स्वेदः (svedaH)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

Apte

English

स्वेदः [svēdḥ],  [स्विद्-भावे घञ्]

Sweat,  perspiration
 अङ्गुलिस्वे- देन दूष्येरन्नक्षराणि V.*
  2.

Heat,  warmth.

Vapour.Comp.   -उदम्,  -उदकम्,  -जलम् perspiration.  -चूषकः a cooling breeze (sucking up sweat). -च्छिद a.
  cooling. -ज a.
  generated by warm vapour or sweat (said of insects). -मातृ f.
  Chyle.

Apte 1890

English

 स्वेदः [स्विद्-भावे घञ्] 1 Sweat,  perspiration
 अंगुलिस्वेदेन दूष्येरन्नक्षराणि V. 2. 
2 Heat,  warmth. 
3 Vapour. 
Comp. 
उदं,  
उदकं,  
जलं perspiration. 
चूषकः a cooling breeze (sucking up sweat). 
ज a. generated by warm vapour or sweat (said of insects). 

Apte Hindi

Hindi

स्वेदः
पुं*
  - स्विद् भावे घञ्
"पसीना,  पसेउ,  श्रमबिंदु"

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  स्वेदः,  घर्मः,  निदाघः
noun
 
श्रमेण उष्णतया वा आगतम् अङ्गजलम्।
 "कर्मकरः स्वेदेन परिक्लिन्नः।"

Tamil

ஸ்வேத3: : வியர்வை.

