| YouTube Channel

स्फटिकः (sphaTikaH)

 
Apte
English
स्फटिकः [sphaṭikḥ], 1 A crystal, quartz
अपगतमले हि मनसि स्फटिकमणाविव रजनिकरगभस्तयः सुखं प्रविशन्त्युपदेशगुणाः K.
का Sulphate of alumina or alum.
Camphor.Comp. -अचलः the mount Meru. -अद्रिः the mount Kailāsa. ˚भिद्
m.
 camphor. -अभ्रः camphor. -अश्मन्, -आत्मन, -मणि
m.
 , -शिला a crystal stone. -कुड्यम्, भित्तिः crystal wall. -प्रभ
a.
 crystalline, transparent.-स्कम्भः a crystal column.
Apte 1890
English
स्फटिकः A crystal, quartz
अपगतनले हि मनसि स्फटिकप्तणाविच रजनिकरगभस्तयः सुखं प्रविशंत्युपदेशगुणाः K.
का Sulphate of alumina or alum.
Comp.
अचलः the mount Meru.
अद्रिः the mount Kailāsa. °भिद् m. camphor.
अभ्रः camphor.
अश्मन्,
आत्मन्,
मणि m.,
शिला a crystal stone.
प्रभ a. crystalline, transparent.
स्कंभः a crystal column.
Apte Hindi
Hindi
स्फटिकः
पुं*
 - स्फटि + कै + क
"बिलौर, काचमणि"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 अच्छः, स्फटिकः, कैलासः, स्फटः
noun
उपलप्रकारः पारदर्शकः श्वेतः उपलः।
"मम पित्रे एकेन ब्राह्मणेन अच्छः प्रदत्तः।"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: स्फटिकः
Root: स्फटिक
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒
Meaning(s):
⇒ Crystal
Shloka(s):
3|2|37|1 ► स्फटिकोऽर्को रविग्रावा सूर्यकान्तोऽनलोपलः। (भूमिकाण्डः/शैलाध्यायः)
3|2|37|2 ► चन्द्रकान्तश्चन्द्रमणिः सुसामोऽथ त्वयोमणिः॥ (भूमिकाण्डः/शैलाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|2|37|1 ⇢ स्फटिकः (स्फटिक) (पुं) ⇒ Crystal ⇒
➠ 3|2|37|1 ⇢ अर्कः (अर्क) (पुं) ⇒ Crystal ⇒
➠ 3|2|37|1 ⇢ रविग्रावा (रविग्रावन्) (पुं) ⇒ Crystal ⇒
➠ 3|2|37|1 ⇢ सूर्यकान्तः (सूर्यकान्त) (पुं) ⇒ Crystal ⇒
➠ 3|2|37|1 ⇢ अनलोपलः (अनलोपल) (पुं) ⇒ Crystal ⇒
➠ 3|2|37|2 ⇢ चन्द्रकान्तः (चन्द्रकान्त) (पुं) ⇒ Crystal ⇒
➠ 3|2|37|2 ⇢ चन्द्रमणिः (चन्द्रमणि) (पुं) ⇒ Crystal ⇒
➠ 3|2|37|2 ⇢ सुसामः (सुसाम) (पुं) ⇒ Crystal ⇒
Related word(s):
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
स्फटिकः,
पुं,
 (स्फट शीर्णौ + बाहुलकात् इकन् ।)सूर्य्यकान्तमणिः । इति हलायुधः ॥
स्वनाम-ख्यातमणिः । फटिक् इति भाषा । तत्पर्य्यायः ।स्फाटिकम् २ स्फाटकम् ३ । इति शब्दरत्ना-वली ॥
भासुरः ४ स्फाटिकोपलः ५ शालि-पिष्टम् ६ धौतशिलम् ७ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
सितोपलः ८ विमलमणिः ९ निर्म्मलोपलः १०स्वच्छः ११ स्वच्छमणिः १२ अमररत्नम् १३निस्तुषरत्नम् १४ शिवप्रियः १५ । अस्य गुणादियथा, --“स्फटिकः समवीर्य्यश्च पित्तदाहार्त्तिदोषनुत् ।तस्याक्षमालां जपता दत्ते कोटिगुणं फलम् ॥
”तत्परीक्षा यथा, --“यद्गङ्गातोयविन्दुच्छविविमलतमं निस्तुषं नेत्र-हृद्यंस्निग्धं शुद्धान्तरालं मधुरमतिहिमं पित्त-दाहास्रहारि ।पाषाणे यन्निघृष्टं स्फुटितमपि निजां स्वच्छतांनैव जह्याततज्जात्यं जातु लभ्यं शुभमुपचिनुते शैवरत्नञ्चरत्नम् ॥
”बिन्दुस्थाने विद्युदिति च पाठः । इति राज-निर्घण्टः ॥
अपि च ।“मुक्ताविद्रुमवज्रेन्द्रवैदूर्य्यस्फटिकादिकम् ।मणिरत्नं सरं शीतं कषायं स्वादुलेखनम् ।चक्षुष्यं धारणात्तच्च पापालक्ष्मीविनाशनम् ॥
”इति राजवल्लभः ॥
* ॥
तस्य उत्पत्तिपरीक्षे यथा, --“कावेरबिन्ध्ययवनचीननेपालभूमिषु ।लाङ्गली व्यकिरन्मेदो दानवस्य प्रयत्नतः ॥
आकाशशुद्धं तैलाख्यमुत्पन्नं स्फटिकं ततः ।मृणालशङ्खधवलं किञ्चिद्वर्णान्तरान्वितम् ॥
न तत्तुल्यं हि रत्नानामथवा पापनाशनम् ।संस्कृतं शिल्पिना सद्यो मूल्यं किञ्चिल्लभेत्ततः ॥
”इति गारुडे पूर्व्वविभागे । ७९ । १ -- ३ ॥
* ॥
तथा ।“हिमालये सिंहले च बिन्ध्याटवितटे तथा ।स्फटिकं जायते चैव नानारूपं समप्रभम् ॥
हिमाद्रौ चन्द्रसङ्काशं स्फटिकं तत् द्विधा भवेत् ।सूर्य्यकान्तञ्च तत्रैकं चन्द्रकान्तं तथा परम् ॥
सूर्य्यांशुस्पर्शमात्रेण वह्निं वमति यत् क्षणात् ।सूर्य्यकान्तं तदाख्यातं स्फटिकं रत्नवेदिभिः ॥
पूर्णेन्दुकरसंस्पर्शादमृतं स्रवति क्षणात् ।चन्द्रकान्तं तदाख्यातं दुर्ल्लभं तत् कली युगे ॥
अशोकपल्लवच्छायं दाडिमीतीजसन्निभम् ।बिन्ध्याटवितटे देशे जायते मन्दकान्तिकम् ॥
सिंहले जायते कृष्णमाकरे गन्धनीलके ।पद्मरागभवे स्थाने विविधं स्फटिकं भवेत् ॥
अत्यन्तनिर्म्मलं स्वच्छं स्रवतीव जलं शुचि ।ज्योतिर्ज्ज्वलनमाश्लिष्टं मुक्ताज्योतीरसं द्विज ॥
तदेव लोहिताकारं राजावर्त्तमुदाहृतम् ।आनीलं तत्तु पाषाणं प्रोक्तं राजमयं शुभम् ॥
ब्रह्मसूत्रमयं यत्तु प्रोक्तं ब्रह्ममयं द्विज ॥
”इति स्फटिकपरीक्षा । इति भोजराजकृतयुक्ति-कल्पतरुः ॥