| YouTube Channel

स्कन्द (skanda)

 
शब्दसागरः
English
स्कन्द
m.
 (-न्दः)
1. SKANDA, or KĀRTIKEYA, the son of ŚIVA, and
military deity of the Hindus.
2. A king, a prince.
3. The body.
4.
The bank of a river.
5. A clever or learned man.
E.
 स्कन्द् to go,
(to fly before whom
the enemies of the gods, ) and अच्
aff.
Capeller Eng
English
†स्कन्द
m.
 hopper, jumper
aggressor, assailant
N.
 of the
god of war.
Yates
English
स्कन्द स्कन्दति 1.
a. To go
to be dry
to emit
with अव, to assail
with
आ, to enter.
स्कन्द (न्दः) 1.
m.
 Skanda or
Kārti-
keya, the Hindu Mars
a king
the body
bank of a river
learned man
name of a
Purāna.
Spoken Sanskrit
English
स्कन्द skanda
m.
 spilling
अस्कन्दयत् askandayat
adj.
 not spilling
अस्कन्द askanda
m.
 non-spilling
रक्तपात raktapAta
m.
 spilling of blood
स्कन्द skanda
m.
 spurting
स्कन्दन skandana
n.
 spurting out
शीकरिन् zIkarin
adj.
 spurting water
Wilson
English
स्कन्द (इर) स्कन्दिर r. 1st cl. (स्कन्दति)
1 To go, to move.
2 To be dry or arid.
3 To effuse or emit.
With अव prefixed, To assail, to assault.
स्कन्द
m.
 (-न्दः)
1 SKANDA, or KĀRTTIKEYA, the son of ŚIVA, and military deity of the
Hindus.
2 A king, a prince.
3 The body.
4 The bank of a river.
5 A clever or learned man.
E.
 स्कन्द to go, (to fly before whom
the enemies of the gods, ) and अच्
aff.
Apte
English
स्कन्दः [skandḥ], [स्कन्द्-अच्]
Leaping.
Quicksilver.
N.
 of Kārtikeya
सेनानीनामहं स्कन्दः
Bg.*
 1.24
R.*
 2. 36
7.1
Me.*
 45.
N.
 of Śiva.
The body.
A king.
The bank of a river.
A clever man.
A kind of disease common to children.
Effusion, spilling.
Perishing, destruction.
Comp.
 -अंशकः quicksilver. -जननी
N.
 of Parvatī. -जित्
N.
 of Viṣṇu.-पुत्रः a son of Skanda (euphemistic term for a thief)
प्रथममेतत् स्कन्दपुत्राणां सिद्धिलक्षणम्
Mk.*
 3.12/13. -पुराणम् one of the 18 Purāṇas. -मातृ
f.
N.
 of Durgā.
षष्ठी a festival in honour of Kārtikeya on the sixth day of Chaitra.
The 6th day of the light half of the कार्तिक month.
Apte 1890
English
स्कंदः [स्कंद्-अच्] 1 Leaping.
2 Quicksilver.
3 N. of Kārtikeya
सेनानीनामहं स्कंदः Bg. 10. 24, R. 2. 36, 7. 1
Me. 43.
4 N. of Śiva.
5 The body.
6 A king.
7 The bank of a river.
8 A clever man.
9 A kind of disease common to children.
Comp.
अशंकः quicksilver.
पुराणं one of the 18 Purāṇas.
मा तृ f. N. of Durgā.
षष्ठी a festival in honour of Kārtikeya on the sixth day of Chaitra.
Monier Williams Cologne
English
स्कन्द॑
m.
 anything which jumps or hops (in तृण-स्कन्द॑, ‘grasshopper’,
N.
 of a man),
RV.
spurting, effusing, effusion, spilling, shedding (cf. अ॑ and घ्रण-स्क्°)
perishing, destruction,
Gīt.
quick-silver,
L.
‘Attacker’,
N.
 of Kārttikeya (q.v., son of Śiva or of Agni
he is called god of war as leader of Śiva's hosts against the enemies of the gods
he is also leader of the demons of illness that attack children [cf. -ग्रह], also god of burglars and thieves
cf.
 -पुत्र and
IW.
 427
n.
 1),
MaitrS.
MBh.
&c.
N.
 of Śiva,
MBh.
a king prince,
L.
a clever or learned man (cf. स्कन्ध),
L.
the body,
L.
the जादि (pl.
Saṃskārak.
 )
Monier Williams 1872
English
स्कन्द, अस्, m. leaping
flowing
quicksilver
N. of Kārttikeya (son of Śiva and god of war, see
कार्त्तिकेय)
epithet of Śiva
a king, prince
the
body
the bank of a river
a clever or learned man
[cf. स्कन्ध]
a kind of disease (attacking children).
—स्कन्द-गुप्त, अस्, m., N. of a king of the Gupta
dynasty.
—स्कन्द-पुराण, अम्, n., N. of one of
the eighteen Purāṇas, (see स्कान्द-पुराण।)
—स्कन्-
द-मातृ, ता, f. the mother of Skanda, i. e. Durgā.
—स्कन्द-षष्ठी, f. a festival in honour of
Kārttikeya on the sixth day of the month Caitra.
—स्कन्द-स्वामिन्, ई, m., N. of a commentator
(mentioned by Mādhavācārya
cf. स्कान्द-भा-
ष्य).
—स्कन्दांशक (°द-अं°), अस्, m. quick-
silver.
—स्कन्देश्वर-तीर्थ (°द-ईश्°), अम्, n., N.
of a Tīrtha.
—स्कन्दोपनिषद् (°द-उप्°), त्, f., N.
of an Upaniṣad.
Macdonell
English
स्कन्द skand-á,
m.
 hopper (in tṛṇa-skandá, 🞄grasshopper, N.)
effusion, dropping (of, g., 🞄—°)
destruction
Assailer, god of war, leader 🞄of the divine hosts and chief of the demons 🞄of disease which attack children, possessed of 🞄eternal youth (hence Kumāra), son of Śiva or 🞄Agni, brought up by Kṛttikā (hence Kārttikeya): 🞄-ka,
n.
 (?) a metre: -grāma,
m.
 N. of 🞄a village
-gupata,
m.
 N. of a prince and of 🞄an elephant-keeper
-jananī,
f.
 Skandaʼs 🞄mother, Pārvatī
-tā,
f.
 , -tva,
n.
 condition of 🞄Skanda
-dāsa,
m.
 N. of a merchant.
Benfey
English
स्कन्द 1. स्कन्द् + अ,
m.
1. Skanda or
Kārttikeya, the god of war, Megh. 44.
2. A king.
3. The body.
4. The
bank of a river.
5. A clever man (cf.
स्कन्ध).
6. A proper name, Rājat.
5, 417 (or घ्राणस्कन्द).
Hindi
Hindi
कार्तिकेय का नाम, युद्ध के देवता
Apte Hindi
Hindi
स्कन्दः
पुं*
 - स्कन्द् + अच्
उछलना
स्कन्दः
पुं*
 - स्कन्द् + अच्
पारा
स्कन्दः
पुं*
 - स्कन्द् + अच्
कार्तिकेय का नाम
स्कन्दः
पुं*
 - स्कन्द् + अच्
शिव का नाम
स्कन्दः
पुं*
 - स्कन्द् + अच्
शरीर
स्कन्दः
पुं*
 - स्कन्द् + अच्
राजा
स्कन्दः
पुं*
 - स्कन्द् + अच्
नदीतट
स्कन्दः
पुं*
 - स्कन्द् + अच्
चतुर पुरुष
स्कन्दः
पुं*
 - स्कन्द्+अच्
क्षरण
स्कन्दः
पुं*
 - स्कन्द्+अच्
ध्वंस
L R Vaidya
English
skaMda {% m. %} 1. An epithet of Kārtikeya, यो हेमकुंभस्तननिःसृतानां स्कंदस्य मातुः पयसां रसज्ञः R.ii.36
2. a king
3. the body
4. the bank of a river
5. a clever man.
भूतसङ्ख्या
Sanskrit
६, अङ्ग, अब्द, अराति अरि, ऋतु, काय, कारक, कार्तिक, काल, कुमार, कुमारवदन, कृत्तिका, कोष, क्ष्माखण्ड, खर, गुहक, गुहवक्त्र, गुहास्य, चक्रार्ध, चमू, चरक, जीव, तर्क, दर्शन, द्रव्य, भार्ध, मासार्ध, रस, राग, रासभ, रिपु, लेख्य, लेश्या, वर्ण, शक्ति, शास्त्र, शिलीमुखपद, शिशु, षट्, षण्मुख, समास, सेना, स्कन्द, स्वाद
Bopp
Latin
स्कन्द m. (r. स्कन्द् s. अ) cognomen Kârtikêyi. AM.
