χήν, Lat. ans-er, Lithuanian
žąsì-s, Irish goss, Ger. Gans, AS. gōs,
Eng. goose: even the s of *ghaṃs may be
derivational
cf. AS. gan-d-ra, *gan-ra,
Eng. gander
Old High Ger. gan-azzo,
‘gander’
AS. gan-et, Eng. gannet, ‘seafowl.
’]
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
हंस °slaying, °pure, Vās. 31, 1
113, 1. — eine Art von Asketen, auch Rasikarañjana 36.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 हंसोपनिषद्, हंस
noun
एका उपनिषद्।
"हंसोपनिषद् यजुर्वेदस्य भागः।"
Sanskrit Tibetan
Tibetan
mkha' lding dkar po
१) चक्रांग २) हंस
khor lo'i yan lag
१) चक्राङ्ग २) हंस
ngang pa
१) चक्रवाक (?) २) हंस
ngang mo
१) हंस २) हंसी
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
आदित्यः सवितार्यमा खरसहस्रोष्णांशुरंशू रवि-
र्मार्तण्डस्तरणिर्गभस्तिररुणो भानुर्नभोऽहर्मणिः ।
सूर्योऽर्कः किरणो भगो ग्रहपुषः पूषा पतङ्गः खगो
मार्ताण्डो यमुनाकृतान्तजनकः प्रद्योतनस्तापनः ॥ ९५ ॥
p{0008}
ब्रध्नो हंसश्चित्रभानुर्विवस्वान्सूरस्त्वष्टा द्वादशात्मा च हेलिः ।
मित्रो ध्वान्तारातिरब्जांशुहस्तश्चक्राब्जाहर्बान्धवः सप्तसप्तिः ॥ ९६ ॥
दिवादिनाहर्दिवसप्रभाविभाभासः करः स्यान्मिहिरो विरोचनः ।
ग्रहाब्जिनीगोद्युपतिर्विकर्तनो हरिः शुचीनौ गगनाद्ध्वजाध्वगौ ॥ ९७ ॥
हरिदश्वो जगत्कर्मसाक्षी भास्वान्विभावसुः ।
त्रयीतनुर्जगच्चक्षुस्तपनोऽरुणसारथिः ॥ ९८ ॥
-wordlist-
आदित्य (पुं), सवितृ (पुं), अर्यमन् (पुं), खरांशु (पुं), सहस्रांशु (पुं), उष्णांशु (पुं), अंशु (पुं), रवि (पुं), मार्तण्ड (पुं), तरणि (पुं), गभस्ति (पुं), अरुण (पुं), भानु (पुं), नभोमणि (पुं), अहर्मणि (पुं), सूर्य (पुं), अर्क (पुं), किरण (पुं), भग (पुं), ग्रहपुष (पुं), पूषन् (पुं), पतङ्ग (पुं), खग (पुं), मार्ताण्ड (पुं), यमुनाजनक (पुं), कृतान्तजनक (पुं), प्रद्योतन (पुं), तापन (पुं), ब्रध्न (पुं), हंस (पुं), चित्रभानु (पुं), विवस्वत् (पुं), सूर (पुं), त्वष्टृ (पुं), द्वादशात्मन् (पुं), हेलि (पुं), मित्र (पुं), ध्वान्ताराति (पुं), अब्जहस्त (पुं), अंशुहस्त (पुं), चक्रबान्धव (पुं), अब्जबान्धव (पुं), अहर्बान्धव (पुं), सप्तसप्ति (पुं), दिवाकर (पुं), दिनकर (पुं), अहस्कर (पुं), दिवसकर (पुं), प्रभाकर (पुं), विभाकर (पुं), भास्कर (पुं), मिहिर (पुं), विरोचन (पुं), ग्रहपति (पुं), अब्जिनीपति (पुं), गोपति (पुं), द्युपति (पुं), विकर्तन (पुं), हरि (पुं), शुचि (पुं), इन (पुं), गगनध्वज (पुं), गगनाध्वग (पुं), हरिदश्व (पुं), जगत्साक्षिन् (पुं), कर्मसाक्षिन् (पुं), भास्वत् (पुं), विभावसु (पुं), त्रयीतनु (पुं), जगच्चक्षुस् (पुं), तपन (पुं), अरुणसारथि (पुं)
--source--
हंसाश्चक्राङ्गवक्राङ्गमानसौकः सितच्छदाः ॥ १३२५ ॥
-wordlist-
हंस (पुं), चक्राङ्ग (पुं), वक्राङ्ग (पुं), मानसौकस् (पुं), सितच्छद (पुं)
अभिधानचिन्तामणिपरिशिष्टम्
Sanskrit
--source--
अश्वे तु क्रमणः कुण्डी प्रोथी ह्रेषी प्रकीर्णकः ॥ १७५ ॥
पाकलः परुलः किण्वी कुटरः सिंहविक्रमः ।
माषाशी केसरी हंसो मुद्गभुग्गूढभोजनः ॥ १७६ ॥
वासुदेवः शालिहोत्रो लक्ष्मीपुत्रो मरुद्रथः ।
चामर्येकशफोऽपि स्यादश्वायां पुनरर्वती ॥ १७७ ॥
-wordlist-
क्रमण (पुं), कुण्डिन् (पुं), प्रोथिन् (पुं), हेषिन् (पुं), प्रकीर्णक (पुं), पालक (पुं), परुल (पुं), किण्विन् (पुं), कुटर (पुं), सिंहविक्रम (पुं), माषाशिन् (पुं), केसरिन् (पुं), हंस (पुं), मुहुर्भुज् (पुं), ग्रहभोजन (पुं), वासुदेव (पुं), शालिहोत्र (पुं), लक्ष्मीपुत्र (पुं), मरुद्रथ (पुं), अर्वती (स्त्री)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
आदित्य
