| YouTube Channel

स्वरः (svaraH)

 
Apte
English
स्वरः [svarḥ], [स्वर्-अच्, स्वृ-अप् वा]
Sound, noise.
Voice
स्वरेण तस्याममृतस्रुतेव प्रजल्पितायामभिजातवाचि
Ku.*
 1.45.
A note of the musical scale or gamut, a tone, tune
(these are seven: निषादर्षभगान्धारषड्जमध्यमधैवताः ॥ पञ्चम- श्चेत्यमी सप्त तन्त्रीकण्ठोत्थिताः स्वराः Ak.)
सप्त स्वरास्त्रयो ग्रामा मूर्छनाश्चैकविंशतिः
Pt.*
 5.54.
The number 'seven'.
A vowel.
An accent
(these are three
उदात्त, अनुदात्त and स्वरित q. q. v. v.)
निहन्त्यरीनेकपदे य उदात्तः स्वरानिव
Śi.*
 2.95.
Air breathed through the nostrils.
Snoring.
Sweetness of tune or tone
तस्मादार्त्विज्यं करिष्यन् वाचि स्वरमिच्छेत तया वाचा स्वरसंपन्नयार्त्विज्यं कुर्यात् Bṛi.
Up.*
 1.3.25. -रा
N.
 of the chief wife of Brahman.
Comp.
 -अंशः a half or quarter tone (in music).-अङ्कः a kind of musical composition. -अन्तरम् the interval between two vowels, hiatus. -उदय
a.
 followed by a vowel.
(यः) the production of sound.
see स्वरशास्त्र. -उपघातः hoarseness. -उपध
a.
 preceded by a vowel. -कम्पः trembling of tone. -कर
a.
 producing voice -क्षयः the loss of voice. -ग्रामः the musical scale, gamut. -च्छिद्रम् the sound-hole of a flute. -दीप्त
a.
 (in augury) inauspicious with regard to voice. -नाभिः a kind of flute. -पत्तनम्
N.
 of the Sāma-veda. -परिवर्तः change of voice. -वद्ध composed in musical measure.-ब्रह्मन् the Brahman as manifested in sound
स्वरब्रह्मणि निर्भातहृषीकेशपदाम्बुजे अखण्डं चित्तमावेश्य लोकाननुचरन् मुनिः ॥
Bhāg.*
 6.5.22. -भक्तिः
f.
 a vowel-sound phonetically inserted in the pronunciation of र् or ल् when these letters are followed by a sibilant or any single consonant
(e. g. वर्ष pronounced as वरिष).
भङ्गः, भेदः indistinctness of utterance, broken articulation.
hoarseness or cracking of voice. -भङ्गिन्
m.
 a kind of bird. -मञ्चनृत्यम् a kind of dance. -मण्डलम् the circle of notes, arrangement of musical scales
सप्त स्वरास्त्रयो ग्रामा मूर्च्छनाश्चैकविंशतः तानास्त्वेकोनपञ्चाशदित्येतत्स्वरमण्डलम् ॥
Pt.*
 5. 54. -मण्डलिका a kind of lute (वीणा). -मात्रा strength of sound. -योगः voice. -लासिका a flute, pipe. -विभक्तिः separation of a vowel.
शास्त्रम् the science of the modulation of sounds.
the science of the passage of the air through the nostrils (as bearing on the prognostication of future events). -शुद्ध
a.
 correct in musical measure. -शून्य
a.
 without musical notes, unmelodious, unmusical.
संयोगः the junction of vowels.
the union of notes or sounds, i. e. voice
अन्य एवैष स्वरसंयागः
Mk.*
 1, 3
U.*
 3
पण्डितकौशिक्या इव स्वरसंयोगः श्रूयते
M.*
 5.
संक्रमः a transition or succession of notes
तं तस्य स्वरसंक्रमं मृदुगिरः श्लिष्टं च तन्त्रीस्वनम्
Mk.*
 3.5.
the gamut. -संदेहविवादः a kind of round game
K.-संधिः the coalition of vowels. -संपद्
f.
 melody of voice. -संपन्न
a.
 having a melodious voice. -सामन्
m.
pl.
 epithets of particular days in a sacrificial session.
Apte 1890
English
स्वरः [स्वर्-अच्, स्वृ-अप् वा] 1 Sound, noise.
2 Voice
स्वरेण तस्याममृतस्रुतवे प्रजल्पितायामभिजातवाचि Ku. 1. 45.
3 A note of the musical scale or gamut, a tone, tune
(these are seven:
निषादर्षभगांधारषड्जमध्यमधैवताः ॥ पंचमश्चेत्यमी सप्त तंत्रीकंठोत्थिताः स्वराः Ak.).
4 The number ‘seven’.
5 A vowel.
6 An accent
(these are three
उदात्त, अनुदात्त, and स्वरित q. q. v. v.).