Edgerton Buddhist Hybrid
English
Skanda, n. of an evil being: Mvy 〔4761〕 = Tib. skem byed, a demon that causes drought. It is possible, but far from certain, that this is to be identified with the Skt. god Skanda, who is said to cause diseases in children.
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
स्कन्द Adj. eine Samenergießung habend, Śūlap. Prāyaśc. nach Aufrecht.
Sanskrit Tibetan
Tibetan
skem byed
१) सुक्षणि २) स्कन्द
skyem byed
स्कन्द
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
स्कन्दः स्वामी महासेनः सेनानीः शिखिवाहनः ।
षाण्मातुरो ब्रह्मचारी गङ्गोमाकृत्तिकासुतः ॥ २०८ ॥
p{0013}
द्वादशाक्षो महातेजाः कुमारः षण्मुखो गुहः ।
विशाखः शक्तिभृत्क्रौञ्चतारकारिः शराग्निभूः ॥ २०९ ॥
-wordlist-
स्कन्द (पुं), स्वामिन् (पुं), महासेन (पुं), सेनानी (पुं), शिखिवाहन (पुं), षाण्मातुर (पुं), ब्रह्मचारिन् (पुं), गङ्गासुत (पुं), उमासुत (पुं), कृत्तिकासुत (पुं), द्वादशाक्ष (पुं), महातेजस् (पुं), कुमार (पुं), षण्मुख (पुं), गुह (पुं), विशाख (पुं), शक्तिभृत् (पुं), क्रौञ्चारि (पुं), तारकारि (पुं), शरभू (पुं), अग्निभू (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
गौरीपुत्र
गौरीपुत्र, षण्मुख, शक्तिपाणि, क्रौञ्चाराति, कार्तिकेय, विशाख, स्कन्द, स्वामिन्, तारकारि, कुमार, सेनानी, अग्निभू, बाहुलेय, गाङ्गेय, ब्रह्मचारिन्, गुह, वर्हिणवाहन, महासेन, महातेजस्, शरजन्मन्
गौरीपुत्रः षण्मुखः शक्तिपाणिः,
क्रौञ्चारातिः कार्त्तिकेयो विशाखः ।
स्कन्दः स्वामी तारकारिः कुमारः,
सेनानीः स्यादग्निभूर्बाहुलेयः ॥ १९ ॥
गाङ्गेयो ब्रह्मचारी च गुहो वर्हिणवाहनः ।
महासेनो महातेजाः शरजन्मा च कथ्यते ॥ २० ॥
verse 1.1.1.19
page 0003
नाममाला
Sanskrit
अग्निसूनु, शिखिसूनु, वह्निसूनु, पावकसूनु, आशुशुक्षणिसूनु, हिरण्यरेतस्सूनु, सप्तार्चिस्सूनु, जातवेदस्सूनु, तनूनपात्सूनु, स्वाहापतिसूनु, हुताशसूनु, ज्वलनसूनु, दहनसूनु, अनलसूनु, वैश्वानरसूनु, कृशानुसूनु, रोहिताश्वसूनु, विभावसुसूनु, वृषाकपिसूनु, समीगर्भसूनु, हव्यवाहसूनु, हुताशनसूनु, अग्निपुत्र, शिखिपुत्र, वह्निपुत्र, पावकपुत्र, आशुशुक्षणिपुत्र, हिरण्यरेतस्पुत्र, सप्तार्चिष्पुत्र, जातवेदष्पुत्र, तनूनपात्पुत्र, स्वाहापतिपुत्र, हुताशपुत्र, ज्वलनपुत्र, दहनपुत्र, अनलपुत्र, वैश्वानरपुत्र, कृशानुपुत्र, रोहिताश्वपुत्र, विभावसुपुत्र, वृषाकपिपुत्र, समीगर्भपुत्र, हव्यवाहपुत्र, हुताशनपुत्र, सेनानी, स्कन्द, शिखिवाहन, कार्तिकेय, विशाख, कुमार, षण्मुख, गुह, शक्तिमत्, क्रौञ्चभेदिन्, स्वामिन्, शरवणोद्भव
तदादिसूनुः सेनानीः स्कन्दश्च शिखिवाहनः ॥ ६६ ॥
कार्तिकेयो विशाखश्च कुमारः षण्मुखो गुहः ।
शक्तिमान् क्रौञ्चभेदी च स्वामी शरवणोद्भवः ॥ ६७ ॥
verse 0.1.1.66
page 0035
Mahabharata
English
Skanda^1, the senāpati of the gods, son of Agni and Svāhā, reared by the Kṛttikās, armed with a dart (śakti) and having a peacock (mayūra) for his device. [§ 72 (Ādivaṃśāvatāraṇap.): I, 62, 2316 (anekajanano yatra--i.e. in the Mhbhr. --Kārttikeyasya sambhavaḥ)].--[§ 116b (Vasu, pl.): Kumāra (i.e. S.), the son of Agni (Anala) was born in the forest of reeds (śaravanālayaḥ), and was called Kārttikeya because he was reared by the Kṛttikāḥ. He was father of Śākha, Viśākha, Naigameya and Pṛshṭaja (v. 2588, cf. BR. s.v. pṛshṭaja, PCR. translates differently): I, 66, 2587 (Agneḥ putraḥ Kumāras tu śrīmān śaravanālayaḥ), 2588 (Kārttikeyaḥ)].-[§ 208 (Astradarśana): I, 137, 5431 (Āgneyaḥ Kṛttikāputro Raudro Gāṅgeya ity api śrūyate bhagavān devaḥ sarvaguhya-mayo Guhaḥ)].--§ 258 (Khāṇḍavadahanap.): I, 227, 8265 (śaktiṃ samādāya tasthau Merur ivācalaḥ, in the encounter between the gods and Arjuna and Kṛshṇa).--[§ 368 (Tīrthayātrāp.): III, 83, 7036 (Guhaḥ, anointed as senāpati of the gods in the tīrtha Taijasa)].--[§ 488 (Āṅgirasa): III, 217, 14103 (Kumāraś ca yathotpanno yathā cāgneḥ suto 'bhavat / yathā Rudrāc ca sambhūto Gaṅgāyāṃ Kṛttikāsu ca, cf. §§ 495 foll.)].--[§ 495 (Skandotpatti): III, 223, 14241 (janma …Kārttikeyasya)].--§ 496 (do.): III, 14315 (ºṭāṃ, etymology), 14337--8 (assuming the forms of six of the wives of the seven ṛshis Svāhā cohabited with Agni
the semen of Agni she threw on the mountain Śveta, where it developed to S. with six heads, etc. The feats of S.: his rending asunder the mountain Krauñca, etc.).--§ 497 (do.): III, 226, 14345 (Viśvāmitra performed the rites of childhood to S.).--§ 498 (do.): III, 226, 14355, 14356, 14359, 14365 (the mothers of the worlds adopted S. as their son).--§ 499 (Skanda-Śakrasamāgama): III, 227, 14370, 14381, 14382, 14383, 14385 (defeated the gods headed by Indra
from his side Viśākha sprang forth).--§ 500 (Skandopākhyāna): III, 228, 14387, 14391 (tataḥ Kumāraṃ Pitaraṃ Skandam āhur janā bhuvi
Kumārapitaraṃ, B.), 14393, 14395, 14397 (ºprasādajaḥ putraḥ, i.e. Śiśu), 14398 (vīrāshṭakaḥ… Sºmātṛgaṇodbhavaḥ = do.), 14399 (shashṭaṃ chāgamayaṃ vaktraṃ Sºsya) (the followers (pārishadāḥ) and the different forms (sons) of S.).--§ 501 (do.): III, 229, 14402, 14406, (14409), (14415), (14420), 14422, (14423), 14431 (Rudrasūnuḥ, why he was so called), 14432 (do., do.), 14438, 14445, 14447, 14450, 14452, 14453 (as S. refused to become Indra, he was anointed as senāpati of the gods and married Devasenā).--§ 502 (Manushyagrahak.): III, 230, (14459), 14460, 14462, 14465, (14466), 14467, (14468), (14471), (14473), 14474, 14475, (14475), (the Kṛttikās and Vinatā considered as mothers of Skanda), 14477, 14479 (Skandāpasmara sprung from S.), 14484 (kumārāś śa kumāryaś śa… Sºsambhavāḥ), 14494 (Lohitasyodadheḥ kanyā dhātrī Sºsya), [14495 (Āryā mātā Kumārasya)], 14497 (ºgrahāḥ), 14498.-§ 503 (Skandayuddha): III, 231, 14514, 14515, (14518), 14520.--[§ 504 (do.): III, 231, 14521 (Mahāsenaṃ, considered as son of Rudra and Umā)].--§ 505 (do.): III, 231, 14532 (description), 14541.--§ 506 (do.): III, 231, (14570) (took the command of the seventh army corps of the gods).-§ 507 (do.): III, 231, 14572, 14604, 14613, 14614 (ºpārishadaiḥ), 14616, 14618, 14619, 14625 (in the battle with the Daityas S. slew Mahisha, etc.), 14627 (ºsālokyatāṃ). --§ 508 (Kārttikeyastava): III, 232, 14630 (the 51 names names of S. v. below).--§ 509 (do.): III, 232, 14648 (ºsālokyaṃ) (praised by Mārkaṇḍeya
for the names enumerated v. below).--§ 576 (Bhagavadgītāp.): VI, 34, 1228 (senānīnām ahaṃ Sºḥ, sc. asmi, says Kṛshṇa).--§ 587 (Bhīshmavadhap.): VI, 111, 5186 (ºśaktyā yathā Krauñcaḥ purā, sc. babhau).--§ 589 (Droṇābhishekap.): VII, 7, 174 (saināpatye yathā Sºṃ Śakramukhāḥ surāḥ, sc. abhishishicuḥ). --§ 593 (Abhimanyuvadhap.): VII, 36, 1581 (ºenevāsurīṃ camūṃ, sc. viprahatāṃ)
39, 1647 (ºsyevāsuraiḥ saha, sc. vikrīḍitaṃ).--§ 599 (Jayadrathavadhap.): VII, 105, 3943 (yathā Sºsya, rājendra, mayūreṇa virājatā, sc. rathaḥ).--§ 600 (Ghaṭotkacavadhap.): VII, 173, 7837 (yathendras Tārakaṃ pūrvaṃ Skandena saha jaghnivān).--§ 604 (Karṇap.): VIII, 5, 146 (yathā Sºena Mahishaḥ, sc. hataḥ).--§ 605 (do.): VIII, 10, 376 (devatānāṃ yathā Sºḥ senānīḥ), 386 (senāpatyena [read saiº with B.]