आदित्य, सवितृ, सहस्रकिरण, प्रद्योतन, भास्कर, तिग्मांशु, तरणि, दिनमणि, भास्वत्, विवस्वत्, हरि, मार्तण्ड, तपन, विकर्तन, इन, पूषन्, पतङ्ग, भग, सूर्य, गोपति, यम, दिनकर, सूर, अंशुमालिन्, रवि, मिहिर, विरोचन, अर्क, तिमिररिपु, द्युमणि, अंशुमत्, अंशु, हरिदश्व, सप्ताश्व, प्रभाकर, भानुमत्, भानु, ब्रध्न, हंस, खग, मित्र, चित्रभानु, अहर्पति, कर्मसाक्षिन्, जगच्चक्षुस्, द्वादशात्मन्, त्रयीतनु
आदित्यः सविता सहस्रकिरणः प्रद्योतनो भास्कर-
स्तिग्मांशुस्तरणिस्तथा दिनमणिर्भास्वान्विवस्वान्हरिः ।
मार्तण्डस्तपनो विकर्तन इनः पूषा पतङ्गो भगः,
सूर्यो गोपतिरर्यमा दिनकरः सूरोंऽशुमाली रविः ॥ ३५ ॥
मिहिरो विरोचनोऽर्कस्तिमिररिपुर्द्युमणिरंशुमानंशुः ।
हरिदश्वः सप्ताश्वः प्रभाकरो भानुमान्भानुः ॥ ३६ ॥
ब्रध्नो हंसः खगो मित्रश्चित्रभानुरहर्पतिः ।
कर्मसाक्षी जगच्चक्षुर्द्वादशात्मा त्रयीतनुः ॥ ३७ ॥
verse 1.1.1.35
page 0006
हंस
हंस, श्वेतच्छद, चक्राङ्ग, मानसौकस्
हंसाः श्वेतच्छदाः प्रोक्ताश्चक्राङ्गा मानसौकसः ।
verse 2.1.1.251
page 0031
नाममाला
Sanskrit
हंस, मराल, चक्राङ्ग
हंसो मरालश्चक्राङ्गः हंसवाहः सनातनः ॥ १२५ ॥
verse 0.1.1.125
page 0063
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: हंसः
Root: हंस
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ हंसः इति पक्षिभेदः
Meaning(s):
⇒ Goose
Shloka(s):
2|3|5|2 ► हंसो मरालो नीलाक्षश्चक्रपक्षः सितच्छदः॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/खगाध्यायः)
2|3|6|1 ► मानसौकाः परिप्लावी वक्राङ्गो जालपादकः। (अन्तरिक्षकाण्डः/खगाध्यायः)
2|3|6|2 ► सूतिः सङ्कुचितः शङ्कुर्ज्येष्ठः प्रास्थितधोरणौ॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/खगाध्यायः)
2|3|7|1 ► क्षीराशश्चाप्यसौ राजहंसो रक्तैः पदाननैः। (अन्तरिक्षकाण्डः/खगाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 2|3|5|2 ⇢ हंसः (हंस) (पुं) ⇒ Goose ⇒ हंसः इति पक्षिभेदः
➠ 2|3|5|2 ⇢ मरालः (मराल) (पुं) ⇒ Goose ⇒ हंसः इति पक्षिभेदः
➠ 2|3|5|2 ⇢ नीलाक्षः (नीलाक्ष) (पुं) ⇒ Goose ⇒ हंसः इति पक्षिभेदः
➠ 2|3|5|2 ⇢ चक्रपक्षः (चक्रपक्ष) (पुं) ⇒ Goose ⇒ हंसः इति पक्षिभेदः
➠ 2|3|5|2 ⇢ सितच्छदः (सितच्छद) (पुं) ⇒ Goose ⇒ हंसः इति पक्षिभेदः
➠ 2|3|6|1 ⇢ मानसौकः (मानसौकस्) (पुं) ⇒ Goose ⇒ हंसः इति पक्षिभेदः
➠ 2|3|6|1 ⇢ परिप्लावी (परिप्लाविन्) (पुं) ⇒ Goose ⇒ हंसः इति पक्षिभेदः
➠ 2|3|6|1 ⇢ वक्राङ्गः (वक्राङ्ग) (पुं) ⇒ Goose ⇒ हंसः इति पक्षिभेदः
➠ 2|3|6|1 ⇢ जालपादकः (जालपादक) (पुं) ⇒ Goose ⇒ हंसः इति पक्षिभेदः
➠ 2|3|6|2 ⇢ सूतिः (सूति) (पुं) ⇒ Goose ⇒ हंसः इति पक्षिभेदः
➠ 2|3|6|2 ⇢ सङ्कुचितः (सङ्कुचित) (पुं) ⇒ Goose ⇒ हंसः इति पक्षिभेदः
➠ 2|3|6|2 ⇢ शङ्कुः (शङ्कु) (पुं) ⇒ Goose ⇒ हंसः इति पक्षिभेदः
➠ 2|3|6|2 ⇢ ज्येष्ठः (ज्येष्ठ) (पुं) ⇒ Goose ⇒ हंसः इति पक्षिभेदः
➠ 2|3|6|2 ⇢ प्रास्थितः (प्रास्थित) (पुं) ⇒ Goose ⇒ हंसः इति पक्षिभेदः
➠ 2|3|6|2 ⇢ धोरणः (धोरण) (पुं) ⇒ Goose ⇒ हंसः इति पक्षिभेदः
➠ 2|3|7|1 ⇢ क्षीराशः (क्षीराश) (पुं) ⇒ Goose ⇒ हंसः इति पक्षिभेदः
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ हंससाचिः
जातिः ➡ पक्षी
Mahabharata
English
Haṃsa^1 (“the swan, ” also a name of the supreme soul, as becoming the individual soul): I, 2431 (Nārāyaṇam, identif. with Kṛshṇa)
XII, 1505 (= Kṛshṇa), 1605 (do.), 8765, 8766 (ºtvaṃ, etymology), 8767, 10993 (Sādhyānām iha saṃvādaṃ hºsya), 10994 (Prajāpati assumed the shape of a golden swan, (10998), (11031), (11033), (11035), ††12864 (= Mahāpurusha), 12967 (the first avatāra of Vishṇu)
