| YouTube Channel

सर्पः (sarpaH)

 
Apte
English
सर्पः [sarpḥ], [सृप्-घञ्]
Serpentine or winding motion, gliding.
Flowing, going.
A snake, serpent.
N.
 of a tree (नागकेशर).
The Āśleṣā constellation.
N.
 of a tribe of Mlechchhas or barbarians.
Comp.
 -अक्षी a kind of plant (Mar. थोर मुंगूसवेल). -अदनी the ichneumon plant (Mar. मुंगूसवेल).
अरातिः, अरिः an ichneumon.
an epithet of Garuḍa. -अशनः a peacock. -आवासः an ant-hill. -आवासम्, -इष्टम् the sandal tree. -ईश्वरः
N.
 of Vāsuki.-गतिः a snake's tortuous movement (in wrestling).-गन्धा the ichneumon plant (Mar. लघु मुंगूसवेल). -छत्रम् a mushroom. -तृणः an ichneumon.
दंष्ट्रा a snake's fang.
Croton Polyandrum (दन्ती). -दण्डा a kind of pepper. -दमनी
N.
 of a plant (Mar. वांझ कर्टोली). -द्विष् a peacock. -धारकः a snake charmer. -निर्मोचनम् the cast-off skin of a snake. -फणिजः the gem found in a snake's head, the snake-gem. -बन्धः an artifice, subtle device. -भुज्
m.
a crane.
a large snake. -भृता the earth. -मणिः a snake-gem. -राजः
N.
 of Vāsuki. -लता Piper Betel (नागवल्ली)
also सर्पवल्ली. -विद्m. a conjuror, snake-charmer. -विद्या, -वेदः Snakescience
सर्पदेवजनविद्यामेतद्भगवो$ध्येमि Ch.
Up.*
 7.1.2.-सत्रम् a sacrifice for the destruction of serpents (performed by king Janamejaya). -सत्रिन्
m.
N.
 of king Janamejaya
see जनमेजय. -हन् m
an ichneumon.
N.
 of Garuḍa.
Apte 1890
English
सर्पः 1 [सृप्-घञ्] Serpentine or winding motion, gliding.
2 Flowing, going.
3 A snake, serpent.
4 N. of a tree (नागकेशर).
5 The Āśleṣā constellation.
6 N. of a tribe of Mlecchas or barbarians.
Comp.
अरातिः
अरिः {1} an ichneumon. {2} a peacock. {3} an epithet of Garuḍa.
अशनः a peacock.
आवासं,
इष्टं the sandal tree.
ईश्वरः N. of Vāsuki.
छत्रं a mushroom.
तृणः an ichneumon.
दंष्ट्रा a snake's fang.
धारकः a snakecharmer.
फणिजः the gem found in a snake's head, the snake-gem.
भुज् m. {1} a peacock. {2} a crane. {3} a large snake.
मणिः a snake-gem.
राजः N. of Vāsuki.
विद् m. a conjuror, snake-charmer.
सत्रं a sacrifice for the destruction of serpents (performed by king Janamejaya).
सत्रिन् m. N. of king Janamejaya
see जनमेजय.
हन् m. {1} an ichneumon. {2} N. of Garuḍa.
Apte Hindi
Hindi
सर्पः
पुं*
 - सृप् + घञ्
"सर्पीली गति, घुमावदार चाल, खिसकना"
सर्पः
पुं*
 - सृप् + घञ्
"अनुसरण, गमन"
सर्पः
पुं*
 - सृप् + घञ्
"नाग, साँप"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 कीटकः, कीटः, कृमिः, क्रिमिः, नीलङ्गुः, नीलाङ्गुः, सर्पः, सर्पी, सर्पिणी
noun
कृमिजातिः।
"वाय्वग्न्यम्बुप्रकृतयः कीटकस्तु विविधाः स्मृताः।"
Synonyms:
 सर्पः, भुजगः, भुजङ्गः, अहिः, भुजङ्गम्, उरगः, पृदाकुः, आशीविषः, विषधरः, चक्री, व्यालः, सरीसृपः, कुण्डली, गूढपात्, चक्षुःश्रवा, काकोदरः, फणी, दर्वीकरः, दीर्घपृष्ठः, दन्दशूकः, विलेशयः, उरगः, पन्नगः, भोगौ, जिह्नगः, पवनाशनः, विलशयः, कुम्भीनसः, द्विरसनः, भेकभुक्, श्वसनोत्सुकः, फणाधरः, फणधरः, फणावान्, फणवान्, फणाकरः, फणकरः, समकोलः, व्याडः, दंष्ट्री, विषास्यः, गोकर्णः, उरङ्गमः, गूढपादः, विलवासी, दर्विभृत्, हरिः, प्रचालकी, द्विजिह्वः, जलरुण्डः, कञ्चुकी, चिकुरः, भुजः
noun
जन्तुविशेषः, सः अगात्रायतसशल्कजन्तुः यः उरसा गच्छति।
"सर्पाः शून्यागारे वसन्ति।"
अमरकोशः
Sanskrit
Word: सर्पः
Root: सर्प
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ snake
⇒ serpent
⇒ creeping
⇒ crawling
⇒ serpent-demon
⇒ stealing along
⇒ tortuous motion
⇒ particular constellation
⇒ Indian rose chestnut [Mesua Roxburghii - Bot.]
