| YouTube Channel

स्वोपार्जित (svopArjita)

 
शब्दसागरः
English
स्वोपार्जित
mfn.
 (-तः-ता-तं) Self-got, self-acquired, (as wealth, &c.)
E.
 स्व self, उपार्जित obtained.
Yates
English
स्वो_पार्जित (तः-ता-तं)
a. Self-acquired.
Wilson
English
स्वोपार्जित
mfn.
 (-तः-ता-तं) Self-got, self-acquired, (as wealth,
&c.)
E.
 स्व self, उपार्जित obtained.
Monier Williams Cologne
English
स्वोपार्जित
mfn.
 self-acquired,
Dāyat.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 स्वार्जित, स्वोपार्जित, स्वयमर्जित
adjective
स्वेन अर्जितं धनम्।
"एतद् स्वार्जितं धनम्।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
स्वोपार्ज्जितः, त्रि, (स्वेनोपार्ज्जितः ।) स्वयम-र्ज्जितः । स्वयमुपात्तः । यथा, पिता चेत् पुत्त्रान्विभजेत् तस्य स्वेच्छा स्वयमुपात्तेऽर्थे पत्तामहेतु पितापुत्त्रयास्तुल्यं स्वामित्वम् । इति विष्णु-सूत्रम् । अपि च । मनुविष्णू ।“पतृकन्तु पिता द्रव्यमनवाप्तं यदाप्नुयात् ।न तत् पुत्त्रैर्भजेत् सार्द्धमकामः स्वयमर्जितम् ॥
”तत् स्वयमर्जितमिति कृत्वा न विभजेदित्यन्वयः ।एतत्तु स्थावरविषयम् । मण्यादावनुद्धृतेऽपि पितु-रेव स्वाच्छन्द्यम् ।“स्थावरं द्विपदञ्चैव यद्यपि स्वयमर्जितम् ।तसम्भूय सुतान् सर्व्वान् न दानं न च विक्रयः ॥
पितुः प्रसादात् भुज्यन्ते वस्त्राण्याभरणानि च ।स्थावरन्तु न भुज्येत प्रसादे सति पतृके ॥
”इति मिताक्षराधृतवचनमपि पितामहधनपरम् । पित्रा च स्वोपार्जितं स्थावरं दत्तंभुज्यत एवेति । अन्यथा मूलभूतश्रुत्यन्तर-कल्पनापत्तः । इति दायतत्त्वम् ॥
* ॥
स्वापा-र्जितं द्विविधम् । पित्रादधनाद्युपधातेन स्वेनो-पार्जितम् । तदनुपघातेन उपार्जितञ्च । तद्धन-विभागविधिर्यथा । व्यासः ।“अनाश्रित्य पितृद्रव्यं स्वशक्त्याप्नोति यद्धनम् ।दायादभ्यो न तद्दद्यात् विद्यालब्धञ्च यद्भवेत् ॥
”कात्यायनः ।“द्व्यंशहरोऽर्द्धहरो वा पुत्त्रवित्तार्जनात् पिता ।”पुत्त्रवित्तार्जनात् । कृद्विहितो भावा द्रव्यवत्प्रकाशते इति न्य्ययात् पुत्त्रार्जितावत्तात् पितु-र्द्व्यंशित्वं पितृधनानुपघातविषयं भ्रातृधनोप-घातविंषयञ्च । अर्जकस्य तु द्व्यंशित्वम् । भ्रातृ-धनोपघाते तु तेषामप्येकांशित्वं वक्ष्यमाणवच-नात् । पितुरर्द्वहरत्वन्तु पितृद्रव्योपघाताद्गुण-वत्त्वाद्वा इति दायभागः ॥