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 स्वेदः,  पुं,
   (स्विद् + घज् ।) घर्म्मः इत्यमरः ॥
१ । ७ । ३३ ॥
 स्वेदनम् । इति मेदिनी ॥
 भावराइति भाषा ॥
 * ॥
 उष्मा । तापः । अथातःस्वेदाव्यायं व्याख्यास्यामः । इति ह स्माहभगवानात्रेयः ।“अथ स्वेदान् प्रवक्ष्यामि यैर्यथावत् प्रयोजितैःस्वेदसाध्याः प्रशाम्यन्ति गदा वातकफात्मकाः ॥
स्नेहपूर्व्वप्रयुक्तेन स्वेदेनावजितेऽनिले ।पुरीषमूत्ररेतांसि न सज्जन्ति कदाचन ॥
शुष्काण्यपि च काष्ठानि स्नेहस्वेदोपपादनैः ।नमयन्ति यथान्यायं किं पुनर्ज्जीवतो नरान् ॥
योगर्त्तुव्याधितापेक्षो नात्युष्णोऽतिमृदुर्न च ।द्रव्यवान् कल्पितो देशे स्वेदः कार्य्यकरो मतः ॥
व्याधौ शीते शरीरे च महान् स्वेदो महाबले ॥
दुर्व्वले दुर्ब्बलः स्वेदो मध्यमे मध्यमो हितः ॥
 * ॥
वातश्लेष्मणि वाते वा कफे वा स्वेद इष्यते ।स्निग्धरूक्षस्तथास्निग्धोऽरूक्षश्चाप्युपकल्पितः ॥
आमाशयपते वाते कफे पक्काशयाश्रिते ।रूक्षपूर्व्वो हितः स्वेदः स्नेहपूर्व्वस्तथैव च ॥
वृषणौ हृदयं दृष्टी स्वेदयेन्मृदु वा न वा ।मध्यमं वंक्षणौ शेषमङ्गावयवमिष्टतः ॥
सुशुद्धैलक्तकैः पिण्ड्या गोधूमानामथापि वा ।पद्मोत्पलपलाशैर्व्वा स्वेदः सम्बृत्य चक्षुषी ॥
मुक्तावलीभिः शीताभिः शीतलैर्भाजनैरपि ।जलार्द्रैर्जलजैर्हस्तैः खिद्यतो हृदयं स्पृशेत् ॥
शीतशूलव्युपरमे स्तम्भगौरषनिग्रहे ।संजाते मार्द्दवे स्वेदे स्वेदनाद्विरतिर्म्मता ॥
पिपासा गात्रसदनं मूर्च्छापित्तप्रकोपणम् ।दाहः स्वेदोऽङ्गदौर्ब्बल्यमतिस्विन्नस्य लक्षणम् ॥
उक्तस्तस्याशितीये यो ग्रैष्मिकः सर्व्वशो विधिः ।सोऽतिस्विन्नस्य कर्त्तव्यो मधुरस्निग्धशीतलः ॥
”अशितीये अशनाध्याये ॥
 * ॥
“कषायमद्यनित्यानां गर्भिण्या रक्तपित्तिनाम् ।पित्तिनां सातिसाराणां रूक्षाणां मधुमेहि-नाम् ॥
विदग्धभृष्टव्रध्नानां विषमद्यविकारिणाम् ।तान्तानां नष्टसंज्ञानां स्थूलानां पित्तमेहि-नाम् ॥
”तान्तानां क्लान्तानाम् ।“तृषतां क्षुत्परीतानां क्रुद्धानां शोचतामपि ।कामल्युदरिणाञ्चैव क्षतानामाढ्यरोगिणाम् ॥
दुर्ब्बलातिविशुष्काणामुपक्षीणौजसान्तथा ।भिषक् तैमिरिकाणाञ्च न स्वेदमवतारयेत् ॥
 * ॥
प्रतिश्याये च कासे च हिक्काश्वासेष्वलाघवे ।कर्णमण्यां शिरःशूले स्वरभेदे गलग्रहे ॥
अर्द्दितैकाङ्गसर्व्वाङ्गपक्षाघाते विनामके ।कोष्टानाहविबन्धेषु मूत्राघाते विजृम्भके ॥
पार्श्वपृष्ठकटीकुक्षिसंग्रहे गृध्रसीषु च ।मूत्रकृच्छ्रे महत्त्वे च मुष्कयोरङ्गमर्द्दके ॥
पादोरुजानुजङ्क्षार्त्तिसंग्रहे श्वयथावपि ।खल्वौष्वामे च शीते च वेपथौ वातकण्टके ॥
सङ्कोचायामशूलेषु स्तम्भगौरवसुप्तिषु ।सर्व्वेष्वेषु विकारेषु स्वेदनं हितमुच्यते ॥