Shloka(s):
1|8|6|2 ► सर्पः पृदाकुर्भुजगो भुजङ्गोऽहिर्भुजङ्गमः॥ (पातालभोगिवर्गः)
1|8|7|1 ► आशीविषो विषधरश्चक्री व्यालः सरीसृपः। (पातालभोगिवर्गः)
1|8|7|2 ► कुण्डली गूढपाच्चक्षुःश्रवाः काकोदरः फणी॥ (पातालभोगिवर्गः)
1|8|8|1 ► दर्वीकरो दीर्घपृष्ठो दन्दशूको बिलेशयः। (पातालभोगिवर्गः)
1|8|8|2 ► उरगः पन्नगो भोगी जिह्मगः पवनाशनः॥ (पातालभोगिवर्गः)
1|8|8|3 ► लेलिहानो द्विरसनो गोकर्णः कञ्चुकी तथा। (पातालभोगिवर्गः)
1|8|8|4 ► कुम्भीनसः फणधरो हरिर्भोगधरस्तथा। (पातालभोगिवर्गः)
3|3|23|1 ► भोगः सुखे स्त्र्यादिभृतावहेश्च फणकाययोः। (नानार्थवर्गः)
3|3|42|2 ► सर्प मांसात्पशू व्याडौ गोभूवाचस्त्विडा इलाः॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|133|2 ► कम्बुर्ना वलये शङ्खे द्विजिह्वौ सर्पसूचकौ॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|197|1 ► भेद्यलिङ्गः शठे व्यालः पुंसि श्वापदसर्पयोः। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 1|8|6|2 ⇢ सर्पः (सर्प) (पुं) ⇒ snake, serpent, creeping, crawling, serpent-demon, stealing along, tortuous motion, particular constellation, Indian rose chestnut [Mesua Roxburghii - Bot.]
➠ 1|8|6|2 ⇢ पृदाकुः (पृदाकु) (पुं) ⇒ tree, viper, adder, snake, elephant, tiger or panther
➠ 1|8|6|2 ⇢ भुजगः (भुजग) (पुं) ⇒ snake, serpent, serpent-demon, going in curves
➠ 1|8|6|2 ⇢ भुजङगः (भुजङ्ग) (पुं) ⇒ lover, snake, serpent, serpent-demon, keeper of a prostitute, paramour of a prostitute, species of daNDaka metre, dissolute friend of a prince, any constant companion of a prince
➠ 1|8|6|2 ⇢ अहिः (अहि) (पुं) ⇒ sun, snake, water, cloud, navel, traveller, number eight
➠ 1|8|6|2 ⇢ भुजङगमः (भुजङ्गम) (पुं)
➠ 1|8|7|1 ⇢ आशीविषः (आशीविष) (पुं)
➠ 1|8|7|1 ⇢ विषधरः (विषधर) (पुं) ⇒ venomous, poisonous, holding or containing poison
➠ 1|8|7|1 ⇢ चक्री (चक्रिन्) (पुं) ⇒ ass, crow, king, kRSNa, rogue, snake, cheat, potter, informer, cakra bird, oil-grinder, having wheels, discus-bearer, bearing a discus, possessing a discus, driving in a carriage, governor of a province, sovereign of the world, sandana tree [ Desmodium oojeinense - Bot. ], kind of juggler or tumbler who exhibits tricks with a discus or a wheel
➠ 1|8|7|1 ⇢ व्यालः (व्याल) (पुं) ⇒ king, lion, snake, tiger, wicked, prince, vicious, serpent, prodigal, extravagant, mischievous, mad elephant, cruel animal, beast of prey, wicked animal, kind of metre, third in Pisces, hunting leopard, vicious elephant, first in Scorpio, second dRkANa in Cancer, Ceylon Leadwort plant [Plumbago zeylanica - Bot.]
➠ 1|8|7|1 ⇢ सरीसृपः (सरीसृप) (पुं)
➠ 1|8|7|2 ⇢ कुण्डली (कुण्डलिन्) (पुं) ⇒ snake, peacock, circular, spotted or painted deer, decorated with earrings, decorated with ear-rings, having an annular form or shape., Orchid tree [Bauhinia variegata - Bot.]
➠ 1|8|7|2 ⇢ गूढपात् (गूढपाद्) (पुं)
➠ 1|8|7|2 ⇢ चक्षुःश्रवाः (चक्षुःश्रवस्) (पुं)
➠ 1|8|7|2 ⇢ काकोदरः (काकोदर) (पुं)
➠ 1|8|7|2 ⇢ फणी (फणिन्) (पुं)
➠ 1|8|8|1 ⇢ दर्वीकरः (दर्वीकर) (पुं)
➠ 1|8|8|1 ⇢ दीर्घपृष्ठः (दीर्घपृष्ठ) (पुं)
➠ 1|8|8|1 ⇢ दन्दशूकः (दन्दशूक) (पुं)
➠ 1|8|8|1 ⇢ बिलेशयः (बिलेशय) (पुं)
➠ 1|8|8|2 ⇢ उरगः (उरग) (पुं)
➠ 1|8|8|2 ⇢ पन्नगः (पन्नग) (पुं) ⇒ snake, serpent, creeping low, serpent or serpent-demon, wild Himalayan cherry [Prunus cerasoides - Bot.]
