स्पर्ध (spardha)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
Spoken Sanskrit
Englishस्पर्ध - spardha - - emulous
प्रतिस्पर्धिन् - pratispardhin - - emulous
विजिगीष - vijigISa - - emulous
विजिगीषु - vijigISu - - emulous
स्पृध् - spRdh - - emulous
प्रतिभटता - pratibhaTatA - - emulousness
मिथस्पृध्य - mithaspRdhya - - mutually emulous
Apte
Englishस्पर्ध [spardha], Emulous, envious.
Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Monier Williams 1872
EnglishBenfey
Englishधातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit स्पर्ध्
स्पर्ध
सङ्घर्षे (पराभिभवेच्छा)
भ्वादिः
अकर्मकः
सेट्
आत्मनेपदी
स्पर्धते
Abhyankara Grammar
Englishस्पर्ध a word used in the sense of 'a conflict of two rules' ( विप्रतिषेध ) in some grammars such as those of Jainendra, Sakatayana and Hemacandra
cf Jain. I.2.39, Sak. I.1.46 and Hema. VII.4. l l9.
धातुप्रदीपः
Sanskritस्पर्धँ स्पर्ध संघर्षे
- स्पर्द्धते । पस्पर्द्धे । स्पर्धनः । स्पर्द्धा ।। 3 ।।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskritस्पर्धँ स्पर्ध संघर्षे
(अर्थविवरणम्) संघर्षः पराभिभवेच्छा
स्पर्धते भ्रातुः -भ्रात्रा सह स्पर्धां करोतीत्यर्थः स्पर्धमानः स्पर्धिता स्पर्धमानः स कृष्णम् इति तु कृष्णं प्राप्येत्यध्याहारात् अणावकर्मकात्(1/3/88) इति णेः परस्मैपदम् -स्पर्धयति यङ्लुकि -लङीट्पक्षे(द्र।7/3/94) अपास्पर्धीत्, अनिटि अपास्पत् रात् सस्य(8/2/24) इति नियमात् संयोगान्तलोपाभावः सिपि तु -सिपः हल्ङ्याब्भ्यः (6/1/68) इति लोपे प्रत्ययलक्षणेन जश्त्वे, सिपि धातोरुर्वा, दश्च (8/2/74-75) इति रुत्वपक्षे रो रि (8/3/14) लोपे दीर्घे (द्र।6/3/111) च अपास्पा इति रूपम्, अरुत्वपक्षे तु तिबन्तवत् अनुदात्तेतश्च हलादेः (3/2/149) इति युच् - स्पर्धनः गुरोश्च हलः (3/3/103) इत्यप्रत्ययः - स्पर्धा बाहुलकादिष्णुच् मेरुं स्पर्धिष्णुनवान्यो धृतो नाको हिमाद्रिणा3
धातुवृत्तिः
Sanskritस्पर्धँ स्पर्द्ध (अर्थः) सङ्घर्षे
(अर्थविवरणम्) पराभिभवेच्छा
पराभिभवस्य धात्वर्थेनोपसंग्रहात् अकर्म त्वम् उक्तम् च
धातोरर्थान्तरे वृत्तेर्धात्वर्थेनोपसंग्रहात् । प्रसिद्धेरविवक्षातः कम्रणोऽकर्मिका क्रिया
इति ( स्पर्द्धते स्पर्द्धसे स्पर्द्धमानः पस्पर्द्धे पस्पर्द्धिंषे पस्पर्द्धे पस्पर्द्धे ) ( सूत्रम्) शरपूर्वाः खयः (इति सूत्रम्) अभ्यासस्य शर्पूर्वाः खयः शिष्यन्ते अन्ये हलो निवर्तन्त इति पकारशेषः ( स्पर्द्धिता स्पर्द्धितासे स्पर्द्धिंताहे स्पर्द्धिष्यते स्पद्धिष्यसे स्पर्द्धिष्ये स्पर्द्धताम् स्पर्द्धस्व स्पर्द्धे अस्पर्द्धत अस्पर्द्धथाः अस्पर्द्धे स्पर्द्धेत स्पर्द्धेथाः स्पर्द्धेय आशिषि स्पर्द्धिंषीष्ट स्पर्द्धिषीष्ठाः स्पर्द्धिषीय