 * ॥
तिलमाषकुलत्थान्नघृततैलामिषौदनैः ।पायसैः कृशरैर्म्मांसैः पिण्डस्वेदान् प्रयोजयेत् ॥
गोखराश्ववराहोष्ट्रशकृद्भिः सतुषैर्यवैः ।सिकतापांशुपाषाणकरीषायसपूटकैः ॥
श्लैष्मिकान् स्वेदयेत् पूर्व्वैर्व्वातिकान् समुपाचरेत् ॥
द्रव्याण्येतानि शस्यन्ते यथास्वं प्रस्तरेष्वपि ॥
भूगृहेषु च जेन्ताकेषूष्णगर्भगृहेषु च ।विधूमाङ्गारतप्तेष्वभ्यक्तः स्विद्यति ना मुखम् ॥
ग्राम्यानूपौदकं मांसं पयोवस्तशिरस्तथा ।वराहमध्यपित्तासृक्स्नेहवत्तिलतण्डुलाः ॥
इत्येतानि समुत्क्वाथ्य नाडीस्वेदं पयोजयेत् ।देशकालविभागज्ञो युक्त्यापेक्षी भिषक्तमः ॥
 * ॥
वीरणामृतकैरण्डशिग्रुमूलकसर्षपैः ।वासावंशकरञ्जार्कपत्रैरश्मन्तकस्य च ॥
शोभाञ्जनकशौवीरमालतीसुरसार्जकैः ।पत्रैरुत्क्वाथ्य सलिलं नाडीस्वेदंप्रयोजयेत् ॥
भूतीकपञ्चमूलाभ्यां सुरया दधिमस्तुना ।मूत्रैरम्लैश्च सस्नेहैर्नाडीस्वेदं प्रयोजयेत् ॥
 * ॥
एत एव च निर्यहाः प्रयोज्या जलकोष्ठके ।स्वेदनार्थं घृतक्षीरतैलकोष्ठांश्च कारयेत् ॥
गोधूमशकलैश्चूर्णैर्यवानामम्लसंयुतैः ।सस्नेहकिण्वलवणैरुपनाहः प्रशस्यते ॥
 * ॥
गन्धैः सुरायाः किट्टेन जीवन्त्या शतपुष्पया ।उमया कुष्ठतेलाभ्यां युक्तया चोपनाहयेत् ॥
 * ॥
चर्म्मभिश्चोपनद्धव्यः सलोमभिरपूतिभिः ।उष्णवीर्य्यैरलाभे तु कौषेयाविकशाटकैः ॥
रात्रौ बद्धं दिवा मुञ्चेत् मुञ्चेद्रात्रौ दिबाकृतम् ।विदाहपरिहार्थं स्यात् प्रकर्षस्तु शीतलैः ॥
सङ्करः १ प्रस्तरो २ नाडी परिषेको ४ ऽवगाह-नम् ५ ।जेन्ताको ६ ऽश्मघनः ७ कर्षुः ८ कुटी ९ भूः १०कुम्भिरेव च ११ ॥
कूपो १२ होलाक १३ इत्येते स्वेदयन्ति त्रयो-दश ।ते यथावत् प्रवक्ष्यन्ते सर्व्व एवानुपूर्व्वशः ॥
”इति ॥
 * ॥
तत्र वस्त्रान्तरितैरवस्त्रान्तरितैर्व्वा पिण्डैर्ययोक्तै-रुपस्वेदनं सङ्करस्वेद इति विद्यात् ॥
 १ ॥
 शूक-शमीधान्यपुलाकानां वेशवारपायसकृशरोत्-कारिकादीनां वाप्रस्तरे कौषेयाविकोत्तरप्रच्छदेपञ्चाङ्गुलोरुवुकार्कपत्रप्रच्छदे वा स्वभ्यक्तसर्व्व-गात्रस्य शयानस्योपरि स्वेदनं प्रस्तरस्वेद इतिविद्यात् ॥
 २ ॥
 स्वेदनद्रव्याणां पुनर्मूलफलपत्र-भङ्गादीनां मृगशकुनिपिशितशिरःपदादीना-मुष्णस्वभावानां वा यथार्हमम्ललबणस्नेहोप-संहितानां मूत्रक्षीरादीनां वा कुम्भ्यां वास्पमनु-द्वमन्त्यामुत्क्वथितानां नाड्या शरेषीकावंशदल-करञ्जार्कपत्रान्यतमकृतया गजाग्रहस्तसंस्थानयाव्यामदीर्घया व्यामार्द्धदीर्घया वा व्यामचत-र्भागाष्टभागमूलाग्रपरिणाहस्रोतसा सर्व्वतोवातहरपत्रसंवृतच्छिद्रया द्विस्त्रिर्व्वा विनमितयावातहरसिद्धस्नेहाभ्यक्तगात्रस्य वास्पमुपहरेत् ।वास्पो ह्यनूर्द्ध्वगामीविहतचण्डवेगस्त्वचमविदहन्सुखं स्वेदयतीति नाडीस्वेदः ॥