7 Air breathed through the nostrils.
8 Snoring.
रा N. of the chief wife of Brahman.
Comp.
अंशः a half or quarter tone (in music).
अंतरं the interval between two vowels, hiatus.
उदय a. followed by a vowel. (
यः) the production of sound.
उपध a. preceded by a vowel.
ग्रामः the musical scale, gamut.
पत्तनं N. of the Sāma-veda.
बद्ध composed in musical measure.
भक्तिः f. a vowel-sound phonetically inserted in the pronunciation of र् or ल् when these letters are followed by a sibilant or any single consonant
(e. g. वर्ष pronounced as वरिष).
भंगः {1} indistinctness of utterance, broken articulation. {2} hoarseness or cracking of voice.
मंडल the circle of notes, arrangement of musical scales
Pt. 5. 54.
मंडलिका a kind of lute (वीणा).
लासिका a flute, pipe.
शून्य a. without musical notes, unmelodious, unmusical.
संयोगः {1} the junction of vowels {2} the union of notes or sounds, i. e. voice
अन्य एवैष स्वरसंयोगः Mk. 1, 3
U. 3
पंडितकौशिक्या इव स्वरसंयोगः श्रूयते M. 5.
संक्रमः {1} a transition or succession of notes
तं तस्य स्वरसंक्रमं मृदुगिरः श्लिष्टं च तंत्रीस्वंनम् Mk. 3. 5. {2} the gamut.
संधिः the coalition of vowels.
सामन् m. pl. epithets of particular days in a sacrificial session.
Apte Hindi
Hindi
स्वरः
पुं*
 - "स्वर + अच्, स्वृ + अप् वा"
"शब्द, कोलाहल"
स्वरः
पुं*
 - "स्वर + अच्, स्वृ + अप् वा"
आवाज
स्वरः
पुं*
 - "स्वर + अच्, स्वृ + अप् वा"
"संगीत के सुर, ध्वनि, लय"
स्वरः
पुं*
 - "स्वर + अच्, स्वृ + अप् वा"
सात की संख्या
स्वरः
पुं*
 - "स्वर + अच्, स्वृ + अप् वा"
स्वर अक्षर
स्वरः
पुं*
 - "स्वर + अच्, स्वृ + अप् वा"
स्वराघात
स्वरः
पुं*
 - "स्वर + अच्, स्वृ + अप् वा"
श्वासवायु
स्वरः
पुं*
 - "स्वर + अच्, स्वृ + अप् वा"
खुर्राटे भरना
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 स्वरः, रवः, कण्ठरवः, कण्ठध्वनिः
noun
पशुकण्ठोत्थितमृदुतीव्रादियुक्तः ध्वनिः।
"तस्य स्वरः मधुरः अस्ति।"
Synonyms:
 स्वरः
noun
तन्त्रीकण्ठोत्थितनिषादादिसप्तध्वनिः।
"सङ्गीतस्य सप्त स्वराः षड्जः, ऋषभः, गान्धारः, मध्यमः, पञ्चमः, धैवतः तथा च निषादः अस्ति।"
Synonyms:
 वायुः, वातः, अनिलः, पवनः, पवमानः, प्रभञ्जनः, श्वसनः, स्पर्शनः, मातरिश्वा, सदागतिः, पृषदश्वः, गन्धवहः, गन्धवाहः, आशुगः, समीरः, मारुतः, मरुत्, जगत्प्राणः, समीरणः, नभस्वान्, अजगत्प्राणः, खश्वासः, वाबः, धूलिध्वजः, फणिप्रियः, वातिः, नभःप्राणः, भोगिकान्तः, स्वकम्पनः, अक्षतिः, कम्पलक्ष्मा, शसीनिः, आवकः, हरिः, वासः, सुखाशः, मृगवाबनः, सारः, चञ्चलः, विहगः, प्रकम्पनः, नभः, स्वरः, निश्वासकः, स्तनूनः, पृषताम्पतिः, शीघ्रः
