| YouTube Channel

स्थानं (sthAnaM)

 
Apte 1890
English
स्थानं [स्था-ल्युट्] 1 The act of standing or remaining, stay, continuance, residence
U. 3. 32.
2 Being fixed or stationary.
3 A state, condition.
4 A place, spot, site, locality
अक्षमालामदत्त्वास्मात्स्थानात्पदात्पदमपि न गंतव्यं K.
5 Station, situation, position.
6 Relation, capacity
पितृस्थाने ‘in the place or capacity of a father’
भक्ष्यस्थाने Pt. 2. 26.
7 An abode, a house, dwelling-house
स एव (नक्रः) प्रच्युतः स्थानाच्छुनापि परिभूयते Pt. 3. 46.
8 (a) A country, region, district. (b) A town, city.
9 Office, rank, dignity
अमात्यस्थाने नियोजितः.
10 Object
गुणाः पूजास्थानं गुणिषु न च लिंगं न च वयः U. 4. 11.
11 An occasion, a matter, subject, cause
पराभ्यूहस्थानान्यपि तनुतराणि स्यगयति Māl. 1. 14
स्थानं जरापरिभवस्य तदेव पुंसां Subhāṣ.
so कलह°, कोप°, विवाद° &c.
12 A fit or proper place
स्थानेष्वेव नियोज्यंते भृत्याश्चाभरणानि च Pt. 1. 72.
13 A fit or worthy object
स्थाने खलु सज्जति दृष्टिः M. 1
see स्थाने also.
14 The place or organ of utterance of any letter, (these are eight:
अष्टौ स्थानानि वर्णानामुरः कंठः शिरस्तथा । जिह्वामूलं च दंताश्च नासिकौष्ठौ च तालु च Śik. 13.).
15 A holy place.
16 An altar.
17 Aplace in a town, square, court.
18 The place or sphere assigned after death to persons according as they perform or neglect their prescribed duties.
19 (In politics, war &c.) The firm attitude or bearing of troops, standing firm so as to repel a charge
Ms. 7. 190.
20 A halt.
21 A stationary condition, a neutral or middle state.
22 That which constitutes the chief strength or the very existence of a kingdom, a stamina of a kingdom
i. e. army, treasure, town, and territory
Ms. 7. 56 (where Kull. renders स्थानं by दंडकोषपुरराष्ट्रात्मकं चतुर्विधं).
23 Likeness, resemblance.
24 Part or division of a work, section, chapter &c.
25 The character or part of an actor.
26 Interval, opportunity, leisure.
27 (In music) A note, tone, modulation of the voice.
Comp.
अध्यक्षः {1} a local governor. {2} the superintendent of a place. {3} a watchman. police-officer.
आसनं n. du. standing and sitting down.
आसेधः confinement to a place, imprisonment, arrest
cf. आसेध.
चिंतकः a kind of quarter-master.
च्युत see स्थानभ्रष्ट.
पालः a watchman, sentinel, policeman.
भूमि f. a dwelling-place, mansion.
भ्रष्ट a. ejected from an office, displaced, dismissed, out of employ.
माहात्म्यं {1} the greatness or glory of any place. {2} a kind of divine virtue or uncommon sanctity supposed to be inherent in a sacred spot.
योगः assignment of proper places
द्रव्याणां स्थानयोगांश्च क्रयविक्रयमेव च Ms. 9. 332.
स्थ a. being in one's abode, at home.
Hindi
Hindi
जगह
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 अवस्था, परिस्थितिः, पदवी, दशा, स्थानं, संस्थानं, भावः, वृत्तिः, पदं, गति, भूमिः
noun
एका विशेषस्थितिः।
"मम परिस्थित्यां भवान् किं कुर्यात्।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
स्थानं,
क्ली,
 (स्था + ल्युट् ।) नीतिवेदिनां त्रिव-र्गान्तर्गतवर्गविशेषः । इत्यमरः । २ । ८ । १९ ॥
नीतिवेदिनां नीतिशास्त्रज्ञानां क्षयादिभि-स्त्रिवर्गः । अन्येषान्तु धर्म्मकामार्थैः पूर्व्वमुक्तः ।अष्टवर्गस्यापचयः क्षयः । तस्यैवोपचयो वृद्धिः ।तस्य नोपचयो नाप्यपचयः स्थानम् । अष्टवर्गोयथा, --“कृषिर्ब्बणिक्पथो दुर्गं सेतुकुञ्जरबन्धनम् ।कन्याकरवलादानं सैन्यानाञ्च निवेशनम् ॥
अष्टवर्गः स्मृतो राज्ञामिति -- ॥
”इति भरतः ॥
* ॥
सादृश्यम् । अवकाशः । स्थितिः । इति मेदिनी ।(यथा, मनुः । ६ । २२ ।“स्थानासनाभ्यां विहरेत् सवनेषूपयन्नपः ॥
”)सन्निवेशः । इति हेमचन्द्रः ॥
वसतिः । इतिचतुर्थकाण्डे हेमचन्द्रः ॥
यथाह कश्चित् ।“स्थानं प्रधानं न बलं प्रधानंस्थानस्थितः कापुरुषोऽपि सिंहः ॥
”)ग्रन्थसन्धिः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
भाजनम् ।इति हलायुधः ॥
निकटम् । यथा, --“त्वमत्र कृत्तिकास्थाने कथयामासुरीश्वर ।सर्व्वे धर्म्मादयो देवा धर्म्माधर्म्मस्य साक्षिणः ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते गणपतिखण्डे । १५ । १६ ॥
अपि च ।“एते ह्यपत्यास्तस्यर्षे धारयन्ति चराचरम् ।पुरा मङ्कनकः सिद्धस्तत्स्थाने इति मे श्रुतम् ॥
”इति वामने ३७ अध्यायः ॥
* ॥
स्वधर्म्मानुष्ठायिनां असम्यग्वर्त्तिनाञ्च स्थान-विशेषप्राप्तिर्यथा, --“वर्णानामाश्रमाणाञ्च सम्यग्धर्म्मानुपालिनाम्असम्यग्वर्त्तिनां लोकान् ब्रह्मा चक्रे यथा च यत्प्राजापत्यं ब्राह्मणानां स्मृतं स्थानं क्रियावताम्क्षत्त्रियाणां तथा चैन्द्रं संग्रामेष्वनुवर्त्ति नाम् ॥
वैश्यानां मारुतं स्थानं स्वधर्म्ममनुवर्त्तिनाम् ।गान्धर्व्वं शूद्रजातीनां परिचर्य्यानुकारिणाम् ॥
अष्टाशीतिसहस्राणां यतीनामूर्द्ध्वरेतसाम् ।स्मृतं तेषान्तु यत् स्थानं तदेव गुरुवासिनाम् ॥
सप्तर्षोणाञ्च यत् स्थाणं स्मृतं तद्वत् वनौ-कसाम् ।प्राजापत्यं गृहस्थानां गृहधर्म्मानुवर्त्तिनाम् ॥
न्यासिनान्तु परं ब्रह्म योगिनाममृतं स्मृतम् ।एकान्तवासिनां ब्रह्मध्यायिनां परमं पदम् ॥
तामिस्रमन्धतामिस्रं महारौरवरौरवम् ।असिपत्रवनं घोरं कालपत्रमवीचिमत् ॥
वेदस्य निन्दकानान्तु यज्ञव्याघातकारिणाम् ।स्थानमेतत्समाख्यातं स्वधर्म्मविनिवर्त्तिनाम् ॥
”इति वह्निपुराणे सर्गकथननामाध्यायः ॥