 ३ ॥
 वातिकोत्तर-वातिकानां पुनर्म्मूलादीनामुत्क्वाथैः सुखोष्णैःकुम्भीर्व्वषूनिकाः प्रनाडीर्व्वा पूरयित्वा यथार्ह-सिद्धस्नेहाभ्यक्तगात्रं वस्त्राबच्छन्नं परिषेचयेदिति परिषेकः ॥
 ४ ॥
 वातहरोत्क्वाथक्षीर-घृततैलपिशितरसोष्ण्णसलिलकोष्ठकावगाहस्तुयथोक्त एवावगाहः ॥
 ५ ॥
 अथ जेन्ताकं चिकीर्षर्भूमिं परीक्षेत । तत्र पूर्व्वस्यां दिश्युत्तरस्यां वागुणवति प्रशस्ते भूमिभागे कृष्णमृत्तिके सुवर्ण-वर्णमृत्तिके वा परीवापपुष्करिण्यादीनां जला-शयानामन्यतमस्य कूले दक्षिणे षश्चिमे वासूपतीर्थे समसुविभक्तभूमिभागे सप्ताष्टौ वाअरत्नीः सुपक्रम्योदकात् प्राङ्मुखमुदङ्मुखंवा अभिमुस्वतीर्यं कूटानारं कारयेत् । उत्सेध-विस्तारतः परमरत्नीः षोडश समन्तात् सुवृतंमृत्कर्म्मसम्पन्नमनेकवातायनम् । अस्य कूटा-गारस्यान्तः समन्ततो भित्तिमरत्रि विस्तारोत-सेधां पिण्डिकां कारयेत् आकपाटाट् । मध्येचास्य कूटागारस्य चतुष्किष्कुमात्रं पुरुषप्रमाणंमृण्मयं कन्दूसंस्यानं बहुसूक्ष्मच्छिद्रमङ्गारको-ष्ठकस्तम्भं सपिधानं कारयेत् । तञ्च खादिरा-णामाश्वकर्णादीनां वा काष्ठानां पूरयित्वा प्रदी-पयेत् । स यदा जानीयात् साधु दग्धानिकाष्ठानि गतधूमानि अवतप्तञ्च केवलमग्निनातदग्निगृहं स्वेदयोग्येन चोष्मणा युक्तमिति तत्रैवंपुरुषं वातहराभ्यक्तगात्रं वस्त्रावच्छन्न प्रवे-शयेत् । प्रवेशयंश्चैनमनुशिष्यात् सीम्य प्रविश-कस्याणायारोग्याय चेति । प्रविश्य चैनांपिण्डिकामधिरुह्य पार्श्वापरपार्श्वाभ्यां यथासुखंशयीथाः । न च त्वया स्वेदमूर्च्छापरीतेनापिसता पिण्डिकैषा विमोक्तव्या आप्राणोच्छासात् ।भ्रश्यमानो हतः पिण्डिकावकाशात् द्वार-मनधिगच्छन् स्वेदमूर्च्छापरीततया सद्यःप्राणान्जह्याः । तस्मात् पिण्डिकामेनां न कथञ्चनमुञ्चेथाः । त्वं यदा जानीयाः विगताभिष्यन्द-मात्मानं सम्यक् प्रस्रुतस्वेदपिच्छं सर्व्वस्रोतो-विमुक्तं लघुभूतमपगतविबद्धस्तम्भसुप्तिवेदना-गौरवमिति ततस्तां पिण्डिकामनुसरन् द्वारंप्रपद्येथाः । निष्क्रम्य च न सहसा चक्षुषोःपरिपालनार्थं शीतोदकमुपस्पृशेथाः । अपगत-सन्तापक्लमस्तु मुहूर्त्तात् सुखोष्णेन वारिणायथान्यायं परिषिक्तोऽश्नीयाः । इति क्षेन्ताकःस्वेदः ॥
 ६ ॥
“शयानस्य प्रमाणेन घनामश्ममयीं शिलाम् ।तापयित्वा मारुतघ्नैर्द्दारुभिः संप्रदीपितैः ॥
व्यपोह्य सर्व्वानङ्गारान् प्रोक्ष्य चैवोष्णवारिणा ।तां शिलामथ कुर्व्वीत कौशेयाविकसस्तरात् ॥
तस्यां स्वभ्यक्तसर्व्वाङ्गः शयानः स्विद्यते सुखम् ।रौरवाजिनकौशेयप्रावाराद्यैः सुसंवृतः ॥
इत्युक्तोऽश्मघनस्वेदः कर्षूस्वेदः प्रवक्ष्यते ॥
 ७ ॥