noun
विश्वगमनवान् विश्वव्यापी तथा च यस्मिन् जीवाः श्वसन्ति।
"वायुं विना जीवनस्य कल्पनापि अशक्या।"
Synonyms:
 वचनम्, वाणी, स्वरः, गीः, गिरा, रवः, वाक्, कणठरवः, वचस्, उक्तः, व्याहारः, व्याहृतिः, भाषितम्, लपितम्, कण्ठध्वनिः
noun
मनुष्यस्य मुखात् निर्गतः सार्थः शब्दः।
"तद् वचनं वद यद् सुभाषितम् अस्ति।"
Synonyms:
 शब्दः, ध्वनिः, स्वनः, निस्वनः, स्वानः, निस्वानः, नादः, निनादः, निनदः, नादितः, अनुनादः, निर्ह्रादः, संह्रादः, निर्घोषः, घोषः, निघुष्टम्, रवः, रावः, आरावः, विरावः, संरावः, आरवः, स्वरः, ध्वानः, ध्वनः, निध्वानः, स्वनिः, स्वनितम्, क्वणः, रणः, कुणिन्दः, घुः, प्रत्ययः, तुमुलः
noun
यः श्रुतिम्पन्नः।
"तीव्रेण शब्देन तस्य एकाग्रता भग्ना।"
Synonyms:
 स्वरः, अच्वर्णः, अजक्षरम्
noun
सः वर्णः यस्य उच्चारणार्थे अन्यवर्णस्य आवश्यकता नास्ति।
"हिन्दीभाषायां त्रयोदशाः स्वराः सन्ति।"
Tamil
Tamil
ஸ்வர: : சப்தம், குரல், இசையின் ஸ்வரம்.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
स्वरः,
पुं,
 (स्वर + अच्) उदात्तादित्रयः । इत्य-मरः । १ । ६ । ४ ॥
उदात्तानुदात्तस्वरितास्त्रयःस्वरशब्दवाच्याः । स्वरन्ति शब्दायन्ते स्वराः स्वृऊ शब्दोपतापयोः अन् उच्चैरादीयते उच्चा-र्य्यते उदात्तः उदाङ्पूर्व्वाद्दाञः कर्म्मणि क्तः ।तद्विपरीतोऽनुदात्तः । समाहृतः स्वरितः स्वरःसञ्जातोऽत्रेति इतोऽस्य जाते इति इतः ।यदाहुः । उच्चैरुच्चारणादुदात्तः । नीचैरनुदात्तः ।समाहारः स्वरितः । इति । छान्दसत्वात्नोक्तः । तदुक्तं उदात्तश्चानुदात्तश्च स्वरितश्चप्रचितस्वरो त्रयः स्वराः । चतुर्थः प्रचितोनोक्तो यतोऽसौ छान्दसः स्मृतः ॥
इतिभरतः ॥
(यथा, माघे । २ । ९५ ।“तदोशितारं चेदीनां भवांस्तमवमंस्त मा ।निहन्त्यरीनेकपदे य उदात्तः स्वरानिव ॥
”)तन्त्रोकण्ठोत्थितनिषादादिसप्तध्वनिः । सुर इतिभाषा । यथा, --“निषादर्षभगान्धारषड्जमध्यमधैवताः ।पञ्चमश्चेत्यमी सप्त तन्त्रीकण्ठोत्थिताः स्वराः ॥
”इत्यमरः । १ । ७ । १ ॥
निषादादयः सप्त तन्त्रोसमुत्थाः कण्ठसमुत्थाश्चस्वराः स्वरशब्दवाच्याः । निषादादिकदम्बादियथाक्रममिति स्थितमिति । नारदोऽप्याह ।“षड्जं रौति मयूरो हि गावो नर्द्दन्ति चर्षभम् ।अजा विरौति गान्धारं क्रौञ्चो नदति मध्यमम् ।पुष्पसाधारणे काले कोकिलो रौति पञ्चमम् ।अश्वश्च धैवतं रौति निषादं रौति कुञ्जरः ॥
”इति ।अन्योऽप्याह ।“स स्वरो यः श्रुतिस्थाने स्वनन् हृदयरञ्लकः ॥
”“षड्जर्षभगान्धारो मध्यमः पञ्चमस्तथा ।धैवतश्च निषादश्च स्वराः सप्त प्रकीर्त्तिताः ॥
मयूरवृषभश्छागक्रौञ्चकोकिलवाजिनः ।मातङ्गश्च क्रमेणाहुः स्वरानेतान् सुदुर्गमान् ॥
”इति ॥
एते च समदाः पञ्चमं गायन्ती । तथा चविशाखिनः ।“अश्वस्तु धैवतं सोऽपि मत्तः पञ्चमसंज्ञकम् ।निषादन्तु गजो गर्ज्जत्युन्मदोऽसौ सपञ्चम-मिति ॥
