| YouTube Channel

साधुः (sAdhuH)

 
Hindi
Hindi
एक संत
Apte Hindi
Hindi
साधुः
पुं*
 - -
"भद्रपुरुष, पुण्यात्मा"
साधुः
पुं*
 - -
"ऋषि, मुनि, संत"
साधुः
पुं*
 - -
सौदागर
साधुः
पुं*
 - -
जैनसाधु
साधुः
पुं*
 - -
"सूदखोर, महाजन"
साधुः
अव्य* - -
"अच्छा, बहुत अच्छा, शाबास, बढ़िया "
साधुः
अव्य* - -
"काफी, बस"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 साधुः, महात्मा
noun
संसारं त्यक्त्वा धर्मम् अनुसृत्य जीवति।
"साधोः जीवनं परोपकारेण गच्छति।"
Synonyms:
 आर्यः, आर्यजनः, आर्यमिश्रः, साधुः, सज्जनः, महाजनः, महाशयः
noun
कर्तव्यमाचरन् कार्यमकर्तव्यमनाचरन् , तिष्ठति प्रकृताचारे सः।
"आर्यान् पूजयेत्। / यद् आर्यमस्यामभिलाषि मे मनः।"
अमरकोशः
Sanskrit
Word: साधुः
Root: साधुः
Gender: undefined
Number: undefined
Meaning(s):
⇒ None
Shloka(s):
3|3|83|2 ► सत्ये साधौ विद्यमाने प्रशस्तेऽभ्यर्हिते च सत्॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 3|3|83|2 ⇢ सन् (सत्) (पुं)
➠ 3|3|83|2 ⇢ सत् (सत्) (स्त्री)
➠ 3|3|83|2 ⇢ सत् (सत्) (नपुं)
Related word(s):
जातिः ➡ द्रव्यम्
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
साधुः,
पुं,
 (साध्यति निष्पादयति धर्म्मादिकार्य्यमिति । साध + “कृवापाजीति ।” उणा० ११ । इति उण् ।) उत्तमकुलोद्भवः । तत्पर्य्यायः ॥
महाकुलः २ कुलीनः ३ आर्य्यः ४ सभ्यः ५सज्जनः ६ । इत्यमरः । २ । ७ । ३ ॥
कुलजः ७साधुजः ८ कुलकः ९ कुलिकः १० । इति शब्द-रत्नावली ॥
कुल्यः ११ कौलेयकः १२ इतिभरतः ॥
जिनः । मुनिः । इति हेमचन्द्रः ॥
* ॥
साधुलक्षणं यथा, --“यथालब्धोऽरिसन्तुष्टः समचित्तो जितेन्द्रियः ।हरिपादाश्रयो लोके विप्रः साधुरनिन्दकः ॥
१ ॥
निर्वैरः सदयः शान्तो दन्भाहङ्कारवर्ज्जितः ।निरपेक्षो मुनिर्व्वीतरागः साधुरिहोच्यते ॥
२ ॥
लोभमोहमदक्रोधकामादिरहितः सुखो ।कृष्णाङ्घ्रिशरणः साधुः सहिष्णुः समदर्शनः ॥
३ ॥
समचित्तो मुनिः पूतो गोविन्दचरणाश्रयः ।सर्व्वभूतदयः कार्ष्णो विवेकी साधुरुत्तमः ॥
४ ॥
कृष्णार्पितप्राणशरीरबुद्धिःशान्तेन्द्रियस्त्रीसुतसम्पदादिः ।आसक्तचित्तः श्रवणादिभक्ति-र्यस्येह साधुः सततं हरेर्यः ॥
५ ॥
कृष्णाश्रयः कृष्णकथानुरक्तःकृष्णेष्टमन्त्रस्मृतिपूजनीयः ।कृष्णानिशं ध्यानमनास्त्वनन्योयो वै स साधुर्म्मुनिवर्य्यकार्ष्णः ॥
” ६ ॥
इति पाद्मोत्तरखण्डे ९९ अध्यायः ॥
* ॥
अन्यच्च ।“न प्रहृष्यति सम्माने नावमानेन कुप्यति ।न क्नुद्धः परुषं ब्रूयादेतत् साधोस्तु लक्षणम् ॥
”इति गारुडे । ११३ । ४२ ॥
* ॥
तस्य स्वभावो यथा, --“त्यक्तात्मसुखभोगेच्छाः सर्व्वसत्त्वसुखैषिणः ।भवन्ति परदुःखेन साधवो नित्यदुःखिताः ॥
परदुःखातुरा नित्यं स्वसुखानि महान्त्यपि ।नापेक्षन्ते महात्मानः सर्व्वभूतहिते रताः ॥
परार्थमुद्यताः सन्तः सन्तः किं किं न कुर्व्वते ।तादृगप्यम्बुधेर्व्वारि जलदैस्तत् प्रपीयते ॥
एक एव सतां मार्गो यदङ्गीकृतपालनम् ।दहन्तमकरोत् क्रोडे पावकं यदपां पतिः ॥