खानयेत् शयनस्याधः कर्षूस्थानविभागवित् ।दीप्तैरधूमैरङ्गारैस्तां कर्षूंपूरयेत्ततः ॥
तस्यामुपरि शय्यायां स्वपन्स्विद्यति ना सुखम् ॥
 ८अनत्युत्सेधविस्तारां वृत्ताकारामलोचनाम् ।घनभित्तिं कुटीं कृत्वा कुष्ठाद्यैः संप्रलेपयेत् ॥
कुटीमध्येभिषक् शय्यां स्वास्तीर्णाञ्चोपकल्पयेत्प्रावाराजिनकौषेयकुथकम्बलगोलकैः ॥
हसन्तिकाभिरङ्गारैः पूर्णाभिस्ताञ्च सर्व्वशः ।परिवार्य्यान्तरारोहेऽभ्यक्तः स्विद्यति नासुखम् ॥
 ९ ॥
य एवाश्मघनस्वेदविधिर्भूमौ स एव तु ॥
 १० ॥
प्रशस्तायां निवातायां समायामुपदिश्यते ।कुम्भीं बातहरक्वाथपूर्णां भूमौ निखातयेत् ॥
अर्द्धभागं त्रिभागं वा शयनं तत्र चोपरि ।स्थापयेदासनं वापि नातिसान्द्रपरिच्छदम् ॥
अथ कुम्भ्यां सुसन्तप्तान् प्रक्षिपेदयसो गुडान् ।पाषाणान् बोष्मणा तेन तत्स्थः स्विद्यति नासुखम् ॥
 ११ ॥
सुसंवृताङ्गः स्वभ्यक्तः स्नेहैरनिलनाशनैः ।कूपं शयनविस्तारं द्विगुणञ्चापि वेधतः ॥
देशे निबाते शस्ते च कुर्य्यादन्तः सुमार्जितम् ।हस्त्यश्वगोखरीष्ट्राणां करीषैर्दग्धपूरिते ॥
स्ववच्छन्नः सुसंस्तीर्णेऽभ्यक्तः स्विद्यति नासुखम् ॥
 १२ ॥
धीतीकान्तु करीषाणां यथोक्तानां प्रदीपयेत् ॥
धीतीकां गुण्डिकाम् ।शयनान्तःप्रमाणेन शस्यामुपरि तत्र च ।सुदग्धायां विधूमायां यथोक्तामुपकल्पयेत् ॥
स्ववच्छन्नः सुखं यत्राभ्यक्तः स्विद्यति ना सुखत् ।होलाफस्वेद इत्येष सुखप्रोक्तो महर्षिणा ॥
 १३ ॥
इति त्रयोदशविधः स्वेदोऽग्निगुणसंश्रयः ॥
 * ॥
व्यायाम उष्ममदनं गुरुप्रावरणं क्षुधा ।बहुपानं भयक्रोधावुपनाहाहवातणाः ।स्वेदयन्ति दशैतानि नरमग्निगुणादृते ॥
इत्युक्तो द्विविधः स्वेदः संयुक्तोऽग्निगुणैर्न च ।एकाङ्गसर्व्वाङ्गगतः स्निग्धो रूक्षस्तथैव च ॥
इत्येतत् द्विविधं द्वन्द्वं स्वेदमुद्दिश्य कीत्तितम् ।स्निग्धस्वेदैरुपक्रम्य स्विन्नः पथ्याशनो भवेत् ।तदहः स्विन्नमात्रस्तु व्यायामं वर्जयेन्नरः ॥
”इति ॥
 * ॥
तत्र श्लोकाः ।“स्वेदो यथा कार्य्यकरो हितो येभ्यश्च यद्विधः ।यत्र देशे यथायोग्यो देशो रक्ष्यश्च यो यथा ॥
स्विन्नातिस्विन्नरूपाणि तथातिस्विन्नभेषजम् ।अस्वेद्याः स्वेदयोग्याश्च स्वेदद्रव्याणि कल्पना ॥
त्रयोदशविधः स्वेदो विना दशविधोऽग्निना ।संग्रहेण च षट् स्वेदाः स्वेदाध्याये निदर्शिताः ॥
स्वेदाधिकारे तद्वाच्यमुक्तमेतन्महर्षिणा ।शिष्यैस्तु प्रतिपत्तव्यमुपदेष्टा पुनर्व्वसुः ॥
”इति चरकीयस्वेदाध्यायः समाप्तः ॥
 * ॥
अथ स्वेदविधिः ।“स्वेदश्चतुर्व्विधः प्रोक्तस्तापोष्मस्वेदसंज्ञितः ।उपनाहो द्रवस्वेदः सर्वे वातार्त्तिहारिणः ॥
”तापस्वेदः उष्मस्वेदश्च ताभ्यां संज्ञितः । उप-नाहः उपनाहस्वेदः ।“स्वेदौ तापोष्णजौ प्रायः श्लेष्मघ्नौ समदीरितौ ।उपनाहस्तु वातघ्नः पित्तरोगे द्रवो हितः ॥