”भरतोऽप्याह ।“षड्जञ्च पञ्चमञ्चेति मयूरो नदति द्विधा ।अश्वाद्या धैव तादींश्च प्राहुर्म्मत्ताश्च पञ्चम-मिति ॥
”निषीदन्ति स्वरा अस्मिन्निति निषादः सदेरा-धारे घञ् गीक इति षत्वम् । तथा च ।“निषीदन्ति स्वरा अस्मिन्निषादस्तेन हेतुना ।अशेषसन्धिविषयं स हि व्याप्यावतिष्ठते ॥
ऋषति ऋतुं ऋषभः ऋषी श गतौ नाम्नीतिकभः ।“वायुः समुद्गतो नामः कण्ठशीर्षसमुद्गतः ।नदत्यृषभवद्यस्मात्तेनैष ऋषभः स्मृतः ॥
” इति ।गन्धानां समूहो गान्धं ष्णः स्वरान्तस्य गान्धंइयर्त्ति गान्धारः ऋर्लि गत्यां ढात् षणितिषण् ।“वायुः समुद्गतो नाभेः कण्ठशीर्षसमाहतः ।नानागन्धवहः पुण्यो गान्धारस्तेन हेतुना ॥
”इति ।नान्धारोऽभिजनोऽस्येति गान्धार इत्यन्ये ।षड्भ्यो जायते षड्जः हनजनादिति डः ।“नासां कण्ठमुरस्तालु जिह्वां दन्तांञ्च संश्रितः ।षड्भ्यः संजायते यस्मात्तस्मात् षड्ज इतिस्मृतः ॥
” इति ।मध्ये नाभिदेशे भवो मध्यमः । तत्राद्यचिर-दक्षिणेत्यादिना मः ।“तद्वदेवोत्थितो वायुरुरःकण्ठसमाहृतः ।नाभिप्राप्तो महानादो मध्यमस्तेन स स्मृतः ॥
”इति ।धीमद्भिर्गीयतें इति धैवतः ढघेकादिति ष्णःमनीषादित्वात् मस्य वः । धीयतेऽयमितिविकारसंघेति ष्णो वा । स्वरान् धयतीति वा ।धेट पाने नाम्नीति धैवतः ।“अभिसन्धयते यस्मात् स्वरांस्तेनैष धैवतः ।स तु तावत्प्रधानत्वात् ललाटे व्यवतिष्ठते ॥
”इति पञ्चानां स्वराणां पूरणः पञ्चम् । नोसङ्ख्यादेर्म्मडिति मट् ।वायुः समुद्गतो नाभेरूरौ हृत्कण्ठमूर्द्ध्वसु ।विचरन् पञ्चमस्थानप्राप्त्या पञ्चम उच्यते ॥
”इति ।स्वरन्ति शब्दायन्ते स्वराः स्वृ ऊ शब्दोप-तापयोः पचादित्वादन् । इति भरतः ॥
* ॥
अपि च ।“स स्वरो यः श्रुतिस्थाने स्वरन् हृदयरञ्जकः ॥
षड्जऋषभगान्धारा मध्यमः पञ्चमस्तथा ।धैवतश्च निषादश्च स्वराः सप्त प्रकीर्त्तिताः ॥
मयूरवृषभच्छागीक्रोष्टुकोकिलवाजिनः ।मतङ्गाश्च क्रमेणाहुः स्वरानेतान् सुदुर्गमान् ॥
ऋषभं चातको वक्ति धैवतञ्चापि दर्द्दरः ।”इति केचित् ॥
“वायुः संमूर्च्छितो नाभेर्नाड्याश्च हृदयस्य च ।पार्श्वयोर्म्मस्तकस्यापि षण्णां षड्जः प्रजायते ।नाभिभूलाद्यदा वर्ण उत्थितः कुरुते ध्वनिम् ।वृषभस्येव निर्याति हेलया ऋषभः स्मृतः ॥
नाभेः समुद्गतो वायुर्गन्धं श्रोत्रे च चालयन् ।सशब्दस्तेन निर्याति गान्धारस्तेन कथ्यते ॥
मध्यमो मध्यमस्थानात् शरीरस्योपजायते ।नाभिमूलाच्च गम्भीरः किञ्चित्तारः स्वभावतः ॥
प्राणोऽपानः समानश्च उदानो व्यान एव च ।एतेषां समवायेन जायते पञ्चमः स्वरः ॥
गत्वा नाभेरधोभागं वस्ति प्राप्योर्द्ध्वगः पुनः ।धावन्निव च यो याति कण्ठदेशं स धैवतः ॥
षड्जादयः षडेतेऽत्र स्वराः सर्व्वे मनोहराः ।निषीदन्ति यतो लोके निषादस्तेन कथ्यते ॥
* ॥
चतस्रः पञ्चमे षडजे मध्यमे श्रतयो मताः ।ऋषभे धैवते तिस्रो द्वे गान्धारनिषादके ॥
