स्थण्डिल (sthaNDila)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Spoken Sanskrit
English स्थण्डिल sthaNDila heap of clods
स्थण्डिल sthaNDila open unoccupied piece of ground
स्थण्डिल sthaNDila boundary
स्थण्डिल sthaNDila open field
स्थण्डिल sthaNDila bare ground
स्थण्डिल sthaNDila limit
स्थण्डिल sthaNDila landmark
स्थण्डिल sthaNDila piece of open ground
स्थण्डिल sthaNDila heap of clods
लोष्टमर्दिन् loSTamardin crushing or breaking clods
नीलाभ्रसंवृत nIlAbhrasaMvRta obscured or concealed by dark clods
लोष्टघ्न loSTaghna agricultural instrument for breaking clods
लेष्टुभेदन leSTubhedana harrow or other agricultural implement used for breaking clods
लेष्टुघ्न leSTughna harrow or other agricultural implement used for breaking clods
समतृणमणिलोष्टकाञ्चन samatRNamaNiloSTakAJcana one to whom grass and jewels and clods and gold are of equal value
स्थण्डिल sthaNDila heap of clods
लोष्टमर्दिन् loSTamardin crushing or breaking clods
नीलाभ्रसंवृत nIlAbhrasaMvRta obscured or concealed by dark clods
लोष्टघ्न loSTaghna agricultural instrument for breaking clods
लेष्टुभेदन leSTubhedana harrow or other agricultural implement used for breaking clods
लेष्टुघ्न leSTughna harrow or other agricultural implement used for breaking clods
समतृणमणिलोष्टकाञ्चन samatRNamaNiloSTakAJcana one to whom grass and jewels and clods and gold are of equal value
Wilson
EnglishApte
Englishस्थण्डिलम् [sthaṇḍilam], [स्थल्-इलच् नुक् लस्य डः Tv.]
A piece of ground (levelled, squared and prepared for a sacrifice), an altar
निषेदुषी स्थण्डिल एव केवले 5.12
11.11.45.
A barren field.
A heap of clods.
A limit, boundary.
A land-mark.
A place, ground (as before a house)
इह तु स्थण्डिले शीघ्रं कुशानास्तर सारथे 2.111.13. -शायिन् , also -स्थण्डिलेशयः an ascetic who sleeps on the bareSthandila or sacrificial ground
(मुनयः) आकाशनिलयाश्चैव तथा स्थण्डिलशायिनः 3.6.4. -सितकम् an altar.
Apte 1890
Englishस्थंडिलं [स्थल्-इलच् नुक् लस्य डः Tv.] 1 A piece of ground (levelled, squared and prepared for a sacrifice), an altar
निषेदुषी स्थंडिल एव केवले Ku. 5. 12.
2 A barren field.
3 A heap of clods.
4 A limit, boundary.
5 A land-mark.
Comp.
शायिन् m., also स्थंडिलेशयः an ascetic who sleeps on the bare Sthandila or sacrificial ground.
सितकं an altar.
Monier Williams Cologne
EnglishMonier Williams 1872
Englishस्थण्डिल स्थण्डिल, अम्, n. (according to
some connected with rt. स्थल्), a piece of ground
(levelled, squared, and prepared for a sacrifice)
a
barren field
a heap of clods
a boundary, limit, land-
mark
(अस्), m., N. of a Ṛṣi.
—स्थण्डिल-शायिन्,
ई, m. a devotee who sleeps on the bare ground or on
the sacrificial Sthaṇḍila (on account of a religious
vow).
—स्थण्डिल-सितक, अम्, n. an altar.
—स्थण्-
डिले-शय, अस्, m. an ascetic who sleeps on the bare
ground or on the Sthaṇḍila
a proper N.