Sºm ivāmarāḥ, sc. abhishishicuḥ), 399 (devair api yathā Sºḥ saṅgrāme Tārakāmaye, sc. vṛtaḥ).-§ 610 (Śalyap.): IX, 6, 312 (devaiḥ Sºm ivājitaṃ), 319 (ºo devān ivāhave, sc. pāhī).--§ 611 (do.): IX, 17, †914 (Krauñco yathā Sºhato mahādriḥ).--§ 615p (Vasishṭhāpavāha): IX, 42, 2364 (surārinibarhaṇaṃ, in Sthāṇutīrtha installed as senāpati).--§ 615 (Baladevatīrthayātrā): IX, 43, †2448 (yatra--i.e. in Somasya tīrthaṃ--Tārakākhyaṃ jaghāna), [†2449 (Mahāsenaḥ, Kārttikeyaḥ, Kumāraḥ, was anointed in the Somasya tīrthaṃ, there he always dwells)]
44, 2452.--§ 615u (do.): In days of yore the seed of Maheśvara dropped and fell into a blazing fire
Agni could not burn it, and at the command of Brahmán threw it into the Gaṅgā, who, unable to bear it, washed it away on Mount Himavat, where it, on a clump of reeds, developed into S. (Kārttikeya, Gāṅgeya), who was seen by the Kṛttikāḥ, and having assumed six mouths, sucked them all. Himavat was transformed into gold, and from this reason mountains became producers of gold. Lying on that golden clump of reeds he was praised by G., etc. Gaṅgā waited upon him, and Earth held him
the celestial priest Bṛhaspati performed the usual rites (jātakarmādikāḥ kriyāḥ)
the Veda in a fourfold form (caturmūrtiḥ) and the fourfold (catushpādaḥ) Dhanurveda and all weapons (śastragrāmaḥ sasaṅgrahaḥ) approached him. One day he saw Śiva and Umā amid a swarm of ghastly creatures (description). Also the seven Mātṛs were present there, and S., V.-D., M., V., P., R., Ā., Si., Serpents, Dā., the birds, Brahmán with his two sons, and Vishṇu and Indra, and D.-G. headed by Nārada and D.-ṛ., and Si. headed by Bṛhaspati, and the fathers of the universe who are the gods of even the gods, and the Yāmas and Dhāmas. Śiva, Umā, Gaṅgā, and Agni each thought: “he will come to me, ” therefore he by his yoga power assumed four forms
Skanda went to Rudra, Viśākḥa to Umā, Śākha (which is his Vāyuform) to Agni, Naigameya to Gaṅgā. D., Dā., and Rā. made a loud noise. Rudra, Umā, Agni, and Gaṅgā prevailed upon Brahmán, who had formerly given away the sovereignties of D., G., Rā., Bh., Y., birds, and Pn., that he gave him the state of a generalissimo (saināpatya) among all creatures
and Brahmán ordered the kings of the hosts of the gods to wait upon him. Then the gods headed by Brahmán, taking Skanda with them, came together to Himavat for his instalment on the bank of the Sarasvatī (puṇyāṃ Haimavatīṃ devīṃ), which at Samantapañcaka is celebrated over the three worlds
there D. and G. cheerfully took their seats (IX, 44). Collecting all articles for the investiture according to the scriptures, Bṛhaspati duly poured libations into the fire
Himavat gave a seat adorned with gems, on which Kārttikeya was seated
Indra, etc. () there came together
Brahmán, Kāśyapa, etc., poured water from the Sarasvatī upon Skanda, even as the gods had poured water on the head of Varuṇa, the lord of the waters, in order to invest him with sovereignty: Brahmán gave to Skanda four mighty companions (mahāpārishadān) with speed like the wind, and crowned with ascetic success (siddhān): Nandisena, Lohitāksha, Ghaṇṭākarṇa, and Kumudamālin. Sthāṇu gave to Skanda a mighty companion (pārishadaṃ) capable of producing 100 illusions, and who, in the great battle between the gods and the Asuras, slew with his hands alone 14 millions (prayutāni caturdaśa). Then the gods made over to Skanda an army consisting of Nairṛtas of a form like that of Vishṇu. Then D. with I., G., Y., Rā., Mu. and P. shouted “victory” (jayaśabdaṃ). Then Yama gave him two companions (anucarau), both of whom resembled Death (read Yamaḥ Kālopamau with C., B. has YamaKālopamau): Unmātha and Pramātha. Sūrya gave him two of his followers, Subhrāja and Bhāsvara
Soma gave him two companions (anucarau): Maṇi and Sumaṇi, both like summits of Kailāsa, with white garlands and white unguents. Agni gave to his son (i.e. Skanda) the heroic Jvālājihva and Jyotis. Aṃśa gave him five companions: Parigha, etc. (). Indra gave him two companions: Utkrośa and Pañcaka, armed with thunderbolt and club respectively, and who had in battle slain innumerable enemies of Indra. Vishṇu gave him three companions: Cakra, etc. (). The Aśvins gave him Vardhana and Nandana, who had mastered all the sciences. Dhāṭr gave him five companions: Kunda, etc. (). Tvashṭr gave him Cakra and Anucakra, both capable of producing illusions (mahāmāyau), etc. Mitra gave him Suvrata and Satyasandha of great learning and ascetic merits (tapovidyādharau), and capable of granting boons. Vidhātṛ gave him Suprabha and Śubhakarman. Pūshan gave him two companions (pārshadau): Pāṇītaka and Kālika, with great powers of illusion (mahāmāyāvinau). Vāyu gave him Bala and Atibala, with great mouths. Varuṇa gave him Yama and Atiyama (PCR.: Ghasa and Atighasa), with mouths like that of the timi. Himavat gave him Suvarcas and Ativarcas. Meru gave him Kāñcana and Meghamālin. Manu gave him Sthira and Atisthira. Vindhya gave him Ucchṛṅga and Atiśṛṅga (PCR.: Ucchrita and Agniśṛṅga) who fought with large stones. Samudra (the ocean) gave him Saṅgraha and Vigraha, armed with maces. Pārvatī gave him Unmāda, Śaṅkukaraṇa, and Pushpadanta. Vāsuki gave him the snakes Jaya and Mahājaya. Similarly S., R., V., P., etc. gave commanders of forces armed with lances, etc. Moreover, there were several other combatants: Śaṅkukarṇa, etc. (). Besides, Brahmán gave him thousands upon thousands of mighty companions, devoted to ascetic austerities and regardful of brahmans, of different ages and with different kinds of faces (extremely fanciful description
the faces of some resembled that of Garuḍa, etc.), they spoke various kinds of languages (nānābhāshāḥ
kuśalā deśabhāshāsu) (IX, 45). Also the large bands of the Mothers (Mātṛgaṇān), those slayers of foes, by whom the universe is pervaded, became the companions of Kumāra
the names of the Mātṛs are: Prabhāvatī, etc. () (description), some of them partook of the nature of Yama, some of that of Rudra, etc. ()
they were beautiful like Aps., in voice they resembled the kokila, in prosperity Kubera, in battle their energy resembled that of Indra, etc., they have their abodes on trees and open spots and crossings of four roads, also in caves, crematoriums, mountains, and springs