XIII, 6970 (= Vishṇu, 1000 names).
Haṃsa^2, a Gandharva king, the son of Arishṭā. § 130 (Aṃśāvat.): I, 67, 2718 (Arishṭāyās tu yaḥ putro Hºa ity abhiśrutaḥ|sa Gandharvapatir jajñe Kuruvaṃśavivardhanaḥ |Dhṛtarāshṭra ity khyātaḥ Kṛshṇa-Dvaipāyanātmajaḥ, i.e. as Dhṛtarāshṭra^1).
Haṃsa^3, follower of Jarāsandha. § 273 (Rājasūyārambhap.): II, 14, 576 (ºḌimbhakau, among the allies of Jarāsandha), 601 (do.), 604 (vanquished by Balarāma), 605, 606 (on the false report of the death of H., his friend Ḍimbhaka plunged into the Yamunā), 607 (then also H. committed suicide by plunging into the Yamunā).--§ 275 (do.): II, 19, 765 (ºḌimbhakau, followers of Jarāsandha).--§ 276 (Jarāsandhavadhap.): II, 20, 768 (do.).--§ 277 (do.): II, 22, 886 (the same as Kauśika, the senāpati of Jarāsandha).
Haṃsa^4 = Sūrya (the Sun): III, 191.
*haṃsa, pl. (ºāḥ) (“swans”). § 126 (Aṃśāvat.): I, 66 2622 (the offspring of Dhṛtarāshṭrī).
पुराणम्
English
हंस १ / HAṀSA I. An incarnation of Mahā viṣṇu in kṛtayuga. He instructed great sages like Sanaka on yoga in the presence of brahmā. He is also called yajña. (bhāgavata 11th skandha). Hamsa, who was a prajāpati as well advised the Sādhyadevas about the means to attain salvation and the advice is known as Haṁsagītā. (śānti Parva, Chapter 288).
haṁsa II. A son born to kaśyapa of his wife, ariṣṭā. He was a gandharva and it is believed that dhṛtarāṣṭra was an aṁśāvatāra of this gandharva. (M.B. Ādi Parva, Chapter 6, See also under Aṁśāvatāṛa).
haṁsa III.1) General. A minister of jarāsandha. haṁsa and Ḍiṁbhaka were the sons of brahmadatta, the chief of sālva, and they were adepts in archery. paraśurāma was their preceptor. (harivaṁśa 3, 103). The mahābhārata calls Haṁsa's brother ḍibhaka.2) Education. Vicakra and janārdana were intimate friends of haṁsa from their very infancy, of whom janārdana was the son of mitrasaha, a friend of brahmadatta. haṁsa, Ḍimbhaka and janārdana had their education together and their marriages also were conducted at the same time. After some time śiva presented them many weapons like Rudrāstra, Maheśvarāstra and Brahmaśirāstra, and also two attendants for self-protection. (harivaṁśa 3, 105).3) Curse of durvāsas. Swollen-headed and haughty on account of Śiva's boon, haṁsa and Ḍiṁbhaka turned out to be a nightmare to the world, and they once tried to give trouble to durvāsas, who cursed them to be killed by Mahāviṣṇu. Sometime later the sage himself informed śrī kṛṣṇa about this curse of his.4) death. The haṁsa brothers began an aśvamedha (Horse Sacrifice) and deputed janārdana to collect the tax thereof. śrī kṛṣṇa alone refused to pay the tax with the result that haṁsa clashed with kṛṣṇa who killed Ḍimbhaka and kicked haṁsa down to pātāla. He died there, in pātāla of snake-bite. (harivaṁśa 3, 128).5) Grief of jarāsandha. Haṁsa's death caused much grief to jarāsandha, and for many years after it, he shed tears over the death of his friend. Even at the time when Bhīmasena, during his triumphal tour of the east, attacked jarāsandha he remembered the dead haṁsa and Ḍimbhaka. (Sabhā Parva, 13, 37).