➠ 1|8|8|2 ⇢ भोगीः (भोगी) (पुं)
➠ 1|8|8|2 ⇢ जिह्मगः (जिह्मग) (पुं)
➠ 1|8|8|2 ⇢ पवनाशनः (पवनाशन) (पुं)
➠ 1|8|8|3 ⇢ लेलिहानः (लेलिहान) (पुं) ⇒ frequently licking or darting out the tongue
➠ 1|8|8|3 ⇢ द्विरसनः (द्विरसन) (पुं)
➠ 1|8|8|3 ⇢ गोकर्णः (गोकर्ण) (पुं) ⇒ mule, ziva, serpent, cow's ear, cow-eared, ziva as worshipped in gokarNa, place of pilgrimage on the Malabar coast, kind of antelope [ Antilope picta - Zoo. ], span from the tip of the thumb to that of the ring finger
➠ 1|8|8|3 ⇢ कञ्चुकी (कञ्चुकिन्) (पुं) ⇒ snake, debauchee, chamberlain, covered with, wrapped up in, libidinous man, furnished with armour or mail, attendant or overseer of the women's apartments
➠ 1|8|8|4 ⇢ कुम्भीनसः (कुम्भीनस) (पुं) ⇒ jar-nosed, kind of venomous insect, kind of large venomous snake
➠ 1|8|8|4 ⇢ फणधरः (फणधर) (पुं)
➠ 1|8|8|4 ⇢ हरिः (हरि) (पुं) ⇒ men, bay, sun, lion, horse, green, tawny, steed, brown, people, yellow, monkey, fallow, bearing, of yama, of ziva, greenish, carrying, of zukra, of a metre, of a demon, of a world, pale yellow, of a mountain, fawn-coloured, reddish brown, name of indra, name of brahmA, name of a dAnava, sign of the zodiac Leo, name of a son of garuDa, name of a son of parAvRt, name of a son of parAjit, name of a son of akampana, name of a son of tArakAkSa, wind or name of god of wind, of a particular high number, of various authors and scholars, yellow or reddish brown or green, name of a worshipper, name of viSNu, particular class of gods under manu tAmasa
➠ 1|8|8|4 ⇢ भोगधरः (भोगधर) (पुं)
➠ 3|3|23|1 ⇢ भोगः (भोग) (पुं) ⇒ joy, use, sway, body, coil, hire, snake, wages, wealth, profit, eating, utility, delight, vantage, feeling, revenue, fruition, usufruct, pleasure, property, enjoyment, advantage, indulgence, possession, feeding on, perception, application, experiencing, sensual pleasure, sexual enjoyment, use of a deposit, enjoyment of food, any winding or curve, numerator of a fraction, any object of enjoyment, expanded hood of a snake, passing through a constellation, enjoyment of the earth or of a country i.e. rule, part of the ecliptic occupied by each of the 27 lunar mansions
➠ 3|3|42|2 ⇢ व्याडः (व्याड) (पुं) ⇒ snake, predator, malicious, mischievous, beast of prey, rogue or a jackal
➠ 3|3|133|2 ⇢ द्विजिह्वः (द्विजिह्व) (पुं) ⇒ thief, snake, serpent, villain, informer, scoundrel, double-tongued, one who has two tongues, particular disease of the tongue
➠ 3|3|197|1 ⇢ व्यालः (व्याल) (पुं) ⇒ king, lion, snake, tiger, wicked, prince, vicious, serpent, prodigal, extravagant, mischievous, mad elephant, cruel animal, beast of prey, wicked animal, kind of metre, third in Pisces, hunting leopard, vicious elephant, first in Scorpio, second dRkANa in Cancer, Ceylon Leadwort plant [Plumbago zeylanica - Bot.]