अनुपघाते पिताद्व्यंशहरः । अर्जकत्वात् स्वयमपि द्व्यंशहरः ।इतरेषामनंशित्वम् । भ्रातृद्रव्योपघाते तु तेषा-मप्येकांशः । इति द्ब्यंशार्द्धांशयोर्भेदकथनम् ॥
* ॥
साधारणधनार्जितेऽपि विशेषमाह व्यासः ।“साधारणं समाश्रित्य यत्किञ्चित् वहनायुधम् ।शौर्य्यादिनाप्नोति धनं भ्रातरस्तत्र भागिनः ।तस्य भागद्वयं देयं शेषास्तु समभागिनः ॥
”अत्र भ्रातर इत्युपलक्षणं पितृव्यादयोऽपिबोद्धव्याः । तस्यार्जकस्य । साधारणोपघातेयस्य यावतोऽंशस्थाल्पस्य महतो वा उपघात-स्तस्य तदनुसारेण भागकल्पना कार्य्या । इतिदायभागः ॥
इति च दायतत्त्वम् ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
स्वोपार्जित
त्रि०
 स्वेन उपार्जितम् । स्वयमर्जिते धनादौ ।तस्य विभागो दायभागे दर्शितो यथा“सम्प्रति विमाज्यमविभाज्यञ्चोच्यते । तत्र कात्यायनः“पैतामहञ्च पित्र्यञ्च यच्चान्यत् स्वयमर्जितम् । दायादानांविभागे तु सवंमेतद्विभज्यते” । “यच्चान्यदिति चकारःस्वयमित्यनेन संबध्यते स्वयञ्चार्जितमिति चकाराद्यन्यस्यापि तदर्जनं साधारणधनद्वारेणेत्यर्थः । अनुप-घातोपात्तमुविभाज्यमाहतुर्मनुविष्णू “अनुपघ्नन् पितृ-द्रव्यं श्रमेण यदुपार्जयेत् । स्वयमीहितलब्धं तन्ना-कामो दातुमर्हति” । पितृद्रव्योपघाताभावेन द्रव्य-द्वारेण नेतरेषां व्यापारः, स्वचेष्टालब्धत्वेन शारीरो-ऽपि व्यापारो नेतरेषामिति अर्जकस्यैव तदसाधा-रणं स्वयमीहितलब्धं तदिति हेतुत्वेनोपन्यासात् ।तथा च व्यासः “अनाश्रित्य पितृद्रव्यं स्वशक्त्या-प्नोति, यद्धनम् । दायादेभ्यी न तद्दद्याद्विद्यालब्धन्तुयद्भवेत्” । स्वशक्तिमात्रेण यत् प्राप्तमिति सामान्ये-नाभिधानात् सर्वमेवंविधं स्वीयमसाधारणं द्रष्टव्यम् ।स्वशक्तिप्राप्तस्यापि विद्याधनस्य समाधिकविद्यैः साधा-रणत्वात् न्यूनविद्याविद्यनिराकरणार्थं विद्यालब्धपदम् । तथा याज्ञवल्क्यः “पितृद्रव्याविरोधेन यदन्यत् स्वयमर्जितम् । मैत्रमौद्वाहिकञ्चैव दायादानां नतद्भवेत्” । मैत्रादिग्रहणं प्रदर्शनार्थं, एवमादिषुप्रायेणानुपघातसम्भवात् । तथा मनुः “विद्याधनन्तुयद्यस्य तत्तस्यैव धनं भवेत् । मैत्रमौद्वाहिकञ्चैवमाधुपर्किकमेव च” । तथा व्यासः “विद्याप्राप्तं शौर्य्य-धनं यच्च सौदायिकं भवेत् । विभागकाले तत्तस्यनान्वेष्टव्यं स्वरिक्थिभिः” । पितृपितृव्यादिभ्यः सुदा-यससम्बन्धिभ्यः प्रसादादिना लब्धं सौदायिकम् । तथानारदः “शौर्य्यभार्य्याधने, हित्वा, यच्च विद्याधनं भवेत्त्रीण्येतान्यविभाज्यानि प्रसादो यश्च षैतृकः” । भार्य्या-प्राप्तिकाले लब्धं भार्य्याधनम् औद्वाहिकमित्यर्थः, एतानिवर्जयित्वा अन्यद्विभजेदित्यनुवर्त्तते वाक्यान्तरीयम् ।