अस्पर्द्धिष्ट अस्पर्द्धिष्ठाः अस्पर्द्धषि अस्पर्द्धिष्यत अस्पर्द्धिष्यथाः अस्पर्द्धिंष्ये ) भावे लट्लोट्ङ्विध्यादिलिङक्षु यकि ( स्पर्द्ध्यते स्पर्द्ध्यताम् अस्पर्द्ध्यत स्पर्द्ध्येतेत्यादि ) लुङि तशब्दे चिणि ( अस्पर्द्धीति ) आशीरादिषु कर्तृवत् ( पिस्पर्द्धिषते पिस्पर्द्धिषां चक्रे पिस्पर्द्धिषितेत्यादि ) "सन्यतः'' इतीत्वमभ्यासस्य पूर्ववत् "पूर्ववत्सनः'' इति तङ् आर्थधातुकेऽतो लोपः विध्यादिलिङ्यतो लोपाभावाल्लिङः सलोपे गुणविललोपयोः ( पिस्पर्द्धिषेत ) भावे यकचिणोर्विषोषः ( पिस्पर्द्धिष्यत इत्यादि पास्पर्द्ध्यते ) ( सूत्रम्) दीर्घोकित (इति सूत्रम्) इत्यभ्यासस्याकारस्यदीर्धे यङि तल्लुकि च (पास्पर्द्धां चक्रे, पास्पर्द्धितेतृयादि ) तत्रार्द्धधातुके ( सूत्रम्) यस्य हलः (इति सूत्रम्) इति हल उत्तरस्य यस्य लोपः स चादेः परस्येति यकारस्य आकारस्य अतो लोपः भावे तादिषु यक्यप्यतो लोपयलोपयोः कर्तृवत्सर्वत्र रूपम् ( पास्पर्द्धत इत्यादि ) लुङि तु चिणि ( अपास्पर्द्धीति ) भवति सन्यङास्तास्यादिषु चिण्वदिटि न विशेषः, अतो लोपेन वृद्धेर्बाधादित्युक्तम् यङो लुक्यादादिवच्चेति शपो लुकि ( सूत्रम्) झषस्तयथोधोधः (इति सूत्रम्) झष उत्तरयोस्तकारयकारयोर्दधातिं वर्जयित्वा धकार इति धत्वे "झलां जश् झशि'' इतिजश्त्वम् आन्तरतम्याद्दकारः पास्पर्द्धिं, एवं वचनान्तरेषु परस्पर्द्धंः पास्पर्द्धति "अदभ्यत्'' इत्यद्भावः ( पास्पत्सिं ) ( सूत्रम्) खरि च (इति सूत्रम्) खरि परे झलांचर इति चर्त्वे ( पास्पर्द्धः ) सर्वत्र हलादेः पितः सार्वधातुकस्य "यङो वा'' इति ईडुदाहार्यः ( पास्पर्द्धीतीत्यादि पास्पर्द्धां चकार ) पूर्ववत् "कृञोनुप्रयोगस्य''इति नित्यं परस्मैपदम् ( पास्पर्द्धिता पास्पर्द्धिष्यति पास्पर्द्धु पास्पर्द्धात् ) तातङि ङिच्च पिन्नेति स्थानिवत्त्वप्राप्तस्य पित्त्वस्य निषेधादीडभावः ( पास्पर्द्धाम् पास्पर्द्धतु पास्पर्द्धिं ) सेर्ह्मादेशे "हुज्ञलभ्यो हेद्धिंः'' इति धिभावः हेरवित्त्ववचनादिडभावः ( अपार्स्यत् ) इतश्च लोपे हल्ड्यादिलोपे च "झलांजशोन्ते'' इति जश्त्वे "वावसाने'' इति चर्त्वे तकारः तदभवे अपास्पर्द् "रात्सस्य'' इति नियमान्न संयोगान्तलोपः ( अपास्पर्द्धाम् अपास्पर्धुः ) "सिजभ्यस्त'' इति जुस् ( अपास्यर्त् अपास्पर्दू अपास्याः ) सिपि हलङ्यादिलोपे पूर्ववज्जश्त्वे चर्त्वे वा च तदभावे "दश्च'' इति सिपि परे वा रुः "रोरि'' इति पूर्वस्य रेफस्य लोपः "ढ्रलोपे पूर्वस्य दीर्घोणः'' इति पूर्वस्याणो दीर्घः द्रलोप इति ढकाररेफयोर्लोपनिमित्तो ढकाररेफा वुच्येते ( अपास्पर्द् अपास्पर्त् पास्पद्धर्यात् पास्पद्धर्याताम् पास्पद्धर्युः ) यायुटो ङित्त्वेनापित्त्वादीडभावः आशिषि ( पास्पद्धर्यात् पास्पद्धर्यास्ताम् ) असार्वधातुकत्वादीडभावः ( अपास्पर्द्धीत् अपास्पिर्द्धष्टाम् अपास्पर्द्धिषुः आस्पर्द्धीः