”द्रवो द्रवस्वेदः ।“महाबले महाव्याधौ शीते स्वेदो महान् स्मृतः ।दुर्ब्बले दुर्ब्बलस्वेदो मध्यमे मध्यमो मतः ॥
वलासे रूक्षणः स्वेदो रूक्षः स्निग्धः कफा-निले ॥
रूक्षणः रूक्षयतीतिः रूक्षणः नन्द्यादित्वात्अनप्रत्ययः ।“कफमेदोवृते वाते कोष्णगेहं रवेः करात् ।नियुद्धं मार्गगमनं गुरुप्रावरणं ध्रुवम् ॥
चिन्ताव्यायामभारांश्च सेवेतामयमुक्तये ।येषां नस्यं प्रदातव्यं वस्तिश्चापि हि देहिनाम् ।शोधनोयाश्च ये केचित् पूर्व्वस्वेद्याश्च ते मताः ।स्वेद्याः ऊर्द्ध्वं त्रयोऽपोह भगन्दर्य्यर्शसस्तथा ।अश्मर्य्या चातुरो जन्तुः शमयेच्छस्त्रकर्म्मणः ॥
”शस्त्रकर्म्मण ऊर्द्ध्वं पश्चाच्चति सुश्रुते ।“पश्चात् स्वेद्या हृते शल्ये मूढगर्भगदे तथा ।काले प्रजातेऽकाले बा पश्चात् स्वेद्यानितम्बिनी ।सर्व्वान् स्वेदान्निवाते च जीर्णेऽन्ने वा विचा-रयेत् ॥
स्वेदाद्धातुस्थिता दोषा स्वेहक्लिन्नस्य देहिनः ।द्रवत्वं प्राप्य कोष्ठान्तर्गत्वा यान्ति विरेकिताम् ॥
स्नेहाभ्यक्तशरीरस्य शीतेराच्छाद्य चक्षुषी ।खेद्यमानस्य च मुहुर्हृदयं शीतलैः स्पृशेत् ॥
शीतैरार्द्रवस्त्रादिभिः ॥
“अजीर्णो दुर्ब्बलो मेही क्षतक्षीणः पिपासितः ।अतीमारी रक्तपित्ती पाण्डुरोगी तथोदरी ।मेदस्वी गर्भिणी चैव न हि स्वेद्या विजानता ॥
स्वेदादेषां यान्ति देहा विनाशंनो साध्यत्वं यान्ति चैषां विकाराः ॥
एतानपि मृदुस्वेदैः स्वेदसाध्यानुपाचरेत् ।मृदुस्वेदं प्रयुञ्जीत तथा हृन्मष्कदृष्टिषु ॥
अतिस्वेदात् सन्धिपीडा दाहतृष्णा क्लमो भ्रमः ।पित्तासृक्पिडकाकोपस्तत्र शीतैरुपाचरेत् ॥
”तत्र तापस्वेदमाह ।“तेषु तापाभिधः स्वेदो बालुकावस्त्रपाणिभिः ।प्रतप्तैरम्लमिक्तैश्च कायेऽलक्तकवेष्टिते ॥
” * ॥
उष्णस्वेदमाह ।“अथवा वातनिर्णाशद्रव्यक्वाथरसादिभिः ।उष्णैर्घटं पूरयित्वा पार्श्वे च्छिद्रं विधाय च ॥
विमुड्यास्यं त्रिखण्डञ्च धातजां काष्ठजामुत ।षडङ्गुलास्यां गोपुच्छां नाडीं युञ्ज्यात् द्विह-स्तिकाम् ॥
सुखोपविष्टं स्वभ्यक्तं गुरुप्रावरणावृतम् ।हस्तिशुण्डिकया नाद्या स्वेदयेद्वातरोगिणम् ॥
”त्रिखण्डमिति स्वेदसौकर्य्यार्थम् । षडङ्गुलास्या-मिति मूले षडङ्गुलविशालमुखाम् । गोपुच्छमिवक्रमकृशां तेनाग्रे गोपुच्छाग्रपरिमाणेन कृशांनाडीं अतः सरन्ध्राम् । द्विहस्तिकां हस्तद्वय-परिमाणाम् । हस्तिशुण्डिकयेति हस्तिशुण्डवत्क्रमकृशत्वात् नाड्या इयं संज्ञा ।“पुरुषायाममात्रान्तु भूमिं संमार्ज्ज्य खादिरः ।काष्ठैर्द्दग्ध्वा तथाभ्युक्ष्य क्षीरधान्याम्लवारिभिः ॥
वातघ्नपत्रैराच्छाद्य शयान स्वेदयेन्नरम् ।एवं माषादिभिः स्विन्नैः शयानः स्वेदमाचरेत् ॥