हंसं / HAṀSA(Ṁ). Swan. For story about the origin of haṁsa on earth see under sṛṣṭi, para 12.
Vedic Reference
English
Haṃsa in the Rigveda^1 and later^2 denotes the ‘gander.’
These birds are described as dark in colour on the back (nīla-
pṛṣṭha)
^3 they fly in troops, ^4 swim in the water (uda-prut), ^5
make loud noises, ^6 and are wakeful at night.^7 The Haṃsa is
credited with the power of separating Soma from water (as
later milk from water) in the Yajurveda.^8 It is also mentioned
as one of the victims at the Aśvamedha (‘horse sacrifice’).^9
1) i. 65, 5
163, 10
ii. 34, 5
iii. 8, 9,
etc.
2) Av. vi. 12, 1, etc.
3) Rv. vii. 59, 7.
4) Rv. iii. 8, 9.
5) Rv. i. 65, 5
iii. 45, 4.
6) Rv. iii. 53, 10.
7) Av. vi. 12, 1.
8) Kāṭhaka Saṃhitā, xxxviii. 1
Maitrāyaṇī Saṃhitā, iii. 11, 6
Vāja-
saneyi Saṃhitā, xix. 74
Taittirīya
Brāhmaṇa, ii. 6, 2, 1.
9) Taittirīya Saṃhitā, v. 5, 21, 1
Maitrāyaṇī Saṃhitā, iii. 14, 3
Vāja-
saneyi Saṃhitā, xxiv. 22. 35.
Cf. Zimmer, Altindisches Leben, 89,
90
Lanman, Journal of the American
Oriental Society, 19, 151
Macdonell,
Sanskrit Literature, 150.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: हंसः
Root: हंस
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ envy
⇒ swan
⇒ goose
⇒ horse
⇒ silver
⇒ malice
⇒ gander
⇒ flamingo
⇒ mountain
⇒ soul or spirit
⇒ kind of measure
⇒ kind of ascetic
⇒ unambitious monarch
⇒ spiritual preceptor
⇒ excellent draught-ox
⇒ one of the vital airs
⇒ goose, swan, flamingo
⇒ temple of a particular form
⇒ to act or behave like a swan
⇒ mystical name of the letter h
⇒ kind of mantra or mystical text
⇒ man of supernatural qualities born under a particular constellation
Shloka(s):
2|5|23|2 ► हंसास्तु श्वेतगरुतश्चक्राङ्गा मानसौकसः॥ (सिंहादिवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|5|23|2 ⇢ हंसः (हंस) (पुं) ⇒ envy, swan, goose, horse, silver, malice, gander, flamingo, mountain, soul or spirit, kind of measure, kind of ascetic, unambitious monarch, spiritual preceptor, excellent draught-ox, one of the vital airs, goose, swan, flamingo, temple of a particular form, to act or behave like a swan, mystical name of the letter h, kind of mantra or mystical text, man of supernatural qualities born under a particular constellation
➠ 2|5|23|2 ⇢ श्वेतगरुत् (श्वेतगरुत्) (पुं)
➠ 2|5|23|2 ⇢ चक्राङगः (चक्राङ्ग) (पुं) ⇒ carriage, cakra bird, curved-neck, wheel-limbed, gander [curved neck]
➠ 2|5|23|2 ⇢ मानसौकः (मानसौकस्) (पुं) ⇒ wild goose or swan, dwelling on lake manasa
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ हंसस्त्री
जातिः ➡ पक्षी
पति_पत्नीसंबन्धः ➡ हंसस्त्री
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
हंसः,
पुं,
 (हन्ति सुन्दरं गच्छतीति । हनहिंसागत्योः + “वृतॄवदिहनीति ।” उणा ०३ ।६२ । इति सः ।) पक्षिविशेषः । हाँस इतिभाषा । तत्पर्य्यायः । श्वेतगरुत् २ चक्राङ्गः ३मानसौकाः ४ । इत्यमरः । २ । ५ । २३ ॥