Related word(s):
जातिः ➡ सरीसृपः
परा_अपरासंबन्धः ➡ सर्पविशेषः
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ सर्पशरीरम्
उपजीव्य_उपजीवक_भावः ➡ सर्पग्राहिः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
सर्पः,
पुं,
 (सृप्यते इति । सृप + घञ् ।) नाग-केशरः । इति रत्नमाला ॥
(सृप + भावे घञ् ।)गमनम् । इति सृपधात्वर्थदर्शनात् । (सर्पतिइतस्ततो गच्छतीति । सृप + अच् ।) श्मश्रु-धारी म्लेच्छजातिविशेषः । पुरा अयं क्षत्त्रियआसीत् । सगरराजेन अस्य वेदयागादौ अन-धिकारित्वं कृत्वा वेशान्यत्वं धर्म्मनाशञ्च चकार ।यथा, महाभारते हरिवंशे २४ अध्याये ।“सगरः स्वां प्रतिज्ञान्तु गुरोर्व्वाक्यं निशम्य च ।धर्म्मं जघान तेषां वै वेशान्यत्वं चकार ह ॥
अर्द्धं शकानां शिरसो मुण्डयित्वा व्यसर्जयत् ।यवनानां शिरः सर्व्वं काम्बोजानां तथैव च ॥
पारदान् मुक्तकेशांस्तु पह्नवान् श्मश्रुधारिणः ।निःस्वाध्यायवषट्काराः कृतास्तेन महात्मना ॥
शका यवनकाम्बोजाः पारदाः पह्नवास्तथा ।कोलिसर्पा माहिषका दार्व्वाश्चोलाः सकेरलाः ॥
सर्व्वे ते क्षत्त्रियास्तात धर्म्मस्तेषां निराकृतः ।वशिष्ठवचनाद्राजन् सगरेण महात्मना ॥
”हिंस्रजन्तुविशेषः । साप इति भाषा । तत्-पर्य्यायः । पृदाकुः २ भुजगः ३ भुजङ्गः ४अहिः ५ भुजङ्गमः ६ आशीविषः ७ विषधरः८ चक्री ९ व्यालः १० सरीसृपः ११ कुण्डली१२ गूढपात् १३ चक्षुःश्रवाः १४ काकोदरः १५फणी १६ दर्व्वीकरः १७ दीर्घपृष्ठः १८ दन्द-शूकः १९ विलेशयः २० उरगः २१ पन्नगः २२भोगी २३ जिह्मगः २४ पवनाशनः २५ । इत्य-मरः । १ । ८ । ३ ॥
विलशयः २६ कुम्भीनसः२७ द्विरसनः २८ भेकभुक् २९ श्वसनोत्सुकः३० फणाधरः ३१ फणधरः ३२ फणावान् ३३फणवान् ३४ फणाकरः ३५ फणकरः ३६ सम-कोलः ३७ व्याडः ३८ दंष्ट्री ३९ विषास्यः ४०गोकर्णः ४१ उरङ्गमः ४२ गूढपादः ४३ विल-वासी ४४ दर्व्विभृत् ४५ हरिः ४६ । इति शब्द-रत्नावली ॥
प्रचलाकी ४७ द्बिजिह्वः ४८ जल-रुण्डः ४९ कञ्चुकी ५० चिकुरः ५१ भुजः ५२ ।इति जटाधरः ॥
अस्योत्पत्तिव्युत्पत्ती यथा, “अप्रियेणास्य तान् दृष्ट्वा केशाः शीर्य्यन्त वेधसः ।हीनाः स्वशिरसो भूयः समरोहन् ततः शिरः ।सर्पणात्तेऽभवन् सर्पा हीनत्वादहयः स्मृताः ॥
”इति वह्निपुराणे सर्गकथननामाध्यायः ॥
* ॥
सर्पाणामुत्सवतिथिर्यथा, --सुमन्तुरुवाच ।“पञ्चमी दयिता राजन् नागानां नन्दिवर्द्धिनी ।पञ्चम्यां किल नागानां भवतीत्युत्सवो महान् ॥
वासुकिस्तक्षकश्चैव कालीयो मणिभद्रकः ।ऐरावतो धृतराष्ट्रः कर्क्कोटकधनञ्जयौ ॥
एते प्रयच्छन्त्यभयं प्राणिनां प्राणजीविनाम् ।पञ्चम्यां स्नापयन्तीह नागान् क्षीरेण ये नराः ॥
तेषां कुले प्रयच्छन्ति अभयं प्राणदक्षिणम् ।शप्ता नागा यदा मात्रा दह्यमाना दिवानिशम् ।निर्व्वासयन्ति स्नपनर्गवां क्षीरेण मिश्रितैः ।ये स्नापयन्ति वै नागान् भक्त्या श्रद्धासमन्विताः ॥
शतानीक उवाच ।मात्रा शप्ताः कथं नागाः कारणं संवदस्व वै ।कथं वानन्दकरणं कस्य वा संप्रसादजम् ॥
सुमन्तुरुवाच ।उच्चैःश्रवा अश्वरत्नं श्वेतो जातोऽमृतोद्भवः ।तं दृष्ट्वा चाब्रवीत् कद्रुर्नागानां जननी स्वसा ॥