” * ॥
संपूर्णस्वराः । ष ऋ ग म प ध नि । षाडवाःनिषादोज्झिताः । ष ऋ ग म प ध । ओडव-स्वराः ऋ-प-वर्ज्जिताः । ष ग म ध नि ।संपूर्णरागाः सप्तभिः स्वरैर्यथा नाटवसन्तादयः ।षाडवरागाः षड्भिः स्वरैर्यथा मल्लारादयः ।अधुना स्वरप्रस्तारः ।“क्रमेणैव स्वराः स्थाप्याः पूर्व्वपूर्व्वपरादधः ।मूलक्रमः क्रमात् पृष्ठे पुरस्थपरिवर्त्तिनः ॥
स चेदुपरि तत्पूर्व्व इत्थं प्रस्तारणक्रमः ॥
” * ॥
अथ स्वरप्रस्तारे पिङ्गलवन्नष्टोद्दिष्टमेरुपताका-सूचीसप्तसागरप्रभृतयः सन्ति ग्रन्थविस्तार-भयान्नोक्ताः ।“कंसारेर्व्वंशिकावाद्ये स्वराः सप्त चकाशिरे ।”इति शुभङ्करकृतसङ्गीतदामोदरः ॥
” * ॥
* ॥
अकारादिवर्णाः । इति मेदिनी ॥
तस्य नामा-न्तरं अच् २ । इति वोपदेवः ॥
मात्रा ३ ।इति स्वरोदयः ॥
ते च ह्रस्वदीर्घप्लुता भवन्तियथा, --“एकमात्रो भवेत् ह्रस्वो द्विमात्रो दीर्घ उच्यते ।त्रिमात्रस्तु प्लुतो ज्ञेयो व्यञ्जनं चार्द्धमात्रकम् ॥
”इति मुग्धबोधटीकायां दुर्गादासः ॥
स्वरवर्णा यथा । अ आ इ ई उ ऊ ऋ ॠऌ ॡ ए ऐ ओ औ अं अः । एतेषां उत्पत्ति-स्थानानि यथा । अत्रयं ए-ह-क-ख-ग-घ-ङाःकण्ठ्याः । इत्रयं च-छ-ज-झ-ञ-शा ए-ऐयास्तालव्याः । ऋत्रयं ट-ठ-ड-ढ-ण-र षामूर्द्धन्याः । ऌत्रयं त-थ-द-ध-न-ल-सा वोदन्त्याः । उत्रयं प-फ-ब-भ-म-वा ओ-औओष्ठ्याः । इति मुग्धबोधव्याकरणम् ॥
ए-ह-क-ख-ग-घ-ङा इत्येकपदोक्त्या एषां उत्पत्ति-स्थानं कण्ठमुक्त्वा पश्चात् ए ऐ इत्युभयं तालव्य-कार्य्यार्थंतालव्यमध्येऽपि ए-ऐ-या इति भिन्नपदेपठितवान् । ओ औ इत्युभयमोष्ठकार्य्यार्थ-मोष्ठ्यमध्येऽपि ओ औ ओष्ठ्या इति भिन्नपदेपठितवान् । तालव्यकार्य्यञ्च इवर्णस्य समत्वात्गुण एकारः वृद्धिरैकारः । उकारस्य गुणओकारः वृद्धिरौकारः । ननु ए ऐ ओ औचतुर्णां स्वभावात् कण्ठजातानामपि ताल-व्यौष्ठ्यकार्य्यकारित्वं कथमिति चेन्न यतः कुन्त्याप्रसूतस्य कर्णस्य राधाप्रतिपालनात् राधेयत्वंसंगच्छते । इति तट्टीकायां दुर्गादासः ॥
* ॥
अन्यच्च ।“मातृकायां स्वराः प्रोक्ताः स्वराः षोडश-सङ्ख्यया ।तेषां द्वावन्तिमौ त्याज्यौ चत्वारश्च नपुंसकाः ॥
शेषा दश स्वरास्तेषु स्थादेकैको द्विके द्विके ।ज्ञेया अतोऽस्वराद्याश्च ह्रस्वाः पञ्च स्वरोदये ॥
स्वरा हि मातृकोच्चारा मात्राव्याप्तं जगत्त्रयम् ।तस्मात् स्वरोद्भवं सर्व्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥
अकारादिस्वराः पञ्च ब्रह्माद्याः पञ्चदेवताः ।निवृत्त्याद्याः कलाः पञ्च इच्छाद्यं शक्तिपञ्चकम् ॥
मयाद्याश्चक्रभेदाश्च धराद्यं भूतपञ्चकम् ।गन्धाद्या विषयास्ते च कामबाणा इतीरिताः ।पिण्डं पदं तथा रूपं रूपातीतं निरञ्जनम् ।स्वरभेदे स्थितं ज्ञानं ज्ञायते गुरुतः सदा ॥
अकारादिस्वराः पञ्च तेषामष्टौ भिदास्त्वमूः ।मात्रावर्णो ग्रहो जीवो राशिर्भं पिण्डयोगकौप्रसुप्तो भाषते येन येनागच्छति शब्दितः ।तत्र नाम्न्याद्यवर्णे या मात्रा मात्रास्वरः सहि ॥