कल-कण्ठः ५ सितच्छदः ६ । इति जटाधरः ॥
सितपक्षः ७ सरःकाकः ८ पुरुदंशकः ९ ।इति शब्दरत्नावली ॥
धवलपक्षः १० मान-सालयः ११ । इति राजनिर्घण्टः ॥
अस्यमांसगुणाः । वातहरत्वम् । वृष्यत्वम् । स्वर्य्य-त्वम् । मांसबलप्रदंत्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥
* ॥
अपि च ।“स्निग्धं हिमं गुरु वृष्यं मांसं जलपक्षिणान्तुवातघ्नम् ।तेष्वपि च हंसमांसं वृष्यतभं तिमिरहरञ्च ॥
”इति राजनिर्घण्टः ॥
अपि च ।“हंससारसकाचाक्षवकक्रौञ्चसरारिकाः ।नन्दीमुखी सकादम्बा बलाकाद्यः प्लवाः स्मृताः ।प्लवन्ते सलिले यस्मात् एते तस्मात् प्लवाःस्मृताः ॥
”काचाक्षः कपर्दिकाक्षो बृहद्बकः । क्रौञ्चःशरद्विहङ्गः स्यात् । टेक इति लोके । शरारिकासिन्धु इति लोके ।“स्थूला कठोरा वृत्ता च यस्याश्चञ्चुर्व्यवस्थिता ।गुटिकाचञ्चुसदृशी ज्ञेया नन्दीमुखीति सा ॥
”कादम्बः करावा इति लोके । वला बगुली इतिलोके ।“प्लवाः पित्तहराः स्निग्धा मधुरा गुरवो हिमाः ।वातश्लेष्मप्रदाश्चापि बलशुक्रकराः सराः ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
* ॥
(यथा च ।“गुरूष्णस्निग्धमधुराः स्वरवर्णबलप्रदाः ।बृहणाः शुक्रलाश्चोक्ता हंसा मारुतनाशनाः ॥
”इति चरके सूत्रस्थाने २७ अध्याये ॥
)अस्या डिम्बगुणाः हंसबीजशब्दे द्रष्टव्याः ॥
* ॥
तस्य शकुनं यथा, --“काष्ठासु सर्व्वास्वपि दर्शनेनहंसस्य शब्देन तु सर्व्वसिद्धिः ।नामानि हंसस्य शृणीति यस्तुप्रयान्ति नाशं दुरितानि तस्य ॥
चौरैः समं दर्शनमाद्यशब्देनिधिर्द्वितीयेऽथ भयं तृतीये ।युद्धं चतुर्थे नृपतिप्रसादःस्यात् पञ्चमे हंसरवे नराणाम् ॥
”इति वसन्तराजशाकुने ८ वर्गः ॥
निर्लोभनृपः । विष्णुः । (यथा महाभारते । १२ ।४३ । ७ ।“शुचिश्रवा हृषोकेशो घृतार्च्चिर्हंस उच्यसे ॥
”)सूर्य्यः । (यथा, महाभारते । ३ । ३ । ६१ ।“त्वं हंसः सविता भानुरंशुमाली वृषाकपिः ॥
”)परमात्मा । मत्सरः । योगिभेदः । मन्त्रभेदः ।शरीरस्थवायुविशेषः । तुरङ्गमप्रभेदः । इतिमेदिनी ॥
(गोविशेषः । यथा, बृहत्संहिता-याम् । ६१ । १७ ।“सितवर्णः पिङ्गाक्ष-स्ताम्रविषाणेक्षणो महावक्त्रः ।हंसो नाम शुभफलोयूथस्य विवर्द्धनः प्रोक्तः ॥
”)गुरुः । पर्व्वतः । इति शब्दरत्नावली ॥
शिवः । इत्यनेकार्थकोषः ॥
अग्रतः स्थितः ।श्रेष्ठः । इति हेमचन्द्रः ॥
विशुद्धः । इत्यजयः ॥
*अथ हंसमन्त्रविवरणम् । अस्याजपागायत्त्री-मन्त्रस्य शिरसि हंसऋषये नमः । मखे अव्यक्त-गायत्त्रीच्छन्दसे नमः । हृदि परमहंसदेवतायैनमः । लिङ्गे हं बीजाय नमः । आधारे सःशक्तये नमः । परमात्मप्रोतये उच्छासनिश्वा-साभ्यां षट्शताधिकैकविंशतिसहस्रजपेन पूर्व्व-भूतेभ्यो निवेदयामि । मूलाधारमण्डपे स्वर्णवर्णंचतुर्द्दलपद्मे वादिसान्तचतुर्व्वर्णान्विते गायत्त्री-सहिताय गणनाथाय षट्शतसंख्यजपमहर्निशंसमर्पयामि नमः । स्वाधिष्ठानमण्डपे अनेक-विद्युन्निभे वादिलान्तषड्वर्णान्विते षड्दलपद्मेसावित्रीसहिताय ब्रह्मणे अजपामन्त्रषट्सहस्रंनिवेदयामि नमः । मणिपूरमण्डपे नीलोत्पल-मेघनिभे डादिफान्तदशवर्णान्विते दशदलपद्मेलक्ष्मीसहिताय विष्णवे षट्सहस्रजपं समर्पयामिनमः । अनाहतमण्डपे तरुणरविनिभे द्वादश-वर्णयुते द्बादशदलपद्मे गौरीसहिताय शिवायअजपाषट्सहस्रजपं समर्पयामि नमः । विशुद्ध-मण्डपे षोडशदलकर्णिकामध्ये जीवात्मनेअकारादि-अःकारान्ते अजपासहस्रसंख्यजपंनिवेदयामि नमः । आज्ञामण्डपे श्रीचन्द्रप्रभेद्विदलपद्मेह-क्ष-वर्णान्विते मायासहितगुरुमूर्त्तयेएकसहस्रजपं निवेदयामि नमः । ब्रह्मरन्ध्रमण्डपेनानावर्णोज्ज्वले सहस्रपद्मस्थिताय परमात्मनेअकारादिक्षकारान्तसहिताय एकसहस्रजपंनिवेदयामि नमः । सहस्रशब्दोऽसंख्यपर इतिबोध्यम् । उक्तञ्च पद्मं कोटिसमन्वितमिति ।