they speak different languages. Indra gave to Guha (i.e. Skanda) a dart for the destruction of the enemies of the gods (description), and a banner. Śiva gave him a large army named Dhanañjayā, protected by {??}0, 000 warriors equal to Rudra himself. Vishṇu gave him a triumphal garland that enhanced the power of the wearer. Umā gave him two pieces of cloth, of effulgence like that of the sun. Gaṅgā a celestial waterpot produced from amṛta. Garuḍa gave him his favourite son Citrabarhin, a peacock. Aruṇa gave a cock of sharp talons. Varuṇa gave a snake of great energy. Brahmán gave him, as devoted to the Bráhman (brahmaṇyāya), a black deerskin and (Lokabhāvanaḥ, presumably = Brahmán) victory in all battles. (Description of Skanda's army.) The gods with Indra praised Kumāra. The D-G. sung, and Aps. danced. Skanda granted a boon to all the gods, saying: “I shall slay all your foes.” He then, with that vast host, set out for the destruction of the Daityas, having Exertion (Vyavasāya), etc. () in the van. All Dai., Rā., and Dā. fled, pursued by the gods. Millions of darts issued from Skanda's dart. He at last slew Tāraka (the chief of the Daityas), etc. ()
the foes were consumed with flames, produced by Skanda
many were killed by his roars alone, etc. (description). Bali's son, the Daiteya Bāṇa, took shelter within the Krauñca mountain (named after its sound, resembling the cry of a krauñca bird) which Kārttikeya (i.e. Skanda) pierced with that dart given to him by Agni (! v. the note of PCR., page 186) (description)
Vd. soared into the air
K. became very anxious
Dai. came out and were slain together with that son of the Daitya chief and his younger brother. Repeatedly hurled from Skanda's hand, the dart repeatedly came back to him. The gods, G. and M-ṛ (yajvānaḥ) honoured Skanda (yoginām īśvaram), the celestial ladies showered plenty of flowers upon him. Some speak of him as Sanatkumāra (the eldest son of Brahmán), some as the son of Maheśvara, and some as that of Agni, or of Umā, or of the Kṛttikās, or of Gaṅgā. That tīrtha on the Sarasvatī then became a second heaven
staying there Skanda gave to everybody various kinds of dominion and bestowed the three worlds on the foremost of the Nairṛtas (Nairṛtamukhyebhyaḥ, so both B. and C.
“the foremost ones of the celestials, ” PCR.): IX, 44, 2488
45, 2528, 2537, 2539, 2540, 2542, 2557 (ºsya sainikāḥ), 2617 (ºsyānucarāḥ)
46, 2671, 2686, 2688, 2697.--§ 615 (Baladevatirthayātrā): IX, 46, 2724, 2727 (abhishiktaḥ, all. to § 615u).--§ 619 (Strīvilāpap.): XI, 23, 652 (śete…Sºḥ śaravanaṃ yathā).--§ 623 (Rājadh.): XII, 15, 439 (among those who are slaughterers). --§ 641 (do.): XII, 122, 4500 (Kumāraṃ dvādaśabhajaṃ, made the chief of the Bhūtas).--[§ 653b (Gṛdhragomāyusaṃv.): XII, 153, 5752 (Kumāraḥ)].--[§ 696b (Dakshaprokta-Śiva-sahasranāmastotra): XII, 285, 10481 (Guhasya)].--[§ 704 (Mokshadh.): XII, 301, †11094 (Shaḍānanaṃ)].--§ 714d (Himavat): Skanda (Kumāra) threw his dart on the Himavat and challenged all beings to draw it up or at least to shake it: XII, 328, [12319 (Kumārena)], 12320.--[§ 714e (Vishṇu): XII, 328, 12324 (Pāvakiṃ), 12327 (Skandarājasya, C. has by error Skandhaº) (from respect of Skanda Vishṇu only shook that dark though he was capable of drawing it up)].--[§ 714f (Prahlāda): XII, 328, 12328 (vīryaṃ Kumārasya)].--[§ 717b (Nārāyaṇīya): XII, 340, 12957 (Maheśvara-Mahāsenau Bāṇapriyahitaishiṇau, will be defeated by Kṛshṇa)].--§ 730g (Upamanyu): XIII, 14, 871 (ºo mayūram āsthāya sthito Devyāḥ samīpataḥ śaktighaṇṭe (C. sº) samādāya dvitīya iva Pāvakaḥ).--§ 730 (Ānuśāsanik.): XIII, 16, 1058 (ºendrau, Śiva identified with S., etc.).--§ 737 (do.): XIII, 31, 2013 (C. has by error Skāº).--§ 747b (Suvarṇotpatti): XIII, 85, [4027 (Pāvakiḥ), 4098 (Kārttikeyatvaṃ, origin of the name Kārttikeya)], 4099 (ºtāṃ, etymology), [4179 (Kārttikeyasya), 4180 (Kārttikeyaḥ)]
(Skanda arose from the semen of Rudra which had fallen into fire and was reared by the Kṛttikās and became the generalissimo of the gods).--§ 748b (Tārakavadhop.): XIII, 86, 4199 (ºtāṃ, origin of the name, Kārttikeyaḥ, origin of the name), 4216 (senāpatiḥ) (the birth of S., the different gifts bestowed on him by the gods
S. slew Tāraka).--§ 766 (Ānuśāsanik.): XIII, 134, (6182). --§ 770 (do.): XIII, 151, 7106.--§ 775 (do.): XIII, 166, 7636 (senāpatiḥ). Cf. also the following synonyms:-Āgneya, q.v. Agnidāyāda (“the son of Agni”): III, 14323. Agnija (do.): VIII, †4696. Agniputra, Agnisuta (do.), q.v. Analaputra (do.): IX, 2538 Analasūnu (do.): IX, 2690. Analātmaja (do.): IX, 2460. Bhadraśākha, Brahmaṇya, Chāgavaktra, Śākha, Śaktidhara, q.v. Śaktidhṛk: III, 14383. Śaktipāṇi: V, 5720. Śaravanālaya, Devasenāpati, Gāṅgeya, q.v. Guha: I, 5431
III, 7036 (invested in Taijasa), 8055 (to be worshipped in Koṭitīrtha), 8203 (Mahāsenaḥ, in Bhartṛsthāna), †12569 (babhau yathā Bhūtapatiḥ…sametya …Gºena), 14317, 14376, 14430 (Rudrasūnuṃ tataḥ prāhur Gºṃ), 14532, †14637
IX, 2663, 2684
XII, 10481
XIII, †1850, 4099 (etymology, identified with gold), 4199 (etymology), 4214. Hutāśanasuta (“the son of Agni”), Jvalanasūnu (do.), Jvalanātmaja (do.), q.v. Kārttikeya (“the [adopted]
son of the Kṛttikās”): I, 2316 (anekajanano…Kºsya sambhavaḥ), 2588, †7083 (yau tau Kumārau iva Kºau)
II, 1186 (ºsya dayitaṃ… Rohītakaṃ)
III, 7006 (present in the tīrtha Auśanasa), 7012 (Pṛthūdakaṃ…Kºsya), 14241 (janma…Kºsya), 14375, 14533 (patākā Kºsya), 14636
V, 5768 (ºa ivājeyaḥ śarastambāt suto 'bhavat)
VI, 2066 (ºo yathā nityaṃ devānām abhavat purā, sc. senāpatiḥ), 5820 (śaratalpagataṃ…janmaśayyāgataṃ vīraṃ Kºm iva)
VII, 154 (senāpatiṃ kuru / jigīshanto' surān saṅkhye Kºm ivāmarāḥ), 3454 (Shaṇmukhaḥ), 7084 (ºsamuddhūtām Āsurīm iva tām camūṃ), 8191 (ºm ivāhave)
IX, †2449 (dwells in Somasya tīrtha(ṃ)), 2465, 2493, 2533, 2545, 2546, 2547, 2548, 2616, 2649 (ºānuyāyinyaḥ, sc. mātaraḥ), 2699, 2701, 2702, 2719
XIII, 4098 (ºtvaṃ, origin of the name), 4179, 4180, 4199 (origin of the name), 4218 (suvarṇaṃ…sahajaṃ Kºsya Vishṇos tejaḥ paraṃ). Kṛttikāputra (do.): I, 5431
III, 14617. Kṛttikāsuta (do.): III, 1456{??} Kumāra: I, 2587
III, 8123 (Vīrāśramavāsinaṃ), 14103, 14316, 14350(?), 14353, 14373, 14495 (Āryā mātā Kºsya)
V, 5290 (ºa iva Bhūtānāṃ, sc. senāpatiḥ), 5720 (senānye Śaktipāṇaye)
IX, †2449 (Kārttikeyaḥ, dwells in Somasya tīrthaṃ), 2450 (ºsyābhishekaṃ), 2454, 2465 (Kārttikeyaḥ), [2480 (kumāravaraṃ)], 2489 (Naigameyaḥ?), 2500, 2520 (ºābhishekārthaṃ), 2523 (read Kumāraṃ with B., C. has Kºān), 2543, 2580, 2619 (mātṛgaṇān Kºānucarān), 2668, 2677, 2695 (ºānucarāḥ), 2708 (do.), 2720, 2728 (abhishekaṃ Kºsya), 2730 (do.)