आत्मानं पीडयित्वापि साधुः सुखयते परम् ।ह्लादयन्नाश्रितान् वृक्षोदुःखञ्च सहते स्वयम् ॥
”इति वह्निपुराणे दानावस्थानिर्णयनामाध्यायः ॥
(तथा, महानिर्व्वाणतन्त्रे । १ । २२ ।“देवायतनगा मर्त्त्या देवकल्पा दृढव्रताः ।सत्यधर्म्मपराः सर्व्वे साधवः सत्यवादिनः ॥
”)तस्य प्रशंसा यथा, --यत्पूजायां भवेत् पूज्यो दृष्ट्या न यमदर्शनम् ।पापसंघः स्पर्शनाच्च किमहो साधुसङ्गमः ॥
साधूनां हृदयं धर्म्मो वाचो वो नः सनातनाः ।कर्म्मक्षयाणि कर्म्माणि यतः साधुर्हरिः स्वयम् ॥
”इति कल्किपुराणे ३० अध्यायः ॥
* ॥
(एतदाचारस्तु चतुर्व्विधधर्म्मप्रमाणान्यतमः ।यथा, मनुः । २ । ६ ।“वेदोऽखिलो धर्म्ममूलं स्मृतिशीले च तद्विदाम्आचारश्चैव साधूनामात्मनस्तुष्टिरेव च ॥
”)कलिशूद्रस्त्रीणां साधुत्वं तत्कारणञ्च यथा ।“कलिः साध्विति यत् प्रोक्तं शूद्रः साध्वितियोषितः ।यच्चाह भगवान् साधुर्धन्याश्चेति पुनः पुनः ॥
तत् सर्व्वं श्रोतुमिच्छामो न चेत् गुह्यं महामुनेइत्युक्तो मुनिभिर्व्यासः प्रहस्येदमथाब्रवीत् ॥
श्रूयतां भो मुनिगणा यदुक्तं साधु साध्वितियत् कृते दशभिर्व्वर्षैस्त्रेतायां हायनेन तत् ॥
द्वापरे तच्च मासेन अहोरात्रेण तत् कलौ ।तपसो ब्रह्मचर्य्यस्य जपादेश्च फलं द्विजाः ॥
प्राप्नोति पुरुषस्तेन कलिः साध्विति भाषितम्ध्यायन् कृते यजन् यज्ञैस्त्रेतायां द्वापरेऽर्च्चयन् ॥
यदाप्नोति तदाप्नोति कलौ संकीर्त्त्य केशवम् ।धर्म्मोत्कर्षमतीवात्र प्राप्नोति पुरुषः कलौ ॥
स्वल्पायासेन धर्म्मज्ञास्तेन तुष्टोऽस्म्यहं कलेः ॥
*व्रतचर्य्यापरैर्ग्राह्या वेदाः पूर्व्वं द्विजातिभिः ।ततस्तु धर्म्मसंप्राप्तैर्यष्टव्यं विधिवद्धनैः ॥
वृथाकथा वृथाभोज्यं वृथेज्या च द्विजन्मनाम् ।पतनाय तथा भाव्यं तैस्तु संयमिभिः सदा ॥
असम्यक्करणे दोषास्तेषां सर्व्वेषु वस्तुषु ।भक्ष्यपेयादिकं चैषां नेच्छाप्राप्तिकरं द्विजाः ॥
पारतन्त्रं समस्तेषु तेषां कार्य्येषु वै यतः ।जयन्ति ते निजान् लोकान् क्लेशेन महताद्विजाः ॥
द्विजशुश्रूषयैवैष पाकयज्ञाधिकारवान् ।निजं जयति वै लोकं शुद्धो धन्यतरस्ततः ॥
भक्ष्याभक्ष्येषु नास्यास्ति पेयापेयेषु वा यतः ।नियमो मुनिशार्द्दूलास्ते नासौ साध्वितीरितम् ॥
स्वधर्म्मस्याविरोधेन नरैर्लब्धं धनं सदा ।प्रतिपाद्यञ्च पात्रेषु यष्टव्यञ्च यथाविधि ॥
तस्यार्जने महान् क्लेशः पालने च द्विजोत्तमाः ।तथा सद्विनियोगाय विज्ञेथं गहनं नृणाम् ॥
एभिरन्यै स्तथा क्लेशैः पुरुषा द्विजसत्तमाः ।निजान् जयन्ति वै लोकान् प्राजापत्यादिकान्क्रमात् ॥
योषित्शुश्रूषणं भर्त्तुः कर्म्मणा मनसा गिरा ।कुर्व्वती समवाप्नोति तत्सालोक्यं ततो द्विजाः ॥
नातिक्ले शेन महता तानेव पुरुषो यथा ।तृतीयं व्याहृतं तेन मया साध्विति योषिताम् ॥
”इति विष्णुपुराणे । ६ । २ । १२ -- २९ ॥
साधुः, त्रि, (साध्यति कार्य्यमिति । साध + उण् ।)वार्द्धुषिकः । चारुः । (यथा, महाभारते । १ ।१०७ । ८ ।“न किञ्चिद्वचनं राजन्नब्रवीत् साध्वसाधु वा ॥
”)सज्जनः । इति मेदिनी ॥