इति जपं समर्प्य अष्टोत्तरशतसंख्यमजपाजपंकुर्य्यात् । अकारादिक्षकारान्ता वर्णा हंस इतिशिवशक्तिबिन्दूना ब्रह्म अ इति विसर्गरूप-बिन्दूभ्यां हरिहरयोरभेदः । सोऽहमित्याभेद-भावनया ब्रह्मरूपतां स्वं स्वं परिभाव्य उक्तः ।षट्शताधिकैकविंशतिसहस्रजपेन परदेवतारूपःश्रीपरमेश्वरः प्रीयतामित्येकवारं सङ्कल्प्यध्यायेत् ॥
* ॥
हंसस्य ध्यानं यथा, --“आराधयामि मणिसन्निभमात्मलिङ्गंमायापुरीहृदयपङ्कजसन्निविष्टम् ।श्रद्धानदीविमलचित्तजलावगाहंनित्यं समाधिकुसुमैरपुनर्भवाय ॥
” * ॥
प्रसङ्गाज्जपरहस्यं लिख्यते । पञ्चाशद्वर्ण-संपूटत्वेनानुलोम्यप्रातिलौम्येन ब्रह्मरूपं मेरुंक्षकारं परिकल्प्य तया सह जपं कुर्य्यादितिदोषलेशैर्न वाध्यते । एतेन विश्वमेव हंसमातृ-कयोरेकाकारेण कालात्मना लोके चिदात्मउच्यते । अजपाविधानं विना श्रीविद्यादिसकल-विद्याया अनधिकारी भवेत् । तदुक्तम् ।“हंसज्ञानविमुग्धेन कृतमप्यकृतं भवेत् ।” इति ।“अजपाधारणं देवि ! कथयामि तवानघे ! ।यस्य विज्ञानमात्रेण परं ब्रह्मैव देशिकः ॥
हसः पदं परेशानि प्रत्यहं प्रजपेन्नरः ।मोहरन्ध्रं न जानाति मोक्षस्तस्य न विद्यते ॥
श्रीगुरोः कृपया देवि ! ज्ञायते जप्यते यदा ।उच्छासनिश्वासतया तदा बन्धक्षयो भवेत् ॥
उच्छासे चैव निश्वासे हंस इत्यक्षरद्वयम् ।तस्मात् प्राणस्तु हंसात्मा आत्माकारेण संस्थितः ।नाभेरुच्छासनिश्वासात् हृदयाग्नेर्व्यवस्थितिः ॥
”इति राघवभट्टधृतदक्षिणामूर्त्तिसंहितायां ७पटलः ॥
* ॥
अहोरात्रमध्येऽजपाजपसंख्यायथा, --“षष्टिश्वासैर्भवेत् प्राणः षट्प्राणा नाडिकामता ।षष्टिनाड्या अहोरात्रं जपसंख्याक्रमो मतः ॥
एकविशतिसाहस्रं षट्शताधिकमीश्वरि ।जपते प्रत्यहं प्राणी सान्द्रानन्दमयीं पराम् ।उत्पत्तिश्च जपारम्भो मृत्युस्तस्य निवेदनम् ॥
”इति तत्रैव ७ पटलः ॥
* ॥
अजपानामकारणमपि तत्रैव ।“विना जपेन देवेशि ! जपो भवति मन्त्रिणः ।अजपेयं ततः प्रोक्ता भवपाशनिकृन्तनी ॥
एवं जपं महेशानि प्रत्यहं विनिवेदयेत् ।गणेशब्रह्मविष्णुभ्यो हराय परमेश्वरि ! ॥
जीवात्मने क्रमेणैव तथैव परमात्मने ।षट्शतानि सहस्राणि सहस्रञ्च तदेव हि ।पुनः सहस्रं गुरवे क्रमेण च निवेदयेत् ” * ॥
एवं यथास्थानावस्थितेभ्यो गणेशादिभ्यस्त-ज्जपसमर्पणमुक्त्वा तत्तत्स्थानानां तत्तदवस्थित-मातृकार्णानाञ्च रूपमाह तत्रैव ।“आधारे स्वर्णवर्णेऽस्मिन् वादिसान्तानिसंस्मरेत् ।द्रुतसौवर्णवर्णानि वर्णानि परमेश्वरि ! ॥
स्वाधिष्ठाने विद्रुमाभे वादिलान्तानि च स्मरेत् ।विद्युत्पुञ्जप्रभाभानि सुनीले मणिपूरके ॥
डफान्त्यनि महानीलप्रभाणि च विचिन्तयेत् ।पिङ्गवर्णे महावह्निकलिकाभानि चिन्तयेत् ॥
कादिठान्तानि वर्णानि चतुर्थेऽनाहते प्रिये ।विशुद्धौ धूम्रवर्णे च रक्तवर्णान् स्वरान् यजेत् ॥
आज्ञायां विद्युदाभायां शुभ्रौ हक्षौ विचि-न्तयेत् ॥
कर्पूरद्युतिसंराजत्सहस्रदलनीरजे ।नादात्मकं ब्रह्मरन्ध्रं जानीहि परमेश्वरि ।एतेषु प्तप्तचक्रेषु स्थितेभ्यः परमेश्वरि ! ॥