XII, 4500 (dvādaśabhujaṃ Skandaṃ), 5752, 12319, 12328
XIII, 4202 (Jvalanātmajaṃ), 4203 (Shaḍānanaṃ), 4215, 4217 (Pāvakiḥ). Kumārapitr, q.v. Mahāsena: II, 467 (in the palace of Brahmán), 1486 (jagrāha…Mºm iveśvaraḥ)
III, 8203 (Guhaḥ), 14326, 14339, 14350, 14363, 14364, 14366, 14369, 14371, 14442, 14454 (Devasenāpatiṃ), 14521, 14526, 14534, 14569, 14606, 14609, 14613, 14618, 14624
IX, 311 (iva), †2449, 2678, 2681, 2682, 2691, 2701
XII, 12957. Naigameya, Pāvakātmaja (“the son of Agni”), Pāvaki (do.), Pṛshṭhaja, Raudra (“the son of Rudra”), Rudrasūnu (do.), Senānī, Shaḍānana, Shaḍvaktra, Shaṇmukha, Skandarāja, Vahninandana (“the son of Agni”), Vibudhasattama, Viśākha, q.v.
Skanda, names of, found in the Kārttikeyastava (III, 232): a) The fifty-one names of Skanda (vv. 1463014636a): Āgneya, 14630, Amogha, 14632, Anagha, 14632, Anāmaya, 14630, Bālakrīḍaṇapriya, 14634, Bhadrakṛt, 14632, Bhūteśa, 14630, Bhuvaneśvara, 14631, Brahmacārin, 14635, Caṇḍa, 14631, Candrānana, 14632, Śaravanodbhara, 14635, Śiśu, 14631, Śīghra, 14631, Śubhānana, 14631, Śuci, 14631, Śūra, 14635, Devasenāpriya, 14635, Dharmātman, 14630, 14633
Dīptaśakti, 14632, Dīptakīrti, 14630, Dīptavarṇa
14631, Kāmada, 14631, Kāmajit, 14631, Kānta, 14631, Kanyābhartṛ, 14633, Khacāriṇ, 14635, Kūṭamohana, 14632, Lalita, 14634, Mahishārdana, 14630, Mātṛvatsala, 14633, Mayāraketu, 14630, Naigameya, 14634, Netṛ, 14634, Pavitra(ḥ), 14633, Prabhu, 14634 Praśāntātman, 14632, Priya, 14632, 14636, Priyakṛt, 14636, Raudra, 14632, Revatīsuta, 14633, Satyavāc, 14631, Shashṭīpriya, 14633, Skanda, 14630, Suduścara, 14634, Suvrata, 14634, Svāheya, 14633, Vāsudevapriya, 14636, Vibhakta, 14633, Viśākha, 14634, Viśvāmitrapriya, 14635.--b) The names occurring in Mārkaṇḍeya's praise of Skanda (v. †14637-†14646): Acalendra, 14643, Anantarūpa, 14642, Aprameya, 14637, Ardhamāsa, 14639, Aravindavaktra, 14640, Ayana(ṃ), 14639, Bhāvana, 14640, Brahmaja, 14638, Brahmajña, 14638, Brāh-maṇānāṃ netṛ, 14638, Brāhmaṇasavratin, 14638, Brahmaṇya, 14638, Brahmapriya, 14638, Brahmavatāṃ varishṭha(ḥ), 14638, Brahmavid, 14638, Brahmeśaya, 14638, Śaktidhara, 14637, Śatrujetṛ, 14641, Daksha, 14643, Dharaṇī, 14641, Dharma, 14643, Diśaḥ (pl.), 14639, Ditijāntaka, 14644, Dvādaśanetrabāhu, 14646, Gaṅgāsuta, 14642, Guruśaktidhārin, 14642, Indra, 14643, Jetṛ ripūnāṃ, 14644, Lokanātha, 14646, Lokapāla, 14640, Mantrastuta, 14639, Māsa, 14639, Parama(ṃ) havis, 14640, Parama(ṃ) pavitra(ṃ). 14639, Parāvara, 14645, Parāvarajña, 14645, Prabhu, 14641, Prabhu(ḥ) prabhūnāṃ, 14644, Pracaṇḍa, 14641, Pravara(ḥ) surānāṃ, 14644, Pushkarāksha, 14640, Ṛtasya kartṛ, 14644, Ṛtavaḥ shaṭ, 14639
Sahasrabāhu, 14640, Sahasrabhū, 14641, Sahasrabhuj, 14641, Sahasraśīrsha, 14642, Sahasrapad, 14642, Sahasratushṭi, 14641, Sahasravaktra, 14640, Saṃvatsara, 14639, Sarvasurapravīra, 14646, Senādhipati, 14641, Shaḍānana, 14637, Shaḍarcis, 14639 (prathitaḥ), Shaṇmukha, 14643, Soma, 14643, Sūkshmaṃ tapas tatparaṃ, 14645, Suvīra, 14637, Svadhā, 14639, Svāhā, 14639, Svāhāsuta, 14632, Ugradhanvan, 14644, Vāyu, 14643, Vibhu, 14641.
Skanda^2 = Sūrya (the Sun): III, 148.--Do.^3 = Śiva (1000 names^2). Do.^4 = Vishṇu (1000 names).