Macdonell
EnglishBenfey
EnglishApte Hindi
Hindiस्थण्डिलम्
- "स्थल् + इलच्, नुक्, लस्य डः"
"भूखंड, वेदी"
स्थण्डिलम्
- "स्थल् + इलच्, नुक्, लस्य डः"
बंजर भूमि
स्थण्डिलम्
- "स्थल् + इलच्, नुक्, लस्य डः"
ढेलों का ढेर
स्थण्डिलम्
- "स्थल् + इलच्, नुक्, लस्य डः"
"सीमा, हद"
स्थण्डिलम्
- "स्थल् + इलच्, नुक्, लस्य डः"
सीमा चिह्न
L R Vaidya
EnglishEdgerton Buddhist Hybrid
EnglishSanskrit Tibetan
Tibetansa sgre
स्थण्डिल
sa thang
स्थण्डिल
sa thang
स्थण्डिल
sa sgre
स्थण्डिल
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskritस्थण्डिलं चत्वरं चान्या यूपः स्याद्यज्ञकीलकः ॥ ८२४ ॥
स्थण्डिल (क्ली), चत्वर (क्ली), यूप (पुं), यज्ञकीलक (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskritस्थण्डिल
स्थण्डिल, संस्कृता-भूमि
स्थण्डिलं संस्कृता भूमिरयनं स्थानमुच्यते ॥ ७६२ ॥
verse 4.1.1.762
page 0087
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritस्थण्डिलं, (तिष्ठत्यस्मिन्निति । स्था + मिथिला-दयश्चेति इलच्प्रत्ययेन निपातनात् साधु ।)चत्वरम् । इत्यमरः । २ । ७ । १८ ॥
द्वे वेदी-रभितोऽन्यत्र वा यज्ञार्थं परिष्कृतायामनिम्नो-न्नतायां विस्तृतायां भूमौ । असंवाधेन तिष्ठ-न्त्यत्र स्थण्डिलं नाम्नीति डण्डिलः चत्यते निवा-साय याच्यते चत्वरं चते ञ याचे पूर्व्वेण वरः ।इति भरतः ॥
यथा च ।“यज्ञे परिष्कृतस्थाने स्यातां स्थण्डिलचत्वरे ।”इति शब्दरत्नावली ॥
* ॥
होमनिमित्ताग्निस्थापनार्थं स्थण्डिलविधिर्यथा, वशिष्ठसंहितायाम् ।“तस्मात् सम्यक् परीक्ष्यैवं कर्त्तव्यं शुभवेदिकम् ।हस्तमात्रं स्थण्डिलं वा संक्षिप्ते होमकर्म्मणि ॥
”क्रियासारेऽपि ।“कुण्डमेवंविधं न स्यात् स्थण्डिलं वा समा-श्रयेत् ॥
”शारदातिलकेऽपि ।“नित्यं नैमित्तिकं काम्यं स्थण्डिले वा समाचरेत्हस्तमात्रन्तु तत् कुर्य्यात् चतुरस्रं समन्ततः ॥
”इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
* ॥
अपि च । गोभिलः । अनुगुप्ता अप आहृत्यप्रागुदक्प्लवनं देशं समं वा परिसमूह्य उप-लिप्य मध्यतः प्राचीं रेखामुल्लिख्य उदीचीञ्चसंहतां पश्चान्मध्ये प्राचीस्तिस्र उल्लिख्याभ्यु-क्षयेत् लक्षणावृदेशा सर्व्वत्रेति । अनुगुप्ताआच्छादिताः । पतितादिभिरदृष्टा इति यावत् ॥