अश्वरत्नमिदं श्वेतं संपश्येऽमृतसम्भवम् ।कृष्णांश्च पश्यसे बालान् स वै श्वेतः सुता हयैः ॥
विनतोवाच ।सर्व्वश्वेतो हयवरो नास्य कृष्णो न लोहितः ।कथं त्वं पश्यसे कृष्णं विनतोवाच तां स्वसा ॥
कद्रुरुवाच ।पश्येऽहमेकनयना कृष्णबालसमन्वितम् ।द्विनेत्रा त्वन्तु विनते न पश्यसि पणं कुरु ॥
विनतोवाच ।अहं दासी भवित्री ते कृष्णे केशे प्रदर्शिते ।न चेद्दर्शनतो कद्रुर्मम दासी भविष्यसि ॥
एवं तेऽविनयं कृत्वा गते क्रोधसमन्विते ।विनतास्वसा च शयने कद्रुर्जिह्ममचिन्तयत् ॥
आहूय पुत्त्रान् प्रोवाच बाला भूत्वा हयातने ।तिष्ठध्वं विपणे जेष्ये विनतां जयगृद्धिनीम् ॥
प्रोचुस्तां जिह्मबुद्धिन्ते नागा मातां विगृह्य तु ।अधर्म्ममेतन्मातोऽतो न करिष्याम ते वचः ॥
तान् शशाप रुषा कद्रुः पावको वः प्रधक्ष्यति ।गते बहुतिथे काले पाण्डवो जनमेजयः ॥
सर्पसत्रं स कर्त्ता वै भुवि अन्यैः सुदुष्करम् ।तस्मिन् सत्रे स तिग्मांशुः पावको वः प्रधक्ष्यति ॥
एवं शप्त्वा रुषा कद्रुः प्रोक्तवान्नैव किञ्चन ।मात्रा शप्तास्तथा नागाः कर्त्तव्यं नान्वपद्यत ॥
वासुकिं दुःखितं ज्ञात्वा ब्रह्मा प्रोवाच सान्त्वयन्मा शुचो वासुकेऽत्यर्थं शृणु मद्बचनं परम् ॥
पराशरकुले जातो जरत्कारुरिति द्विजः ।भविष्यति महातेजास्तस्मिन् काले तपोनिधिः ॥
भगिनीञ्च जरत्कारुं तस्य त्वं प्रति दास्यति ।भविता तस्य पुत्त्रोऽसौ आस्तीक इति विश्रुतः ॥
स तत् सत्रं प्रवृद्धं वै नागानां भयदं महत् ।निषेधिष्यति स मुनिर्व्वाग्भिरग्र्याभिस्तोष्यति ॥
तदिमां भगिनीं राजन् तस्य त्वं प्रतिदास्थति ।जरत्कन्यां जरत्कारोः प्रदद्यादविचारयन् ॥
यदासौ प्रार्थतेऽरण्ये यत्किञ्चिद्बिवदिष्यति ।तत् कर्त्तव्यमशङ्केन यदीच्छेः श्रेय आत्मनः ॥
पितामहवचः श्रुत्वा वासुकिः प्रणिपत्य च ।तथा करोद्यथा चोक्तं यत्नञ्च परमास्थितः ॥
तच्छ्रुत्वा पन्नगाः सर्व्वे प्रहर्षोत्फुल्ललोचनाः ।पुनर्जातमिवात्मानं मेनिरे भुजगोत्तमाः ॥
तच्च मन्त्रं महाबाहो तव पित्रा प्रवर्त्तितम् ।ऋत्विग्भिः सहितेनेह सर्व्वलोकेषु दुष्करम् ॥
प्रोक्तञ्च विष्णुना पूर्व्वं धर्म्मपुत्त्रस्य धीमतः ।अवश्यं तस्य भविता नागानां भयकारकम् ॥
तस्मात् कालान्तराद्राजन् साग्रे वर्षशते गते ।तत् सत्रं भविता घोरं नागानां क्षयकारकम् ॥
यास्यन्त्यधर्म्ममरितां दन्दशूका विषोल्वणाः ।कोटिसंख्या महाराज निपतिष्यन्त्यहर्न्निशम् ॥
आप्लवे तु निमग्नानां घोरे रौद्राग्निसागरे ।आस्तीकस्तत्र भविता तेषां नौर्वह्निसागरे ॥
स्तुत्वा स चाग्निं राजानमृत्विजस्तदनन्तरम् ।निवर्त्तयिष्यति तद्यागं नागानां मोहनं परम् ॥
पञ्चम्यां तच्च भविता ब्रह्मा प्रोवाच लोहितान् ॥
तस्मादियं महाबाहो पञ्चमी दयिता सदा ।नागानामानन्दकरी दत्ता वै ब्रह्मणा पुरा ॥
कृत्वा तु भोजनं पूर्व्वं ब्राह्मणानान्तु कामतः ।विसृज्य नागाः प्रीयन्तां ये केचित् पृथिवीतले ॥
ये च हेलिमरीचिस्था येऽन्तरीक्षे दिवि स्थिताः ।ये नदीषु महानागा ये सरस्वतिगामिनः ।ये च वापीतडागेषु तेषु सर्व्वेषु वै नमः ॥
नागान् विप्रांश्च संपूज्य विसृज्य च यथार्थतः ।ततः पश्चात्तु भुञ्जीयात् सह भृत्यैर्नराधिपः ॥