पुराणम्
English
स्कन्द / SKANDA. subrahmaṇya. (For further details see under subrahmaṇya).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
स्कन्द, इर् और शोषणे । गत्याम् । इति कविकल्प-द्रुमः ॥
(भ्वा०-पर०-सक०-अनिट् ।) इर्, अस्कदत् । अस्कांत्सीत् । औ, स्कन्ता चस्कन्द ।इति दुर्गादासः ॥
स्कन्द, त क समाहृतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(अनन्तचुरा०-पर०-सक०-सेट् ।) दस्त्यवर्ग-तृतोयोपधोऽयम् । तच्चतुर्थोपध इति केचित् ।स्कन्दयति स्कन्दापयति अचस्कन्दत् । इतिदुर्गादासः ॥
स्कन्दः,
पुं,
 (स्कन्दते उत्प्लुत्य गच्छति स्कन्दतिशोषयति दैत्यान् वा । स्कन्द + अच् ।) कार्त्ति-केयः । इत्यमरः । १ । १ । ४२ ॥
तस्य उत्पत्तिषडा-ननपञ्चनामचतुर्म्मर्त्त्यभिषेकगणवाहनास्त्रादियथा, --नारद उवाच ।“किमर्थमेषकः क्रौञ्चो भिन्नः स्कन्देन सुव्रत ।एतन्मे विस्तराद्व्रह्मन् कथयस्वामितद्युते ॥
पुलस्त्र्य उवाच ।एतां ते कथयिष्यामि कथां पुण्यां पुरातनीम् ।यशोवृद्धिं कुमारस्य कार्त्तिकेयस्य नारद ॥
यत् पीतं वीतिहोत्रेण वीर्य्यं त्यक्तं पिनाकिनः ।तेनाक्रान्तोऽभवद्व्रह्मन् मन्दतेजा हुताशनः ॥
ततो जगाम देवानां सकाशममितद्युतिः ।दैवतैः प्रहितस्तूर्णं ब्रह्मलोकं जगाम ह ॥
स गच्छन् कुटिलां देवीं ददर्श पथि पावकः ।तां दृष्ट्वा प्राह चाधत्स्व तेजो यन्मम दुर्द्धरम् ॥
महेश्वरेण सन्त्यक्तं निर्दहेत् भुवनान्यपि ।तद्धारणाच्च कुटिले पुत्त्रो धन्यो भविष्यति ॥
इत्यग्निना सा कुटिला श्रुत्वा सुतमनुत्तमम् ।प्रक्षिप्तमात्रं जग्राह तेज ऐशं महापगा ॥
ततस्त्वधारयद्देवी शार्व्वं तेजः स्वपूपुषत् ।हुताशनोऽपि च भयात् यत्र तत्र परिभ्रमन् ॥
पञ्चवर्षसहस्राणि ह्यध्यास्ते हव्यभुक् ततः ।मांसमस्थीनि रक्तानि मेदोमज्जस्त्वचस्तथा ॥
रोमाणि चाक्षिकेशाद्याः सर्व्वे जाता हिर-ण्मयाः ।हिरण्यरेता लोकेऽस्मिन् विख्यातः पावकस्तदापञ्चवर्षसहस्राणि कुटिला ज्वलनोपमम् ।धारयन्ती तदा गर्भं ब्रह्मणः स्थानमागता ॥
पितामहस्तां क्षीणाङ्गीं सन्तप्यन्तीं महापगाम्दृष्ट्वा पप्रच्छ केनायं तव गर्भः समाहितः ॥
सा चाह शाङ्करं तेजः पावकेन समर्पितम् ।अप्यशक्तेन तेनाद्य निक्षिप्तं मयि सत्तम ॥
पञ्चवर्षसहस्राणि धारयन्त्याः पितामह ।अन्नपानादिकमपि न मेऽपच्यत कर्हिचित् ॥
तच्छ्रुत्वा भगवानाह गच्छ त्वमुदयं गिरिम् ।तत्रास्ति योजनशतं विस्तीर्णं सुरसेवितम् ॥
तमनुप्राप्य सुश्रोणि विस्तीर्णे गिरिसानुनि ।दशवर्षसहस्रान्ते ततो बालो भविष्यति ॥
ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा कुटिला गिरिमागता ।आगत्य गर्भं तत्याज मुखेनैवाद्रिनन्दिनी ॥
सा तु संत्यज्य तं बालं ब्रह्माणं सहसागमत् ।आपोमयी मन्त्रवशात् संयता कुटिला सती ॥
तेजसा चापि शार्व्वेण रौक्मः शरवणोऽभवत् ।तन्निवासवतश्चाग्रे पादपा मृगपक्षिणः ॥
ततो दशसु पूर्णेषु शरद्दशशतेष्वथ ।बालार्कदीप्तिः संजातो बालः कमललोचनः ॥
उत्तानशायी भगवान् दिव्ये शरवणे स्थितः ।मुखेऽङ्गुष्ठं समाक्षिप्य रुरोद घनराडिव ॥
एतस्मिन्नन्तरे देव्यः कृत्तिकाः षट् सुतेजसः ।ददृशुः स्वेच्छया यान्त्यो बालं शरवणे स्थितम् ॥
कृपायुक्ताः समाजग्मुर्यत्र स्कन्दः स्थितोऽभवत्अहं पूर्व्वमहं पूर्व्वं तस्मै स्तन्ये हि चुक्रुशुः ॥
विवदन्तीः स ता दृष्ट्वा षण्मुखः समजायत ।अवीभरन्तस्ताः सर्व्वाः शिशुं स्नेहाच्चकृत्तिकाः ॥
भ्रियमाणः सतीभिस्तु बालो वृद्विमगान्मुने ।कार्त्तिकेय इति ख्यातो जातः स बलिनांवरः ॥
एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मन् पावकं प्राह पद्मभूः ।कियत्प्रमाणः पुत्त्रस्ते वर्त्तते साम्प्रतं गुहः ॥
स तद्वचनमाकर्ण्य अजानन् तं हरात्मजम् ।प्रोवाच पुत्त्रं देवेश न वेद्मि कतमो गुहः ॥
तं प्राह भगवान् युक्तं तेजः पीतं पुरा त्वया ।त्रैयम्बकं त्रिलोकेशं जातः शरवणे शिशुः ॥
श्रुत्वा पितामहवचः पावकस्त्वरितोऽभ्यगात् ।उदयाद्रिञ्च कुटिला तं ददर्श हिते रता ॥
पप्रच्छ कुटिला देवी क्व शीघ्रं व्रजसे कवे ।सोऽब्रवीत् पुत्त्रदृष्ट्यर्थं जातं शरवणे शिशुम् ॥
साब्रवीत्तनयो मह्यं ममेत्याह च पावकः ।विवदन्तो ददर्शाथ स्वे च्छाचारी जनार्द्दनः ॥
ती पप्रच्छ किमर्थं वा विवादमिह चक्रतुः ।तमूचतुः पुत्त्रहेतो रुद्रशुक्रोद्भवादिति ॥
तावुवाच हरिर्देवो गच्छतं त्रिपुरान्तकम् ।स यद्वक्ष्यति देवेशः कुरुतं तदसंशयम् ॥
इत्युक्तौ वासुदेवेन कुटिलाग्नी हरान्तिकम् ।समभ्येत्योचतुस्तथ्यं कस्य पुत्त्रो भवेद्गुहः ॥
रुद्रस्तद्वाक्यमाकर्ण्य हर्षनिर्भरमानसः ।दिष्ट्या दिष्ट्येति गिरिजां प्रोद्भूतपुलकोऽब्रवीत्ततोऽम्बिका प्राह हरं देव गच्छाव तं शिशुम् ।दृष्ट्वा समागमेद्यां स तस्याः पुत्त्रो भविष्यति ॥
वाढमित्येव भगवान् समुत्तस्थौ वृषध्वजः ।सहोमया कुटिलया पावकेन च धीमता ॥
सम्प्राप्तास्ते शरवणं हरोमाकुटिलाग्नयः ।ददृशुः शिशुकं तञ्च कृत्तिकोत्सङ्गशायिनम् ॥
ततः स बालकस्तेषां मत्वा चिन्तितमादरात्योगी चतुर्म्मूर्त्तिरमूत् षण्मुखः स शिशुः पितुः ॥
कुमारः शङ्करमगात् विशाखो गिरिजामगात्कुटिलामगमच्छाखो नैगमेयोऽग्निमभ्यगात ॥
ततः प्रीतियुतो रुद्रः उवाच कुटिला तथा ।पावकश्चापि देवेशः परां मुदमवाप च ॥
ततोऽब्रुवन् कृत्तिकास्ताः षण्मुखः किं हरात्मजः ।ता अब्रवीत् हरः प्रीत्या विवेश वचनं मुने ॥
नाम्ना तु कार्त्तिकेयेति पुष्माकञ्च भवत्वसौ ।कुटिलायाः कुमारेति पुत्त्रोऽयं भविताव्ययः ॥