तदवमादिभिः शौर्य्यादिधनत्वमविभाज्यत्वे कारणंनोच्यते शौर्य्याद्यर्जितस्यावि विभागश्रुतेः । तथा च व्यासः“साधारणं समाश्रित्य यत् किञ्चिद्वाहनायुधम् । शौर्य्या-दिनाप्नोति धनं भ्रातरस्तत्र भागिनः । तस्य भागद्वयंदेयं शेषास्तु समभागिनः । साधारणद्रव्येणार्जितस्यधनस्य विभागं वदति । तथा नारदः “कुटुम्बं विभृयाद्भ्रातुर्यो विद्यामधिगच्छतः । भागं विद्याधनात्तस्मात्स लभेताश्रुतोऽपि सन्” । विभृयादित्येकवचननिर्देशात्यटि विद्यामभ्यस्यतो भ्रातुः कुटुम्बमपरो भ्राता स्वधन-व्ययशरीरायासाभ्यां संवर्द्धयति तदा तद्विद्योपार्जित-धने तस्याप्यधिकारः । तथा “वैद्योऽविद्याय नाकामोदद्यादंशं स्वतो धनात् । पित्र्यं द्रव्यं समाश्रित्य नचेत्तेन तदर्जितम्” । पत्रपदं साधारणघनपरं तदना-श्रित्यार्जितं वैद्योऽविद्याय अनिच्छन्न दद्यात् वैद्यायविदुषे पुनः साधारणमन्तरेणाप्यर्जितं दद्यादेव । तथा चगौतमः “स्वयमर्जितमवैद्येभ्यो वैद्यः कामं न दद्यात्” ।असाधारणधनशरीरव्यापारार्जितं स्वयमर्जितं अवि-द्वद्भ्यो दातुमनच्छिन् न दद्यात् विद्वद्भ्यः पुनर्दद्यादेव ।एतच्च विद्याधनमात्रविषयम् । तदाह कात्यायनः “ना-विद्यानान्तु वैद्येन देयं विद्याधनं क्वचित् । समविद्या-धिकानान्तु देयं वैद्येन तद्धनम्” । तन्त्रोच्चरितविद्या-पदम् उभाभ्यां समाधिकपदाभ्यां संबध्यते तेन समविद्या-धिकविद्यानां दातव्यं न्यूनविद्याविद्ययोः पुनरनधि-कारः । “तदेवमादिवनैर्विद्याशौर्य्यादिधनेष्वपि साधा-रणधनोपघातानुपघाताभ्यां विभागाविभागयोरवगमात्तस्यैव प्रयोजकत्वात् तत्पदवत्येव श्रुतिः कल्पनीया-उपघातःर्जितं विभजेदिति, न पुनः शौर्य्यादिपदवत्यपि, अवश्यकल्पनीयसामान्यश्रुतिकल्पनयैवोपपत्तेः । होला-काधिकरणन्यायस्यायमेव विषयः । यद्वा न्यायप्राप्तएवायमर्थः, यद्येनार्जितं तत् तस्मिन् जीवति तस्यैव, असति विशेषवचने, यत्र पुनः साधारणधनमात्रेणैकस्यव्यापारोऽपरस्य धनशरीराभ्यां तत्रैकस्यैको भागोऽपरस्यभागद्वयं न्यायावगतमेवं सिद्धम् । एतेन चैतदपिसिध्यति, यत् साधारणधनोपघाते सति यस्य यावतो-ऽंशस्य स्वल्पस्य महतोवोपघातः, तस्य तदनुसारेणभागकल्पना कार्य्या । किञ्च कात्यायनवचनम् “विभक्ताःपितृवित्ताच्चेदेकत्र प्रतिवासिनः । विभजेयुः पुनद्र्व्यंशंसलभेतोदयो यतः” ।इति श्रीतारानाथतर्कवाचस्पतिभट्टाचार्य्यसङ्कलितेवाचस्पत्ये सकारादिशब्दार्थसङ्कलनम् ।