प्राङ्नीचादिफलमाह गुह्यासंग्रहे गोभिल-पुत्त्रः ।“प्राङ्नीचं ब्रह्मवर्च्चस्यमुदङ्नीचं यशोत्तमम् ।पित्त्र्यं दक्षिणतो नीचं प्रतिष्ठालम्भकं समम् ॥
”यशोत्तममित्यत्र सान्ता अप्यदन्ता इत्यक्तेर-दन्तोऽपि यशशब्दः गयाशिरः इतिवत् । परि-समूह्य सर्व्वतः कुशैः पांश्वादिकमपसार्य्य उत्त-रस्यां दिशि सार्द्धहस्तोपरि क्षिपेत् । परि-ससूह्य वितस्तित्रये उत्तरत उत्करं करोतीतिहरिशर्म्मधृतवचनात् । तत उपलेपनम् ॥
* ॥
तत्र कारणमाह गृह्यासंग्रहः ।“इन्द्रेण वज्राभिहतः पुरा वृत्रो महासुरः ।मेदसा तस्य संक्लिन्नातदर्थमुपलेपयेत् ॥
” इति ।मध्यतः स्थण्डिलाभ्यन्तरे दक्षिणांशे न तुमध्यांशे उदग्गतैकविंशत्यङ्गुलरेखानुरोधात् ।अन्यथा ॥
“कुशैः संमार्ज्जयेद्भूमिं शुद्धामादौ शुचिस्ततः ।हस्तमात्रां चतुरस्रां गोमयेनोपलेपयेत् ॥
”इति भारद्वाजीयहस्तप्रमाणस्थण्डिले तदनुप-पत्तेः । प्राचीं प्राग्गताम् । उदीचीञ्च संहतांपश्चादिति । प्राग्गतायाः पश्चिमे भागे संलग्ना-मुदगग्राम् । मध्ये उदन्गतायाः प्राचीः प्राग-ग्रास्तिस्रो रेखा उल्लिख्याभ्युक्षयेदिति । रेखाभ्यउद्धृतमृत्तिकोद्धरणपूर्व्वकमभ्युक्षयेत् । उल्लिख्यउद्धृत्याभ्युक्षयेदिति कात्यायनसूत्रात् ॥
* ॥
उत्करप्रक्षेपदेशमाह गृह्यासंग्रहः ।“उत्करं गृह्य रेखाभ्योऽरत्निमात्रे निधापयेत् ।द्वारमेतत् पदार्थानां प्रागुदीच्यां दिशि स्मृतम्इति ॥
परिममूहनादिपरिषेकान्तं कर्म्म लक्षणसंज्ञकंतस्य लुक्षणस्यावृत प्रक्रिया सर्व्वत्र यत्र यत्राग्नि-प्रणयनं तत्र बोध्या ॥
* ॥
रेखाप्रमाणमाहछन्दोगपरिशिष्ठे कात्यायनः ।“दक्षिणे प्राग्गतायास्तु प्रमाणं द्वादशाङ्गुलम्तन्मूललग्ना योदीची तस्या एवं नवोत्तरम् ॥
उदग्गतायाः संलग्नाः शेषाः प्रादेशमात्रिकाः ।सप्तसप्ताङ्ग लांस्त्यक्त्वा कुशेनैव समल्लिखेत् ॥
”नवोत्तरं नवाधिकं द्वदिशाङ्गु लमेकविंशत्यङ्गुल-मित्यर्थः । शेषाः उक्तरेखयोरवशिष्टास्तिस्रः ।कुशेन इति सर्व्वत्राभिसम्बध्यते । एवकारेणशाखान्तरोक्तस्य व्यावृत्तिः ॥
* ॥
रेखाणांदेवता वर्णांश्चाह स्मृतिः ।“प्राग्गता पार्थिवी ज्ञेया चाग्नेयी चाप्युद-ग्गता ।प्राजापत्या तथा चैन्द्री सौमी च प्राक्कृतास्मृता ॥
पार्थिवी पीतवर्णा स्यादाग्नेयी लोहिता भवेत्प्राजापत्या भवेत् कृष्णा नीला चैन्द्री प्रकी-र्त्तिता ॥
श्वेतवर्णेन सौमी स्यात् रेखाणां वर्णलक्षणम् ॥