स्कन्द इत्येव विख्यातो गौरीपुत्त्रो भवत्वसौ ।गुह इत्येव नाम्ना च ममासौ तनयः स्मृतः ॥
महासेन इति ख्यातो हुताशस्यास्तु पुत्त्रकः ।सारस्वत इति ख्यातः सुतः शरवणस्य च ॥
एवमेष महायोगी पृथिव्यां ख्यातिमेष्यति ।षडास्यत्वान्महाबाहुः षण्मुखो नाम गीयते ॥
इत्येवमुक्ता भगवान् शूलपाणिः पितामहम् ।सस्मार दैवतैः सार्द्धं तेऽप्याजग्मुस्त्वरान्विताः ॥
प्रणिपत्य च कामारिं उमाञ्च गिरिनन्दिनीम् ।दृष्ट्वा हुताशनं प्रीत्या कुटिलां कृक्षिकास्तथा ॥
ददृशुर्बालमत्युग्रं षण्मुखं सूर्य्यसन्निभम् ।मुष्णन्तमिव चक्षूंषि देवानां स्वेन तेजसा ॥
कौतुकाभिवृताः सर्व्वे एवमूचः सुरोत्तमाः ।देवकार्य्यं त्वया देव कृतं देव्याग्निना तथा ॥
तदुत्तिष्ठ व्रजामोऽद्य तीर्थमौजसमव्ययम् ।कुरुक्षेत्रे सरस्वत्यामभिषिञ्चाम षण्मुखम् ॥
सेनायाः पतिरस्त्वेष देवगन्धर्व्वकिन्नराः ।महिसं घातयत्वे ष तारकञ्च सुदारुणम् ॥
वाढमिप्यब्रवीच्छर्व्वः समुत्तस्थुः सुरास्ततः ।कुमारसहिता जग्मुः कुरुक्षेत्रं महाफलम् ॥
तत्रैव देवताः सेन्द्रा रुद्रब्रह्मजनार्द्दनाः ।यत्नमस्याभिषेकार्थं चक्रुर्म्मुनिगणैः सह ॥
ततोऽम्बुना सप्तसमुद्रवाहिनी-नदीजलेनापि महाफलेन ।वनौषधीभिश्च सहस्रमूर्त्तिभि-स्तदाभ्यषिञ्चन्त हराच्युताद्याः ॥
अभिषिञ्चति सेनान्यां कुमारे दिव्यरूपिणि ।जगुर्गन्धर्व्वपतयो ननृतुश्चाप्सरोगणाः ॥
अभिषिक्तं कुमारञ्च गिरिपुत्री निरीक्ष्य हि ।स्नेहात्तत्सङ्गमं स्कन्दं मूर्द्ध्यजिघ्रन्मुहुर्म्मुहुः ॥
जिघ्रती कार्त्तिकेयस्य अभिषेकार्द्रमाननम् ।भात्यद्रिजा यथेन्द्रस्य देवमातादितिः पुरा ॥
तदाभिषिक्तं तनयं दृष्ट्वा शर्व्वो मुदं ययौ ।पावकः कृर्त्तिकाश्चैव कुटिला च यशस्विनी ॥
ततोऽभिषिक्तस्य हरः सैनापत्ये गुहस्य तु ।प्रथमांश्चतुरः प्रदाच्छक्रतुल्यपराक्रमान् ॥
घण्टाकर्णं लोहिताक्षं नन्दिषेणं शुदारुणम् ।चतुर्थं बलिनां मुख्यं ख्यातं कुमुदमालिनम् ॥
हरदत्तान् गणान् दृष्ट्वा देवाः स्कन्दस्य नारद ।प्रददुः प्रमथानन्यान् सर्व्वे ब्रह्मपुरोगमाः ॥
स्याणुर्ब्रह्मा गणं प्रादाद्विष्णुः प्रादात् गणत्रयम्संक्रमं विक्रमञ्चैव तृतीयञ्च पराक्रमम् ॥
उक्षेशं पंङ्कजं शक्रो रविर्दण्डकपिङ्गलौ ।चन्द्रो मणिं वसुमणिं अश्विनौ नन्दिनन्दिनौ ॥
ज्योतिर्हुताशनः प्रादात् ज्वालाजिह्वं तथा-परम् ।कुन्दनिष्कुन्दकुमुदान् धाता चानुचरान् ददौ ॥
चक्रानुचक्रौ त्वष्टा च वेधातिस्थिरदुस्थिरौ ।पाणित्यजं कालकञ्च प्रादात् पूषा महाबलौ ॥
स्वर्णमालं धनार्कञ्च हिमवान् प्रमथोत्तमौ ।प्रादाद्दे वोच्छ्रितो बिन्ध्यस्तुतिशृङ्गञ्च पार्षदम् ॥
सुवर्च्चसञ्च वरुणः प्रददौ चातिवर्च्चसम् ।सग्रहं विग्रहञ्चैव नागाभिजयसंजयौ ॥
उन्मादं शङ्कुकर्णञ्च पुष्पदन्तं तथाम्बिका ।दुर्गञ्चातिबलञ्चैव श्रेष्ठौ चानुचरावुभौ ॥
परिघं चटकं भीमं दाहाभिदहनौ तथा ।प्रददावंशुमाल्यञ्च प्रमथान् षण्मुखाय हि ॥
यमः प्रमाथमुन्माथं कालसेनमजामुखम् ।तालशक्रं नाडिजञ्च षडेवानुचरान् ददौ ॥
सुप्रभं शुभकर्म्माणं विधृतो दानवेश्वरौ ।सुप्रसुत्यं सन्नमित्र सुप्रजञ्च द्विजोत्तम ॥
अनन्तः शङ्कुपीठञ्च निकुम्भकुमुदावजः ।एकाक्षं कुलटीचक्रः किचीटः कलसोदरः ॥
”किचीटस्थाने किरीटः इति च पाठः ।“सूचीवक्त्रः कोकनदः प्रदासः सिद्धकोऽव्ययः ।गणाः पञ्चदशैते वै यक्षैर्दत्त्वा गुहस्य च ।कालिन्द्याः कलकन्दश्च नर्म्मदाया रणोत्कटः ।गोदावर्य्याः सिद्धपात्रस्तमसायास्तु पङ्कजः ॥
सहस्रबाहुः सीताया वञ्जुलायाः स्मितोदरः ।मन्दाकिन्याः सुबाहुश्च विपद्यायाः प्रियङ्करः ॥
ऐरावत्याश्चतुर्दंष्ट्रः षोडशाक्षोऽपरस्तथा ।मार्जारं कौशिकी प्रादात् क्रथक्रौञ्चौ चगोतमी ॥
बाहुदा शतशीर्षञ्च बाहा गोनन्दनन्दिनौ ।भीमं भीमरथी प्रादात् दुर्गारिं सरयूर्ददौ ॥
अष्टबाहुं ददौ काशी सुबाहुमपि गण्डकी ।महानन्दी चित्रदेवं चित्रा चित्ररथं ददौ ॥
कुहुः कुवलयं प्रादात् मधुवर्णं मधूदका ।जम्बूकं धूतपापा च वेण्वा पेटाननं ददौ ॥
स्तुता प्रथमपर्णञ्च रेवा सागरवेगिनम् ।प्रभावा पाशजं प्रादात् काञ्चना कनकप्रभम् ॥
धृतपत्रञ्च विमला चारुवक्त्रं मनोहरा ॥
अपापा च महारामं वेण्वा विद्रुमसुप्रभम् ॥
सुप्रसादं सुवेण्वा च जिष्णु मोघवती ददौ ।यज्ञबाहु विशाला च सरस्वत्या ददुर्गणान् ॥
कुटिलातनयस्यादात् दशशक्रबलाद्गणान् ।करालं शितकेशञ्चं कृष्णकेशं जटाधरम् ॥
मेघनादं चतुर्दंष्ट्रं विद्युजिह्वं दशाननम् ।सोमाप्यायनमेवोग्रं देवयाजिनमेव च ॥
हंसास्यं कुण्डजठरं बहुग्रीवं हयाननम् ।कूर्म्मग्रीवञ्च पञ्चैतान् ददुः पुत्त्राय कृत्तिकाः ॥
स्थूलजङ्घं कुण्डवक्त्रं लोहजङ्घं महाननम् ।पिण्डारकञ्च पञ्चैतान् ददुः स्कन्दाय चर्षयः ॥
नागजिह्वं चन्द्रभासं पाणिकूर्म्मं शशिष्करम् ।वासवक्त्रं सजम्बूकं ददौ तीर्थः पृथूदकः ॥
चक्रतीर्थं सुचक्राख्यं मकराक्षं गयाशिरः ।गणं पञ्चशिखं नाम ददौ कनखलः स्वयम् ॥
बन्धुदत्तं वालिशिरो वालुसारञ्च पुष्करम् ।सर्व्वौजसं माहिषकं मानसं पिङ्गलं तथा ॥
रुद्रमौशनसः प्रादात् ततोऽन्या मातरो ददुः ।वसुदामां शोणतीर्थः प्रभासो नन्दिनीमपि ॥
इन्द्रतीर्थं विशोकाञ्च उदपानं घनस्वनाम् ।सप्तसारस्वतः प्रादात् मातरश्चतुरोऽद्भुताः ॥
जितप्रियां माधवीञ्च तीर्थनेमिं मिताननाम् ।एकलूतां नागतीर्थः कुरुक्षेत्रं पलाशदाम् ॥
ब्रह्मात्मनिः खण्डशिलां भद्रकालीं त्रिपिष्टपः ।पैण्डी भैण्डी योषभैण्डी प्रादादुरदरपावनः ॥