”इति मात्रास्वरचक्रम् ॥
*“कादिहान्तान् लिखेद्वर्णान् स्वराधो ङ ञ-णोज्झितान् ।तिर्य्यक् पड्क्तिकमेणैव पञ्चत्रिंशत् प्रकोष्ठके ॥
नरनामादिमो वर्णो यस्मात् स्वरादधः स्थितः ।स स्वरस्तस्य वर्णस्य वर्णस्वर इहोच्यते ॥
स प्रोक्ता ङ-ञ-णा वर्णा नामादौ सन्ति ते नहि ।वेद्भवन्ति तदा ज्ञेया ग-ज डास्ते यथाक्रमम् ॥
यदि नाम्नि भवेद्वर्णः संयुक्ताक्षरलक्षणः ।ग्राह्यस्तस्यादिमो वर्ण इत्युक्तं ब्रह्मयामले ॥
”इति वर्णस्वरचक्रम् ॥
* ॥
अस्वरे मेषसिंहालिः कन्यायुग्मककर्क्कटाः ।उस्वरे च धनुर्म्मीनौ एस्वरे च तुलावृषौ ॥
ओस्वरे मृगकुम्भौ च राशिसम्भूग्रहस्वराः ।स्वराधः स्थापयेत् खेटं राशेर्यो यस्य नायकः ॥
मेषवृश्चिकयोर्भौमः शुक्रा वृषतुलाभृतोः ।बुधः कन्याभियुनयोः कर्क्कटस्य च चन्द्रमाः ॥
स्यान्मीनधनुषोर्जीवः शनिर्मकरकुम्भयोः ।सिंहास्याधिपतिः सूर्य्यः कथितो गणकोत्तमैः ॥
”इति ग्रहस्वरचक्रम् ॥
* ॥
“षोडशाक्षरोऽवर्गः स्यात् कादिवर्गास्तु पञ्चकाः ।चतुरर्णौ यशौ वर्गौ सङ्ख्या वर्गेषु कीर्त्तिताः ॥
नाम्नो वर्णाः स्वरा ग्राह्या वर्गाणां वर्णसंख्यया ।पिण्डिताः पञ्चभिर्भक्ताः शेषं जीवस्वरं विदुः ॥
”इति जीवस्वरचक्रम् ॥
* ॥
“मेषवृषावकारे च मिथुनाद्याः षडंशकाः ।मिथुनांशास्त्रयश्चैव इकारे सिंहकर्क्कटौ ।कन्या तुला उकारे च वृश्चिकस्य त्रयोऽंशकाः ।एकारे वृष्टिकस्यान्त्याः कार्म्मुकः षड्मृगा-दिमाः ॥
अंशास्त्रयो मृगास्यान्त्याः कुम्भमीनौ तथास्वरे ।एवं राशिस्वरः प्रोक्तो नवांशप्रक्रमोदयः ॥
”इति राशिस्वरचक्रम् ॥
* ॥
“अकारे सप्त ऋक्षाणि रेवत्यादिक्रमेण च ।पञ्च पञ्च इकारादावेवमृक्षस्वरोदयः ॥
”इति नक्षत्रस्वरचक्रम् ॥
* ॥
“मात्रा वर्णस्वरात् सङ्क्या सङ्ख्या जीवस्वरा-त्तथा ।पिण्डीकृते स्वरैः शेषः पिण्डस्वर इहोच्यते ॥
”इति पिण्डस्वरचक्रम् ॥
* ॥
“मात्रादिवर्णभेदेन स्वरानुत्पाद्य नामतः ।योगे शरहृते तत्र शेषो दोगस्वरो मतः ॥
”इति योगस्वरचक्रम् ॥
“प्रोक्ता नैसर्गिकाश्चाष्टौ मात्राद्या नामजाःस्वरा ॥
” * ॥
मात्रादिस्वरचक्रबलेन कर्त्तव्यकर्म्माणि यथा, --“साधनं मन्त्रयन्त्रस्य यन्त्रयोगञ्च सर्व्वदा ।अधोमुखानि कर्म्माणि मात्रास्वरबले कुरु ॥
* ॥
वर्णस्वरबले सर्व्वं कर्त्तव्यञ्च शुभाशुभम् ।सिद्धिदः सर्व्वकार्य्येषु युद्धकाले विशेषतः ॥
* ॥
मारणं मोहनं स्तम्भं विद्वेषोच्चाटने वशम् ।विवादं विग्रहं वातं कुर्य्याद्ग्रहस्वरोदये ॥
* ॥
यानपानादिकं सर्व्वं वस्त्रालङ्कारभूषणम् ।विद्यारम्भांविवाहञ्च कुर्य्यात् जीवस्वरोदये ॥
* ॥
प्रासादारामहर्म्म्याणि देवतास्थापनानि च ।राजाभिषेचनं दीक्षा कर्त्तव्यं राशिके स्वरे ॥
* ॥
शान्तिकं पीष्टिकञ्चैव प्रवेशो वीजवापनम् ।स्त्रीविवाहस्तथा यात्रा कर्त्तव्या भस्वरोदये ॥
* ॥