प्रथमं मधुरमश्नीयात् द्वितीयं भुज्य कामतः ।एवं नियमयुक्तस्य यत् फलं तन्निबोध मे ॥
मृतो नागपुरं याति पूज्यमानोऽप्सरोगणैः ।विमानवरमारूढो रमते कालमीप्सितम् ॥
इह चागत्य राजासौ अयुतानां वरो भवेत् ।सर्व्वरत्नसमूहः स्यात् वाहनाठ्यश्च जायते ॥
पञ्चजन्मन्यसौ राजा द्बापरे द्बापरे भवेत् ।आधिव्याधिविनिर्म्मुक्तः पत्नीपुत्त्रसहायवान् ।तस्मात् पूज्याश्रमाणाञ्च घृतपायसगुग्गुलैः ॥
* ॥
शतानीक उवाच ।दशन्ति यं नरं विप्र नागाः क्रोधसमन्विताः ।भवेत् किं तस्य दष्टस्य विस्तरात् प्रब्रवीहि मे ॥
सुमन्तुरुवाच ।दंष्ट्राशुक्ला च कृष्णा च रक्ता पीता च दक्षिणा ।समासेन तु वक्ष्यामि यथा वै वर्णतः स्मृताः ॥
शुक्लातु ब्राह्मणी ज्ञेया रक्तातु क्षत्त्रिया स्मृता ।वैश्या तु पीतिका ज्ञेया कृष्णा शूद्रा तु कथ्यते ॥
*अतः परं प्रवक्ष्यामि दंष्ट्राणां विषलक्षणम् ।दंष्ट्राणान्तु विषं नास्ति नित्यमेव भुजङ्गमे ॥
दक्षिणं नेत्रमासाद्य विषं सर्पस्य तिष्ठति ।संक्रुद्धस्यैव सर्पस्य विषं गच्छति मस्तके ॥
मस्तकाद्धमनीं याति ततो नाडीषु तिष्ठति ।नाडीभ्यां गच्छते दंष्ट्रे विषं तत्र प्रवर्त्तते ॥
तत् सर्व्वं कथयिष्यामि यथावदनुपूर्व्वशः ।अष्टभिः कारणेः सर्पो दशते नात्र संशयः ॥
* ॥
आक्रान्तो दशते पूर्व्वं द्वितीयं पूर्व्ववैरिणम् ।तृतीयं दशते भीतश्चतुर्थं मददर्पितः ॥
पञ्चमन्तु क्षुधाविष्टः षष्ठञ्चेह विषोल्वणः ।सप्तमं पुत्त्ररक्षार्थं अष्टमं कालचोदितम् ॥
यस्तु सर्पो दशित्वा तु उदरं परिवर्त्तयेत् ।बलभुग्नाकृतिर्दंष्ट्रा आक्रान्तं तं विनिर्द्दिशेत् ॥
यस्य सर्पेण दष्टस्य गम्भीरं दृश्यते व्रणम् ।वैरदष्टं विजानीयात् कश्यपस्य वचो यथा ॥
एकदंष्ट्रा पदे यस्य अव्यक्तं न च कूपितम् ।भीतदष्टं विजानीयात् यथोवाच प्रजापतिः ॥
यस्य सर्पेण दष्टस्य रेखा दन्तस्य जायते ।मददष्टं विजानीयात् कश्यपस्य वचो यथा ॥
द्वे च दंष्ट्रे पदे यस्य दृश्येते च महाक्षतम् ।क्षुधाविष्टं विजानीयात् यथोवाच प्रजापतिः ॥
द्वे दंष्ट्रे यस्य दृश्येते क्वचिद्रुधिरसंकुले ।विषोल्वणं विजानीयाद्दशन्तं नात्र संशयः ।अपत्यरक्षणार्थाय जानीयान्नात्र संशयः ॥
यत्तु काकपदाकारं त्रिभिर्द्दन्तैर्व्विच्छिद्रितम् ।महानाग इति प्रोक्तः कालदष्टं विनिर्द्दिशेत् ॥
* ॥
त्रिविधं दष्टजातेस्तु लक्षणं समुदाहृतम् ।दृष्टं दष्ट्वा तु पीतञ्च दष्टोद्धृतं तथैव च ॥
यस्तु सर्पो दशित्वा तु पिबते तु विचक्षणः ।दष्ट्वा तु पीतं विज्ञेयं कश्यपस्य वचो यथा ॥
विषभागौ तु सर्पस्य त्रिभागस्तत्र संक्रमेत् ।उदरं दर्शयेद्यस्तु उद्धृतं तं विनिर्द्दिशेत् ॥
छर्द्दितं विषवेगेन निर्व्विषः पन्नगो भवेत् ।असाध्यश्चापि विज्ञेयश्चतुर्द्दंष्ट्राभिपीडितः ॥
ग्रीवाभङ्गो भवेत् किञ्चित् संदष्टो विषयोगतः ।आर्द्राश्लेषामघाभरणीकृत्तिकासु विशेषतः ॥
विशाखा त्रिषु पूर्व्वासु मूलास्वातिशतात्मके ।सर्पदष्टा न जीवन्ति विषं पीतञ्च यैस्तथा ॥
शून्यागारे श्मशाने च शुष्कवृक्षे तथैव च ।न जीवन्ति नरा दष्टा नक्षत्रे तिथिसंयुते ।हतो दंशस्ततः शुद्धव्यन्तरः परिकीर्त्तितः ॥
”इति भविष्यपुराणे शतसाहस्रार्द्धसंहितायांपञ्चमीकल्पे ॥
* ॥