”उपनाहस्वेदः ।“तथोपनास्वेदञ्च कुर्य्याद्वातहरौषधैः ।प्रदिह्य देहं वातार्त्तं क्षीरमांसरसादिभिः ॥
अम्लपिष्टैः सलवणैः सुखोष्णैः स्नेहसंयुतैः ।ततो ग्राम्यान्पमांसैर्जीवनीयगणेन च ॥
दधिसौवीरकक्षीरैर्वीरतर्व्वादिना तथा ।कुलत्थमाषगोधूमैरतसीतिलसर्षपैः ॥
शतपुष्पादेवदारुशेफालीस्थूलजीरकैः ।एरण्डमूलबीजैश्च रास्नामूलकशिग्रुभिः ॥
मिसिकृष्णाकुठेरैश्च लवणैरम्लसंयुतैः ।प्रसारण्यश्वगन्धाभ्यां बलाभिर्द्दशमूलकैः ॥
गुडूच्या वानरीबीजैर्यथालाभं समाहृतैः ।क्षणैः स्विन्नैश्च वस्त्रेण बद्धैः संस्वेदयेन्नरम् ॥
महाशाल्वनसंज्ञोऽयं योगः सर्व्वानिलार्त्ति-हृत् ॥
”अस्यायमर्थः । उपनाहस्वेदञ्च कुर्य्यात् । केनप्रकारेण इत्याकाङ्क्षायां तत्प्रकारमाह वातहरौ-षधैः । कथंभूतैः । अम्लपिष्टैः अम्लेन काञ्जिक-तक्रादिना पिष्टैः सलवणैः स्नेहयुक्तैः क्षोरमांस-रसान्वितैः । सुखोष्णैः । वातात्तदेहे प्रदिह्यप्रलिप्य स्वेदयेदित्यर्थः । अथवास्तेन संप्रिष्टैःकोष्णैः सूक्ष्मपटस्थितैः । भेषजैः स्वेदयेत् ।किंवा स्विन्नैः कोष्णैः पटस्थितैः ॥
 * ॥
 द्रवस्वेद-माह ।“द्रवस्वेदस्तु वातघ्नद्रव्यक्वाथेन पूरिते ।कटाहे कोष्ठके वापि सूपविष्टोऽवगाहयेत् ॥
सौवर्णं राजतं वापि ताम्रं लौहञ्च दारुजम् ।कोष्ठकं तत्र कुर्व्वीतोच्छ्राये षड्विंशदङ्गुलम् ।आयामे तावदेव स्याच्चतुष्कोणस्तु चिक्वणम् ॥
”पक्षान्तरमाह ।“नाभेः षडङ्गुलं यावन्मग्नः क्वाथस्य धारया ।कोष्णया स्कन्धयोः सिक्तस्तिष्ठेत् स्निग्धतनु-र्नरः ॥
”अयमर्थः । प्रथमतो वातघ्नद्रव्यक्वाथेन कटाहंपूरिते कोष्ठके कटाहे वा सूपविष्टस्तिष्ठेत्अथवा नाभेः षडङ्गुलमूर्द्ध्वं यावत् क्वाथे मग्नउपविष्टः । पश्चात् क्वाथस्य धारया स्कन्धयोःसिच्यभानस्तिष्ठेत् । तथा च कोष्ठकं परिपूर्णंभवतीत्यर्थः । क्वाथपक्षे प्रथमतः स्नेहाभ्यक्त-तनुरुपविशेत् ।“मुहूर्त्तैकं समारभ्य यावत् स्यात्तच्चतुष्टयम् ।तावत्तदवगाहेत यावदारोग्यनिश्चयम् ॥
एवं तलेन दुग्धेन सर्पिषा स्वेदयेन्नरम् ।एकान्तरो द्व्यन्तरो वा युक्तः स्नेहोऽवगाहने ॥
एतावता क्वाथो दुग्धञ्च नित्यमेव युज्यते ॥
”स्नेहस्तु दिनमेकं द्वे वा दिने गमयित्वा युक्तः ।अग्निमान्द्यशङ्कयेति भावः ।“सिरामुखैर्लोमकूपैर्धमनीभिश्च तर्पयन् ।शरीरे बलमाधत्ते युक्तः स्नेहोऽवगाहने ॥
जलसिक्तस्य वर्द्धन्ते यथा मूलेऽङ्कुरादयः ।तथव धातुवृद्धिर्हि स्नेहसिक्तस्य जायते ॥
नातः परतरः कश्चिदुपायो वातनाशनः ।शीतशूलव्युपरमे स्त्रम्भगौरवनिग्रहे ।दीप्तेऽग्नी मार्द्दवे जाते स्नेदनाद्विरतिर्मता ॥
”इति भावप्रकाशः ॥

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.