”अग्निस्थापनपर्य्यन्तं सव्यहस्तप्रादेशस्य विधानमाह । गृह्यासंग्रहः ।“सव्यं भूमौ प्रतिष्ठाप्य प्रोल्लिखेद्दक्षिणेन तु ।तावन्नोत्थापयेत् पाणिं यावदग्निं निधापयेत् ॥
”मानकर्त्तारमाह छन्दोगपरिशिष्टे कात्यायनः ।“मानक्रियायामुक्तायामनुक्त्वे मानकर्त्तरि ।मानकृद्यजमानः स्याद्विदुषामेष निश्चयः ॥
”अङ्गुष्ठाङ्गुलिमानमाह स एव ।“अङ्गुष्ठाङ्गुलिमानन्तु यत्र यत्रोपदिश्यते ।तत्र तत्र बृहत्पर्व्वग्रन्थिभिर्म्मिनुयात् सदा ॥
”यजमानासन्निधौ होमे तु साधारणाङ्गुलि-मानम् । यथा कपिलपञ्चरात्रम् ।“अष्टभिस्तैर्भवेज्ज्यैष्ठं मध्यमं सप्तभिर्यवैः ।कन्यसं षड्भिरुद्दिष्टमङ्गुलं मुनिसत्तमैः ॥
”तैः प्रक्रम्यमाणयवैः । कन्यसं कनिष्ठम् । मानन्तुपार्श्वेन । षड्यवाः पार्श्वसंमिताः । इति कात्य-यनवचनात् । इति संस्कारतत्त्वम् ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskritस्थण्डिल स्थल--इलच् नुक् लस्य डः । १ चत्वरे उन्नत्यव-नतिशून्ये समीकृते प्रदेशे अमरः । “निषेदुषी स्थण्डिलएव केवले” कुमारः । २ यज्ञार्थं परिष्कृतस्थाने शब्दर०३ होमार्थे कुण्डप्रतिनिधित्वेन वालुकादिभिः कर्त्तव्येमण्डलभेदे च “नित्यं नेमित्तिकं कर्म स्थण्डिले वासमाचरेत् । हस्तमात्रं तु तत् कुर्य्यात् बालुकाभिःसमन्ततः” शा० ति० । “अथ वापि मृदा सुवर्णभासा कर-मात्रं चतुरङ्गुलोच्चमल्पे । हवने विदधीत वाङ्गुलोच्चं वि-बुधः स्थण्डिलमेववेदकोणम् कुण्डोद्द्यातः । अथ वाकुण्डकरणाशक्तौ । तन्त्रान्तरे च “मृदा सुवर्णभासा वासूक्ष्मबालुकयाऽपि वा । अङ्गुलोन्नतया वेदाङ्गुलोच्चं स्थण्डिलंविदुः । चतुःकोणमुदक्प्राचोप्लवमल्पाहुतौ शुभम् । प-ञ्चाङ्गुलोच्चमथ वा रम्यं त्र्यङ्गुलमुन्नतम् । तस्मात् सम्यक्परीक्ष्यैव कर्त्तव्यं शुभवेदिकम् । हस्तमात्रं स्थण्डिलंवा संक्षिप्ते होमकर्मणि” । वसिष्ठः “कुण्डमेवंविघं नस्यात् स्थण्डिलं वा समाश्रयेत्” क्रियासारे । तत्करण-प्रकारादि सं० त० दृश्यम् ।
Burnouf
FrenchStchoupak
Frenchस्थण्डिल-
nt. terrain nu, en friche, libre (not. terrain dégagé pour
le sacrifice)
-य- id.
-एयु- fils de Raudrāśva.
°शय्या- fait de coucher (par pénitence) sur le sol nu
-°शायिन्- qui couche sur le sol nu, sur le terrain du sacrifice
-°संवेशन- nt. = -°शय्या-।
स्थण्डिले-शय- = {%sthaṇḍila-śāyin-
%} °शयन- nt. =
-स्थण्डिल-शय्या-।
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.