| YouTube Channel

सूत्रं (sUtraM)

 
Apte 1890
English
सूत्रं [सूत्र्-अच्] 1 A thread, string, line, cord
पुष्पमालानुषंगेण सूत्रं शिरसि धार्यते Subhāṣ.
मणौ वज्रसमुत्कीर्णे सूत्रस्येवास्ति मे गातिः R. 1. 4.
2 A fibre
सुरांगना कर्षति खंडिताग्रात्सूत्रं मृणालादिव राजहंसी V. 1. 18, Ku. 1. 40.
3 A wire.
4 A collection of threads.
5 The sacred thread or sacrificial cord worn by members of the first three classes
शिखासूत्रवान् ब्राह्मणः Tarka K.
6 The string or wire of a puppet.
7 A short rule or precept, an aphorism.
8 A short or concise technical sentence used as a memorial rule
it is thus defined:
स्वल्पाक्षरमसंदिग्धं सारवद्विश्वतोमुखम् । अस्तोभमनवद्यं च सूत्रं सूत्रविदो विदुः.
9 Any work or manual containing such aphoristic rules
e. g. मानवकल्पसूत्र, आपस्तंबसूत्र, गृह्यसूत्र &c.
10 A rule, canon, decree (in law).
Comp.
आत्मन् a. having the nature of a string or thread. (
m.) the soul.
आली a string of beads &c. worn round the neck, a necklace.
कंठः {1} a Brāhmaṇa. {2} a pigeon, dove. {3} a wag-tail.
कर्मन् n. carpentry.
कारः,
कृत् m. an author or composer of Sūtras.
कोणः, कोणकः a small drum shaped like an hourglass (डमरु).
गंडिका a kind of stick used by weavers in spinning threads.
चरणं N. of a class of charanas or Vedic schools which introduced various Sūtra works.
तंतुः a thread, string.
तर्कुटी a distaff, spindle.
दरिद्र a. ‘poor in threads’, having a small number of threads, thread-bare
अयं पटः सूत्रदरिद्रतां गतः Mk. 2. 9.
धरः,
धारः {1} ‘the thread-holder’, a stage-manager, the principal actor who arranges the cast of characters and instructs them, and takes a prominent part in the Prastāvanā or prelude
he is thus defined.
नाट्यस्य यदनुष्ठानं तत्सूत्रं स्यात्सबीजकम् । रंगदैवतपूजाकृत् सूत्रधार इति स्मृतः ॥. {2} a carpenter, an artisan. {3} the author of a set of aphorisms. {4} an epithet of Indra.
पिटकः N. of one of the three collections of Buddhistic writings.
पुष्पः the cotton plant.
भिद् m. a tailor.
भृत् m. = सूत्रधार q. v.
यंत्रं {1} ‘a thread machine’, shuttle. {2} a weaver's loom.
वीणा a kind of lute.
वेष्टनं a weaver's shuttle.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
सूत्रं,
क्ली,
 (सूत्र्यतेऽनेनेति । सूत्रत् क ग्रन्थने +णिच् + “एरच् ।” इत्यच् । यद्वा षिव्यु तन्तु-सन्ताने + “सिविमुच्योष्टेरू च ।” उणा० ४ ।१६२ । इति ष्ट्रन् । टेरू च ।) वस्त्रारम्भकम् ।सूता इति भाषा । तत्पर्य्यायः । तन्तुः २ ।इत्यमरजटाधरौ ॥
सूत्रतन्तुः ३ । इति भरत-धृतहारावली ॥
(यथा, रघुः । १ । ४ ।“अथवा कृतवाग्दारे वंशेऽस्मित् पूर्व्व-सूरिभिः ।मणौ वज्रसमुत्कीर्णे सूत्रस्येवास्ति मे गतिः ॥
”यज्ञसूत्रम् । यथा, महानिर्व्वाणे । १ । ४८ ।“ब्राह्मण्यचिह्नमेतावत् केवलं सूत्रधारणम् ॥
”)व्यवस्था । शास्त्रादिसूचनाग्रन्थः । इति मेदिनी ॥
सूत्रलक्षणं यथा, --“स्वल्पाक्षरमसन्दिग्धं सारवद्विश्वतोमुखम् ।अस्तोभमनवद्यञ्च सूत्रं सूत्रविदो विदुः ॥
”इति मुग्धबोधटीकायां दुर्गादासः ॥
(कारणम् । निमित्तम् । यथा, भागवते । ४ ।६ । ४३ ।त्वमेव धर्म्मार्थदुघाभिपत्तयेदक्षेण सूत्रेण ससर्ज्जिथाध्वरम् ॥
”)