जपं निवेदयित्वा तं अहोरात्रभवं प्रिये ।सहजं परमेशानि न्यासं कुर्य्याद्विचक्षणः ॥
ऋषिर्हंसोऽव्यक्तरूपगायत्त्री च्छन्द उच्यते ।देवता परमादिस्तु हंसोऽहं बीजमुच्यते ॥
सः शक्तिः कीलकं सोऽहं प्राणवस्तु त्वमेव हि ।नेत्रस्थलं भवेत् श्वेतं वर्णञ्च परमेश्वरि ! ॥
तदा तत्सह इत्येवं मनोरस्य प्रकीर्त्तितः ।मोक्षार्थे विनियोगः स्यादेवं जानीहि पार्व्वति ॥
ततः षडङ्गविन्यासं कुर्य्याद्देहस्य सिद्धये ।सूर्य्यं सोमं महेशानि निरञ्जनमतः परम् ॥
निराभासं चतुर्थ्यन्तं स्वाहान्ते क्रमतो न्यसेत् ।कवचान्तं प्रविन्यस्य ततोऽनन्तपदं स्मरेत् ॥
”इति च तत्रैव ७ पटलः ॥
* ॥
अजपाया द्वैविध्यमुक्तं यथा, --“हंसेति प्रकृतिर्ज्ञेया ओँकारः प्रकृतेर्गुणः ।हंकारेण बहिर्याति सकारेण विशेत् पुनः ॥
हंसेति परमं मन्त्रं जीवा जपति सर्व्वदा ।षट्शतानि दिवारात्री सहस्राण्येकविंशतिः ॥
अजपा नाम गायत्री योगिनां मोक्षदायिनी ।अजपा द्विविधा देवि ! व्यक्ता गुप्ता क्रमेण च ।व्यक्ता च द्विविधा प्रोक्ता शब्दज्योतिःस्वरू-पिणी ।ज्योतीरूपा च सा देवी हृदिस्थाने प्रतिष्ठिता ।ठकाररूपा गुप्ता च शिवशक्तिः प्रकीर्त्तिता ।चन्द्रबीजं ठकारस्तु वीप्सितः स्वर उच्यते ॥
अजपार्थमयी गुप्ता वह्निजाया प्रकीर्त्तिता ।अस्याः सङ्कल्पमात्रेण पुरश्चरणमुच्यते ॥
”इति निरुत्तरतन्त्रे ४ पटलः ॥
(जरामन्धनृपतेः सेनापतिविशेषः । यथा, महा-भारते । २ । २२ । ३१ -- ३२ ।“सु तु सेनापतिं राजा सस्मार भरतर्पभ ! ।कौशिकं चित्रसेनञ्च तस्मिन् युद्ध उपस्थिते ॥
ययोस्ते नामनी राजन् ! हंसेति डिभकेति च ।पूर्व्वं संकथिते पुंभिर्नृलोके लोकसत्कृते ॥
” * ॥
मेरोरुत्तरस्थपर्व्वतविशेषः । यथा, विष्णुपुराणे ।२ । २ । २८ ।“शङ्खकूटोऽथ ऋषभो हंसो नागस्तथा परः ।कालञ्जराद्याश्च तथा उत्तरे केशराचलाः ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
हंस पुंस्त्री० हस--अच्--पषो० वर्णागमः । स्वनामख्याते१ पक्षिभेदे अमरः स्त्रियां ङीष् २ निर्लोभनृपे ३ विष्णौ४ सूर्य्ये ५ परमात्मनि “हंसं तनौ सान्नहितं चरतम”नैष० । ६ मत्सरे ७ गतिभेदे ८ मन्त्रभेदे ९ देहस्थवायुभेदे१० अश्वमेदे मेदि० ११ गुरौ १२ पर्वते शब्दर० । १३ शिबेअमरः १४ अग्रस्थिते १५ श्रेष्ठे हेमच० । १६ विशुद्धेअमरः । १७ अजपामन्त्ररूपे वर्णे च “हंकारेण वाहर्यातिसकारेण विशेत् पुनः । हसेति सततं मन्त्रं जीवोजपति सर्वदा” इति तन्त्रम् । अजपाशब्दे ८९ पृ०दृश्यम् ।हंसखगस्य भेदाः तन्मांसगुणाश्च यथा “हंसाः पित्तहराःस्निग्धा मधुरा गुरवो हिमाः । वातश्लेष्मप्रदाश्चापि बल-शुक्रकरा मताः” भावप्र० तड्डिम्बगुणाः “हंसडिम्बं परंवल्य वृंहणं वातनाशनम् । पाके लघुतरं प्रोक्तं सर्वामय-विनाशनम्” राजनि० । अस्य दर्शनादेः शुभाशुभत्वं वसन्त-राज्ञशाकुने उक्तं यथा “काष्ठासु सर्वास्वपि दर्शनेनहंसस्य शब्दस्य तु सर्वसिद्धिः । नामानि हंसस्य शृ-णोति यस्तु प्रयान्ति नाशं दुरितानि तस्य । चौरैः समंदर्शनमाद्यशब्दे निधिर्द्वितीयेऽथ भयं तृतीये । युद्धंचतुर्थे नृपतिप्रसादः स्यात् पञ्चमे हंसरवे नराणाम् ।यतिभेदहसलक्षणं परमहंसशब्दे ४२३७ पृ० दृश्यम् ।प्राणस्य हसपदार्थत्वे हेतुरुक्तः पदार्थादर्शे “उच्छ्वासे चैवश्वामे च हस इत्यक्षरद्वयम् । तस्मात् प्राणस्तु हंसात्माआत्माकारेण संस्थितः । नाभेरुच्छासनिश्वसात् हृदया-ग्नेर्व्यवस्थितिः” ।
Capeller
German
हंस॑,
f.