शत्रूणां देशभङ्गश्च कौटयुद्धञ्च वेष्टनम् ।सेनाध्यक्षस्तथा मन्त्रो कर्त्तव्यः पिण्डकोदये ॥
* ॥
योगेन साधयेद् योगं देहस्थं ज्ञानसम्भवम् ।आणवं शाम्भवञ्चैव शाक्तेयञ्च तृतीयकम् ॥
* ॥
तिथिवारौ च नक्षत्रं पृथक् पृथक् प्रभाषि-तम् ।यत् तदेकत्र सन्मिल्य कुर्य्याद्वर्णस्वरोदये ।यस्य नामादिको वर्णस्तिथिवारर्क्षजं मृतम् ।तद्दिनं वर्जयेत्तस्य हानिमृत्युकरं यतः ॥
अनेन स्वरयोगेन शत्रूणां मारणादिकम् ।मन्त्रयन्त्रक्रियां मोहं साधयेत्तद्दिने बुधः ॥
”इत्यादि नरपतिजयचर्य्यास्वरोदयधृतब्रह्मयाम-लम् ॥
* ॥
नासावायुः । इति मेदिनी ॥
तत्रअजपाजप्रमाणं यथा, --“हंस हंसेति यन्मन्त्रं जीवो जपति सर्व्वदा ।शतैः षड्भिश्च युक्तानि सहस्राण्येकविंशतिः ॥
अजपा नाम गायत्त्री योगिनां मोक्षसाधनम् ।अस्याः सङ्कल्पमात्रेण सर्व्वपापैः प्रमुच्यते ॥
”इति महाभारते आश्वमेधिकपर्व्वणि उत्तर-गीता ॥
* ॥
अपि च ।“इडा च पिङ्गला चैव नासिकाद्वारगामिनी ।आमूलाद्ब्रह्मद्वारान्तं सुषुम्ना मध्यगामिनी ॥
वहत्यूर्द्ध्वमुखेनैव प्राणवायुश्च सर्व्वदा ।पानं करोत्यपानश्च अधोवक्त्रेण चैव हि ॥
शक्तिरूपः स्थितश्चन्द्रो वामनासाप्रवाहकः ।शिवरूपधरः सूर्य्यो दक्षनासापुटे तथा ॥
हकारे निःसरेद्वायुः सकारश्च प्रवेशने ।अजपानामगायत्त्रीं जीवो जपत्यहर्निशम् ॥
* ॥
मुक्तिमोपानेऽप्युक्तम् ।षट्शतानि दिवारात्रौ सहस्राण्येकविंशतिः ।एतत्सङ्ख्यं महामन्त्र जीवो जपति सर्व्वदा ॥
ब्राह्म्ये मुहूर्त्ते योगीन्द्रो जपमेवं समर्पयेत् ।समर्पणक्रमश्चैव उच्यते गुरुतस्ततः ॥
मूलाधारे गणेशाय षट्शतञ्च समर्पयेत् ।तत्रैवःब्रह्मणे नित्यं षट्सहस्रं निवेदयेत् ॥
स्वाधिष्ठाने च हरये षट्सहस्रं निवेदयेत् ।षट्सहस्रं मणिपूरे हराय च समर्पयेत् ॥
जीवात्मने सहस्रञ्च तत्रैव परिकल्पयेत् ।परमात्मने सहस्रन्तु अनाहते निवेदयेत् ॥
सहस्रन्तु परमशिवे सहस्रारे समर्पयेत् ।एवं समर्पयेद्यस्तु पापैः पुण्यैर्न लिप्यते ॥
”इति श्रोपूर्णानन्दतिरचितश्रीतत्त्वचिन्तामणौतत्त्वसारपरिच्छेदे षट्चक्रकथनम् ॥
* ॥
अन्यत्स्वरोदयशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
* ॥
* ॥
अथ पक्षिस्वरज्ञानम् ।“पोतकीरुतविचारमिदानींकूर्म्महे यमधिगम्य मनुष्यः ।भाविकर्म्मफलपाकपरीक्षा-स्ततक्षमो भवति योगिसदृक्षः ॥
लाभदश्चिलि चिलीति निनादःशूकि शूलि निनदोऽपि तथैव ।कुचि कुचि निनदोऽपि जलार्थेव्याहतः कूचि कूचि स्वरयुक्तैः ॥
कीरु कीरु इति यो मधुरोऽसौकामतस्तु निनदाः स्खलिताख्याः ।स्याद्भयाय नियमेन च ची चि-र्निस्वनो ह्यसुकुनाद इहार्थः ॥
कष्टदश्चिरि चिरीति तिराव-श्चीकुचीकुरिति चान्यविरावी ।एवमीदृशफला दश नादाःप्रस्फुटा निगदिता भगवत्या ॥
प्रत्येकमाख्यातफलं नराणांयस्मिन् दशानां शकुनस्वराणाम् ।जानात्यवश्यं पुरुषो विशेषंप्रयोजनं भावि स वेत्त्यशेषम् ॥
* ॥