कश्यप डवाच ।“ततः परं प्रवक्ष्यामि कालदष्टस्य लक्षणम् ।शृणु गौतम तत्त्वेन यादृशो भवते नरः ॥
जिह्वाभङ्गो हृदि शूलं चक्षुर्भ्याञ्च न पश्यति ।दंशञ्च दग्धसङ्काशं पक्वजम्बूफलोपमम् ॥
वैवर्णं चैव दन्तानां श्यामो भवति वर्णतः ।सर्व्वेष्वङ्गेषु शैथिल्यं पुरीषस्य च भेदनम् ॥
भग्नस्कन्धकटिग्रीव ऊर्द्ध्वदृष्टिरधोमुखः ।दह्यते वेपते चैव स्वपते च मुहुर्म्मुहुः ॥
शस्त्रेण छिद्यमानस्य रुधिरं न प्रवर्त्तते ।दण्डेन ताड्यमानस्य दण्डराजी न जायते ॥
दंशे काकपदे सुनीलमसकृज्जम्बूफलाभं घनंउच्छूनं रुधिराङ्गसेकबहुलं कृच्छ्रान्निरोधोभवेत् ।हिक्काश्वासगलग्रहश्च सुमहान् या दुस्त्वचादृश्यतेसंस्थानं प्रवदन्ति शास्त्रनिपुणास्तत् कालदष्टंविदुः ॥
दंशे यस्याथ शोथः प्रवलितवलितं मण्डलं वासुनीलंप्रस्वेदो गात्रभेदः स्रवति च रुधिरं सानुनासञ्चजल्पेत् ।दन्तोष्ठाभ्यां वियोगो भ्रमति च हृदयं सन्नि-रोधश्च तीव्रोदिव्यानामेष दंशस्थलविपुलमयो विद्धि तंकालदष्टम् ॥
दन्तैर्द्दन्तान् स्पृशति बहुशो दृष्टिरायासखिन्नास्थूलो दंष्ट्रः स्रवति रुधिरं केकरं चक्षुरेकम् ।प्रत्यादिष्टः श्वसिति सततं सानुनासञ्च भाषेत्यद्यद्ब्रूते सकलगदितं कालदष्टं तमाहुः ॥
वेपते वेदना तीव्रा रक्तनेत्रश्च जायते ।ग्रीवाभङ्गश्च लालाभिः कालदष्टं विनिर्द्दिशेत् ॥
दर्पणे सलिले वापि आत्मच्छायां न पश्यति ।मन्दरश्मिं तथा दीपं तेजोहीनं दिवाकरम् ॥
वेपते वेदनातस्तु रक्तनेत्रश्च जायते ।स याति निधनं जन्तुः कालदष्टं विनिर्द्दिशेत् ॥
अष्टम्याञ्च नवम्याञ्च कृष्णपक्षे चतुर्द्दशीम् ।नागपञ्चमीदष्टानां जीवितस्य च संशयः ।आर्द्राश्लेषामघाभरणीकृत्तिकासु विशेषतः ।विशाखा त्रिषु पूर्व्वासु मूलास्वातिशतात्मके ॥
सर्पदष्टा न जीवन्ति विषं पीतञ्च यैस्तथा ।शून्यागारे श्मशाने च शुष्कवृक्षे तथैव च ।न जीवन्ति नरा दष्टा नक्षत्रे तिथिसंयुते ॥
अष्टोत्तरं मर्म्मशतं प्राणिनां समुदाहृतम् ।तेषां मध्ये तु मर्म्माणि दश द्वे चापि कीर्त्तिते ॥
शङ्खे नेत्रे भ्रुवोर्म्मध्ये वस्तिभ्यां वृषणान्तरे ।कक्षे स्कन्धे हृदि मध्ये तालुके चिवुके गुदे ॥
एषु द्वादशमर्म्मेषु दष्टः शस्त्रेण वा हतः ।न जीवन्ति नरा लोके कालदष्टं विनिर्द्दिशेत् ॥
*अ-क-च-ट-त-प-म-य-शान् वदन्ति प्रोक्त्या नजीवन्ति हृत्तस्य गतम् ।ब्रूवात् यदि स्खलति गिरा तस्य संप्राप्तकालः ॥
भवति च यदि दूत उत्तमस्याधमो वायदि भवति च दूत उत्तमो वाधमस्य ॥
आदौ दष्टस्य नाम यदि वदति क्वचिद्वक्तितस्याथ पश्चात्वर्णान्तं वर्णभेदो यदि भवति समः प्राप्तकालस्यदूतः ॥
दूतो वा दण्डहस्तो भवति च युगलं पाश-हस्तस्तथा वारक्तं वस्त्रञ्च कृष्णं अथ शिरसि गतं एक-वस्त्रश्च दूतः ।तैलाभ्यक्तश्च तद्बत् यदि त्वरितगतिर्मुक्तकेशश्चयातियः कुर्य्यात् घोरशब्दं करचरणयुगैः प्राप्त-कालस्य दूतः ॥
* ॥
नागोदयं प्रवक्ष्यामि ईशानेन तु भाषितम् ।ब्रह्मणा तु पुरा सृष्टा ग्रहा नागास्त्वनेकशः ॥
अनन्तं भास्करं विद्यात् सोमं विद्यात्तु वासुकिम् ।तक्षकं भूमिपुत्त्रन्तु कर्क्कोटञ्च बुधं विदुः ॥
पद्मं बृहस्पतिं विद्यान्महापद्मञ्च भार्गवम् ।कुलिकः शङ्खपालश्च द्बावेतौ तु शनैश्चरः ॥