 ई Gans, Schwan, Flamingo
Seele
(ph.).
Grassman
German
haṃsá, m. [Cu. 〔190〕], Gans
die Gänse werden als in Reihen ziehend (śreṇiśás yátānās {242, 9}, vgl. {163, 10}), im Wasser schwimmend (udaprútas), schwarzen Rücken habend (nī́lapṛṣṭhās), schnatternd oder zischend (śvas
uhúvas, vā́s, vā́vadantas
vgl. {287, 10}
{744, 3}) bezeichnet
die Aśvinen werden mit ihnen verglichen ({432, 1}. _{432, 3}
{655, 8}), oder die rauschenden Somaströme ({809, 8}), oder das Himmelsross (dadhikrā́ {336, 5})
so auch wol die Rosse der Aśvinen ({341, 4}). [Page1641]
-ás {65, 9}
{336, 5}
{744, 3}.
-ám {950, 9}.
-aú {432, 1}—_{432, 3}
{655, 8}.
-ā́s {163, 10}
{242, 9}
{287, 10}.
-ásas {225, 5}
{341, 4} (yé vām)
{575, 7}
{809, 8}.
-és {893, 3}.
Burnouf
French
हंस हंस
m.
 oie
cygne.
Cheval.
Buffle.
Maître
spirituel
esp. d'ascète.
Nom d'un मन्त्र ou formule magique.
Un des esprits vitaux.
Qqf. envie, cf. हिंसा।
Le Soleil:
Viṣṇu
Brahmā
l'Ame universelle
qqf. Kāma. -- F. हंसी
oie ou cygne femelle.
Gr.
χήν
germ. gans
lat. anser
etc.
हंसक
m.
 le flamant.
Sorte d'ornement pour les pieds.
हंसकूट
m.
 la bosse du bœuf indien.
हंसगद्गदा
f.
 femme qui a la voix douce et agréable.
हंसगामिनी
f.
 (गम्) femme qui a la démarche gracieuse
du cygne.
हंसदाहन
n.
 aloës.
हंसनाद
m.
 cris d'oies.
हंसनादिनी
f.
 femme qui a la voix douce de l'oie.
हंसपदी
f.
 cissus pedata
clitoria ternatea (?)
bot.
हंसपाद
n.
 vermillon.
हंसमाला
f.
 troupe d'oies sauvages.
Canard.
हंसरथ
m.
 Brahmā, porté sur un cygne.
हन्सलोमश
n.
 sulfate de fer.
हंसवती
f.
 cissus pedata, bot.
हंसवाहन
m.
 Brahmā, porté par un cygne.
हंसाङ्घ्रि
m.
 (अङ्घ्रि) vermillon.
हंसाभिख्य
n.
 (अभि
ख्या) argent.
हंसांशु
m.
 couleur blanche comme celle du cygne.
हंसिका
f.
 oie.
Stchoupak
French
हंस-
m.
 sorte d'oie sauvage (poétiquement, flamant, cygne
ifc. le
meilleur d'entre)
âme, principe universel, Brahma
soleil
n.
 d'une sorte
d'ascètes
de plusieurs personnages
d'une montagne
-ई-
f.
 oie
femelle
-ता-
f.
 -त्व- nt. fait d'être une oie
-वती- (et
-आवती-)
f.
n.
 de plusieurs femmes.
°काकीय- a. relatif à l'oie et à la corneille,
n.
 d'un parvan du
MhBh.
°गति- a. à la démarche d'oie (solennelle)
-°गामिनी- a.
f.
id.
°गुह्य- nt. titre d'un hymne.
°चन्द्रांशु-
m.
pl.
 rayons de la lune et du soleil.
°चिह्न-दुकूलवन्त्- a. dont le costume est tissé de motifs
représentant des haṃsa.
°जातीय- a. de l'espèce des oies, palmipède.
°द्वीप-
m.
 nt.
n.
 d'une île.
°पदिका-
f.
 première femme de Duṣyanta.
°माला-
f.
 vol de haṃsa en lignes, groupe de haṃsa.
°यान- nt. véhicule tiré par des oies.
°राज-
m.
 grand jars.
°वाह- a. monté sur un haṃsa, ép. de Brahma
-न- id.
°वेग-
m.
n.
 d'un homme.
°श्येत- a. blanc comme cygne.
°श्रेणी-
f.
 rangée de haṃsa
हंसावली- id.
n.
 de femmes.