सोपानीयां महान्प्रादाच्छालिकां मानसोह्रदःशतपुण्ड्रां शतानन्दां तथोलूखलमेखलाम् ॥
पद्मावतीं माधवीञ्च ददौ बदरिकाश्रमः ।सुखसामेकचूलाञ्च देवीं धर्म्मधरां तथा ॥
उकाथनीं वेदमित्रां केदारो मातरो ददौ ।सुनक्षत्राञ्च करणां सुप्रभावां सुमङ्गलीम् ॥
वेदमित्रां चित्रसेनां ददौ रुद्रो महाबलः ।कोटराक्षी संयताक्षामसतीं बहुपुत्त्रिकाम् ।पलितां कमलाक्षीञ्च प्रयासां मानसो ददौ ॥
सुपलीं मधुकुम्भाञ्च ख्यातिं दहदहां पराम् ।प्रादाद्वै कार्त्तिकेयाय सर्व्वपापविमोचनः ॥
सान्तानिकां विकलिकां क्रमुकां खरवासिनीजलेश्वरी कुक्कुटिका सुदामा लोहमेखला ॥
वपुष्मत्युन्मुकाक्षी च केकनामा महाशनी ।रौद्रा भूभुविका तुण्डा श्वेततीर्थो ददौ त्विमाः ॥
एतानि भूतानि गणाश्च मातरोदृष्ट्वा महात्मा विनतातनूजः ।ददौ मयूरं स्वसुतं महाजवंतथारुणश्चाद्भुतरत्नमुत्तमम् ॥
शक्तिं हुताशोऽद्रिसुता तु वस्त्रंदण्डं गुरुः सा कुटिला कमण्डलुम् ।मालां हरिः शूलधरः पताकांकण्ठे च हारं मघनानुरस्तः ॥
गणैर्वृतो मातृभिरन्वितश्चमयूरसंस्थो वरशक्तिपाणिः ।सैन्याधिपत्ये स वृतो भवेनरराज सूर्य्येव महावपुष्मान् ॥
”इति वामनपुराणे कार्त्तिकेयोत्पत्तौ ५४ अध्यायः ॥
देव्या द्वारपालविशेषः । तस्य बलिर्यथा --“महानवम्यां शरदि रात्रौ स्कन्दविशाखयोः ।यवचूर्णमयं कृत्वा रिपुं मृण्मयमेव वा ॥
शिरश्छित्त्वा बलिं दद्यात् कृत्वा तस्य तु मन्त्रतःअनेनैव तु मन्त्रेण खङ्गमामन्त्र्य यत्रतः ॥
रक्तं किलकिली घोरघोरा धारविहिंसकः ।ब्रह्मशिख्याम्बिकाशिख्यममुकं चारिसत्तमम् ॥
तान्तो विसर्गसहितः स च बिन्दुयुतोऽपरः ।ब्रह्माग्नियोगश्चन्द्रेण बिन्दुना च समन्वितः ॥
शिरश्छित्त्वा बलिं दद्यात् कृत्वा तस्य तुमन्त्रतः ।अनेनैव तु मन्त्रेण बिन्दुना च समन्वितः ॥
फडन्ते बलिषु प्रोक्तः खङ्गे स्कन्दविशाखयोः ॥
रक्तद्रव्यैः सेचयित्वा कृत्तिमं तं रिपुं बलिम् ॥
कुचन्दनस्य तिलकं ललाटेऽभिनिवेशयेत् ।रक्तमाल्यधरं कृत्वा रक्तवस्त्रधरं तथा ॥
कण्ठे बद्ध्वा रक्तसूत्रैर्नाभौ माल्यञ्च कृत्रिमम् ।दत्त्वोत्तरशिरःस्कन्धं कृत्वा खङ्गेन च्छेदयेत् ॥
शिरस्तस्य ततो दद्यात् स्कन्दाय तेन मन्त्रतः ।चतुर्द्दशस्वराग्निभ्यां संयुक्तः स परः समम् ॥
परतः परतः पूर्व्वं चन्द्रबिन्दुसमन्वितः ।स्कन्दस्य मूलमन्त्रोऽयं तेन तस्मै बलिं सृजेत् ॥
चतुर्द्द शस्वराग्निभ्यां पतृतीयन्तु पूर्व्ववत् ।प्रोक्तो विशाखमन्त्रोऽयं तेन तस्मै बलिं सृजेत् ॥
कुटिलाक्षौ कृष्णपिङ्गवर्णौ रक्तांशुधारिणौ ।त्रिशूलं करबालञ्च पाणिभ्यां दक्षिणे तथा ॥
बिभ्रतौ नृकपालञ्च कर्त्तृकञ्चापि वामतः ।त्रिनेत्रौ नरमुण्डानां मालामुरसि बिभ्रतौ ॥
विकटौ दशनैर्भीमैर्गणेशौ द्वारपालकौ ।ध्यानेन चिन्तयेद्देव्याः पुरतः संस्थितौ सदा ॥
”इति कालिकापुराणे ६६ अध्यायः ॥
* ॥
(महादेवः । इति महाभारतम् । १३ । १७ । १०३ ॥
नृपतिः । इति जटाधरः ॥
शरीरम् । इतित्रिकाण्डशेषः ॥
पारदः । इति राजनिर्घण्टः ॥
नदीतटम् । पण्डितः । इति केचित् ॥
बालकस्यग्रहविशेषः । (यथा, --“स्कन्दो विशाखो मेषाख्यः श्वग्रहः पितृ-संज्ञितः ।शकुनिः पूतना शीतपूतना दृष्टिपूतना ॥
मुखमण्डलिका तद्वद्रेवती शुष्करेवती ।तेषां ग्रहीष्यतां रूपं प्रततं रोदनं ज्वरः ॥
सामान्यं रूपमुत्त्रासजृम्भाभ्रूक्षेपदीनताः ।फेनस्रावोर्द्ध्वदृष्टोष्ठदन्तदंशप्रजागराः ॥
रोदनं कूजनं स्तन्यविद्वे षस्वरवैकृतम् ।नखैरकस्मात् परितः स्वधात्र्यङ्गविलेखनम् ॥
तत्रैकनयनस्रावी शिरो विक्षिपते मुहुः ।हतैकपक्षः स्तब्धाङ्गः सस्वेदो नतकन्धरः ॥
दन्तखादी स्तनद्वेषी त्रस्यन् रोदिति विस्वरः ।वक्रवक्त्रे वमेल्लालां भृशमूर्द्धं निरीक्षते ॥
वसासृग्गन्धिरुद्विग्नो बद्धमुष्टिशकृच्छिशुः ।चलितैकाक्षिगण्डभ्रूः संरक्तो भयलोचनः ॥
स्कन्दार्त्तस्तेन वैकल्यं मरणं वा भवेद्ध्रुवम् ॥
”इत्युत्तरस्थाने तृतीयेऽध्याये वाभटेनोक्तम् ॥
)तस्य चिकित्सा बालग्रहशब्दे द्रष्टव्या ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
स्कन्द समाहारे अद० च०
उभ०
सक०
 सेट् । स्कन्दयति ते अचस्कन्दत त ।
स्कन्द गतौ शोषणे च
भ्वा०
पर०
 नक० अनिट् । स्कन्दतिइरित् अस्कदत अस्कान्त्सीत् चस्कन्द । आ + आक्रमणे
स्कन्द
पु०
 स्कन्दते उत्प्लुत्य गच्छति अच् । कार्त्तिकेये अमरःअग्निकुमारशब्दे ५४ पृ० तस्योत्पत्तिरुक्ता । स्कन्दग्रह-स्कन्दापस्मारौ ग्रहशब्दे २७४५ पृ० सुश्रुतोक्तौ दर्शितौ ।२ नृपतौ जटा० ३ देहे त्रिका० ४ पारेदे रजनि० ५ बाल-ग्रहभेदे सुश्रुतः ।
Capeller
German
स्कन्द
m.
 das Verspritzen (intr.)
der Überfaller
(N. des Kriegsgottes).
Grassman
German
(skanda), m., Hüpfer [von skand], in tṛṇaskandá.
Burnouf
French
स्कन्द स्कन्द
m.
 le corps.
Rive d'un fleuve.
Prince,
roi
homme instruit et habile.
Skanda ou Kārttikeya, dieu de
la guerre et fils de Śiva
gr.
Κάνδαος.
Stchoupak
French
स्कन्द-
m.
 destruction, perte
dieu de la guerre (et de la maladie, des
voleurs), fils de Śiva, Kārttikeya
-ता-
f.
 condition de Skanda.
°गुप्त-
m.
n.
 de divers personnages.
°ग्रह-
m.
 Skanda comme démon (causant des maladies).
°जननी-
f.
 Pārvatī.
°दास-
m.
n.
 d'un marchand.
°पुत्र-
m.
 fils de Skanda (dit d'un voleur).
°पुराण- nt.
n.
 d'un Purāṇa.
°राज-
m.
 le roi Skanda.
स्कन्दापस्मार- (-मर-)
m.
 démon causant une maladie
particulière.