वामो निनादः फलदः प्रवासेस्याद्दक्षिणेऽनर्थफलाप्तिहेतुः ।पृष्ठस्थितानां फलकृच्च पृष्ठेनिषेधकारी पुनरग्रभागे ॥
युद्धप्रवेशेऽथ गृहप्रवेशेश्रेयः प्रदद्यान्निनदोऽपसव्यः ।वामः पुनः पाण्डवयुद्धवत्याभवत्यभीष्टप्रतिकूलवर्त्ती ॥
* ॥
पार्थिवञ्चिलिचिलिस्वर उक्तःशूलि शूलिरिति यः स तथैव ।कूचि कूचि कुचि कुचीति च शब्दंद्वाविमौ निगदितौ पुनराप्यौ ॥
कीरु कौरुरिति तैजससंज्ञ-स्तैजसाश्च निनदाः स्खलिताख्याः ।मारुतावपि चिलिस्वनवीचि-निस्वनौ निगदितौ मुनिमुख्यैः ॥
अम्बरश्चिरि चिरीति निनाद-श्चीकु चोकुरिति तादृश एव ।पञ्च चैव निनदा दश नादाभूतपञ्चकनिवासभवेन ॥
क्रमादमी पार्थिवनादपूर्व्वाःपञ्चापि शब्दाः शकुनैकदेव्याः ।भवन्ति चैतन्नियतं भवन्तिफलानि पूर्णान्यचिरेण पुंसाम् ॥
क्रमेण पृथ्वीजलपावकानांभवन्ति शब्दा यदि कृष्णिकायाः ।मनोरथेभ्योऽभ्यधिकानि तूर्णंतदा फलानि ध्रुवमुद्वहन्ति ॥
अनन्तरं पार्थिवनादतश्चेद्-वह्निस्बरस्तत्फलमक्षतं स्यात् ।वायव्यशब्दौ यदि नाभसौ वाभूत्वा फलं नश्यति तत् समस्तम् ॥
शान्तौ निनादौ पृथिवीजलाख्यौदीप्तौ समीराम्बरनामधेयौ ।तेजःप्रधानो विजयावलम्बीभवेत् समं येन फलेन तादृक्शुभेषु कार्य्येष्वशुभाय शान्तौदीप्तौ भयादौ भयनाशनाय ।विपर्य्यये द्वावपि न प्रशस्ता-वस्तित्वना स्तित्वफलौ यतस्तौ ॥
”इति वसन्तराजशाकुने स्वरप्रकरणम् ॥
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“ऋ गतौ”@} 2 इत्येव इत्त्वे सिद्धे, अर्तेः पृथगित्त्वविधानसामर्थ्यादवसीयते’ इति, ‘अर्तिपिपर्त्योश्च’ 3 इत्यत्र भाष्ये स्थितम्।।’ इति पुरुषकारे 4 लीलाशुकेनोक्तम्।]] ‘तत्रेयत्यृच्छतीत्यर्तेः, श्नि गतौ स्याद् ऋणाति तु।’ 5 इति देवः।
आरकः-रिका, 6 अर्पकः-र्पिका
अरिरिषकः-षिका, अरारकः-रिका
7 अर्ता-र्त्री, ईषदरः, दुररः, स्वरः, अर्यमाणः
8 इय्रत्-ती, आरः
अरिष्यन्-न्ती-ती, अर्तुम्
समृत्-समृतौ-समृतः, आरा-ऋतिः, 9 आर्तिः
ऋतम्-तः-तवान्, अरणम्
अरः, ऋत्वा
अर्तव्यम्, समृत्य
अरणीयम्, आरम् २ ऋत्वा २
अर्यः, आर्यः, इति शुद्धाद्धातोः रूपाणि।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (११८)
02
=>
 (३--जुहोत्यादिः-१०९८। सक। अनि। पर। [[[अ]। ‘अस्य च अर्तेः घृप्रमृतित्वेऽपि, भाषायामपि प्रयोग इष्यते। तच्च ‘बहुलं छन्दसि’ (७-४-७८)
03
=>
 (७-४-७७)
04
=>
 (पु। ३४।)
05
=>
 (श्लो-३०)
06
=>
 [[११। ण्यन्तात्-सन्नन्तात्-यङन्ताच्च सर्वाणि रूपाणि (११७) ऋधातुवत् बोध्यानि।]]
07
=>
 [पृष्ठम्०११९+ २७]
08
=>
 [[१। जुहोत्यादित्वात् ‘श्लौ’ (६-१-१०) इति द्वित्वम्। ‘अर्तिपिपर्त्योश्च’ (७-४-७७) इत्यभ्यासस्येत्त्वम्। ‘अभ्यासस्यासवर्णे’ (६-४-७८) इतीयङ्। ‘इको यणचि’ (६-१-७७) इति यण्। ‘नाभ्यस्ताच्छतुः’ (७-१-७८) इति नुम्निषेधः।]]
09
=>
 [[२। आरा शस्त्रे। अन्यत्र क्तिन्। ‘उपसर्गादृति--’ (६-१-९१) इति वृद्धिः।]]