अपास्पर्द्धिषम् )"अस्तिसिच्'' इति पितो नित्यमीट् "इट ईटि'' इति सिचो लोपे [ सिज्लोप एकादेश सिद्धः ] इति सवर्णदीर्घः , "वदव्रजहलन्तस्याचः'' इति परस्मैपदपरे सिचि विहिता वृद्धिः "नेटि'' इति निषिध्यते ( अपास्पर्द्धिष्यद् इत्यादि ) भावे सर्वत्र यङन्तवद्रूपम् ( पास्यर्द्ध्यते ) इत्यादि, णौ ( स्पर्धयतीत्यादि ) एधतिवददुदाहार्यम् लुङ्यनजादित्वात्प्रथमस्यैकाचो द्विर्वचनम् ( सूत्रम्) संयोगे गुरुः (इति सूत्रम्) इति संयोगपरस्य ह्रस्वस्य गुरुसंज्ञाविधानात् "सन्वल्लघुनि'' इति इत्वम्, "दीर्घो लघोः'' इति दीर्घश्च न भवति गुरुसंज्ञया आकडारीयतयानवकाशया लघुसंज्ञा बाध्यते, कर्मणि यक्चिणोर्विषये णिलोपे ( स्पर्ध्यते ) इत्यादि, प्रकृतौ भाववद्रूपाणि उदाहार्याणि अन्यत्र ( स्पर्धयां चक्रें ) इत्यादि कर्तृवत् लुङि चिण् विचनादौ सिच् ( अस्पद्धिं अस्पर्द्धयिषातामित्याद्युदाहार्यम् ) ध्वमि "विभाषेटः'' इति मूर्द्धन्यविकल्पः स्यादिषु चिण्वदिटि तस्यासिद्धवदत्रेत्यसिद्धत्वाण्णिलोपे ( स्पर्द्धिष्यते ) इत्यादि प्रकृतिवद्रूपम् कर्मकर्तरि यक्चिणोर्निषेधात् शपि स्पर्धयत इत्यादि कर्तृवन्नेयम् अत्रापि स्यादिषु चिण्वतृपक्षे कर्मवत् वत्करणात् स्वाश्रये भावे लकारे सर्वकर्मवत् कर्तरि तृतीया विशेषः ( स्पर्धनः ) "अनुदात्तेतश्च हलादेः'' इति तच्छीलादौ युच् स्पर्द्धा ( सूत्रम्) गुरोश्च हलः (इति सूत्रम्) इति गुरुमतो हलन्तात् स्त्रियामकारप्रत्ययः वासरूपेणक्तिचस्त्रियामिति निषेधान्न भवति ( इदमेषां स्पर्द्धितम् स्पर्द्धितमनेन स्पर्द्धितः ) "क्तोधिकरणे च'' इति कर्तृभावाधिकरणेषु क्तः स्पर्धालुप्रयोगश्चिन्त्यः 3
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit1 {@“स्पर्ध सङ्घर्षे”@} 2 ‘-- संहर्षे’ इति वोपदेवः।
‘संघर्षः = पराभिभवेच्छा।
पराभिभवस्य धात्वर्थेनोपसंग्रहादकर्मकत्वम्।
उक्तं च-- ‘धातोरर्थान्तरे वृत्तेः धात्वर्थेनोपसंग्रहात्।
प्रसिद्धेरविवक्षातः कर्मणोऽकर्मिका क्रिया।।’ 3 इति।।
4 सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिककुर्दतिवत् 5 ज्ञेयानि।
स्पर्धः, 6 स्पर्धितमनेन, 7 स्पर्धनः, 8 स्पर्धालुः 9 , 10 स्पर्धा, 11 प्रस्पर्धी इमानि रूपाण्यधिकान्यत्रेति विशेषः।
01 (१९४६)
02 (१-भ्वादिः-३। अक। सेट्। आत्म।)
03 (वाक्यपदीयम् ३-८८)
04 [पृष्ठम्१३९१+ २८]
05 (२३०)
06 [[१। ‘क्तोऽधिकरणे च--’ (३-४-७६) इति कर्तृभावाधिकरणेषु क्तप्रत्ययः।]]
07 [[२। ‘अनुदात्तेतश्च--’ (३-२-१४९) इति तच्छीलादौ युच्प्रत्ययः।]]
08 [[३। ‘अत्र स्पर्धां लात्यादत्ते मितद्र्वादित्वाद् (वा। ३-२-१८०) डुः’ इति धा। का। व्याख्यायाम् (१-२)।]]
09 [[आ। ‘… स्पर्धालुधीगाधितकार्यबाधिनम्।’ धा। का। १-२।]]
10 [[४। ‘गुरोश्च हलः’ (३-३-१०३) इति स्त्रियामकारप्रत्ययः।]]
11 [[५। णिनिप्रत्यये रूपमेवम्।]]
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.