पूर्व्वपादः शङ्खपालो द्वितीयः कुलिकोऽस्य च ।नेत्रभागे यमौ दिष्टौ दिनरात्री तथैव च ॥
शुक्रसोमौ च मध्याह्ने उदये तु क्षमासुतम् ।प्राणः प्रागष्टमे भागे दिवासन्नाविहोच्यते ॥
ग्रहाश्च भुञ्जते राजन् पथि मृत्युं व्रजत्यधः ।अधो गत्वा भवेत् सर्पो निर्व्विषो नात्र संशयः ॥
शतानीक उवाच ।नागदष्टः पिता यस्य भ्राता वा दुहितापि वा ।माता पुत्त्रोऽथवा भार्य्या किं कर्त्तव्यं वदस्व वै ॥
मोक्षाय तस्य विप्रेन्द्र दानं व्रतमुपोषितम् ।ब्रूहि मे द्विजशार्द्दूल येन तद्वै करोम्यहम् ॥
सुमन्तुरुवाच ।उपोष्या पञ्चमी राजन् नागानां पुष्टिवर्द्धिनी ।शुभैकमेकं राजेन्द्र विधानं शृणु भारत ! ॥
मासि भाद्रपदे या तु शुक्लपक्षे महीपते ।सा तु पुण्या महाप्रोक्ता ग्राह्यापि च महीपते ॥
ज्ञेया द्वादश संवर्त्ते पञ्चम्यां भरतर्षभ ।चतुर्थ्यामेकभक्तन्तु तस्यां नक्तं प्रकीर्त्तितम् ॥
भूरिचन्द्रमयं नागमथवा कलधौतकम् ।कृत्वा दारुमयं वापि अथवा मृण्मयं नृप ॥
पञ्चम्यामर्च्चयेद्भक्त्या नागं पञ्चफणं नृप ।करवीरैः शतपत्रैर्जातिपुष्पैश्च सुव्रत ॥
तथा गन्धप्रधूपैश्च पूज्यं पन्नगमुत्तमम् ।ब्राह्मणं भोजयेत् पश्चात् घृतपायसमोदकैः ॥
अनन्तं वासुकिं शङ्खं पद्मं कम्बलमेव च ।तथा कर्क्कोटकं नागं नागं वाश्वतरं नृप ॥
धृतराष्ट्रं शङ्खपालं कालियं तक्षकं तथा ।पिङ्गलञ्च तथा नागं मासि मासि च कीर्त्तितम् ॥
संवर्त्तान्ते पारणं स्यान्महाब्राह्मणभोजनम् ।इतिहासविदे नागं गैरिकेण कृतं नृप ॥
तथार्ज्जुनी प्रदातव्या वाचकस्य महीपते ।एष पारणके वापि विधिः प्रोक्तो बुधैर्नृप ॥
तव पित्रा कृतश्चैव पितुर्मोक्षाय भारत ।शुभात्मिकेयं वैधी च पञ्चमी भरतर्षभ ॥
सुवर्णभारनिष्पन्नं नागं दत्त्वा तथा च गाम् ।व्याप्तस्य कुरुशार्द्दूल पितुरानृण्यमाप्नुयात् ॥
तव पित्रा कृतन्त्वेवं पञ्चम्योपासणं नृप ।उत्सृज्य नागतां वीर तव पूर्व्वपितामहः ॥
पुष्पेतरसदो गत्वा तथा पुष्पसदो नृप ।सुनासीरसदो गत्वा तथा भङ्गसदो गतः ॥
भूपसदस्ततो गत्वा कञ्जकस्य सदो गतः ।अन्येऽपि ये करिष्यन्ति इदं व्रतमनुत्तमम् ।दष्टकात् मोक्षते तेषां शुभं स्थानमवाप्स्यति ॥
यश्चेदं शृणुयान्नित्यं नरः श्रद्धासमन्वितः ।कुले तस्य न नागेभ्यो भयं भवति कुत्रचित् ॥
”इति भविष्यपुराणे पञ्चमीकल्पे ॥
* ॥
शतानीक उवाच ।“सर्पाणां कतिरूपाणि के वर्णाः किञ्च लक्षणम् ।क जातिस्तु भवेत्तेषां केषु योनिः कुलेषु वा ॥
सुमन्तुरुवाच ।अत्र ते वच्मि संवादं कश्यपस्य महात्मनः ।यथासीद्गोतमेनेह शृणु पूर्व्वं हिमाचले ॥
हुताग्निहोत्रमासीनं कश्यपन्तु हिमाचले ।प्रणम्य शिरसा भक्त्या गौतमो वाक्यमब्रवीत् ॥
सर्पाणां कतिरूपाणि किञ्चिह्नं किञ्च लक्षणम् ।जातिं कुलं तथा वर्णान् ब्रूहि सर्व्वं प्रजापते ।कथं वा जायते सर्पः कथं मुञ्चेद्विषं प्रभो ।विषवेगाः कति प्रोक्ताः कत्येव विषनाडिकाः ॥
दंष्ट्राः कतिविधाः प्रोक्ताः किं प्रमाणं विषागमेकदा तु गृह्णीते गर्भं कथं वेह प्रसूयते ॥
कीदृशी स्त्री पुमांश्चैव कीदृशञ्च नपुंसकम् ।किं नाम दशनं चैव एतत् कथय सुव्रत ।तस्य तद्बचनं श्रुत्वा कश्यपः प्रत्यभाषत ।शृणु गौतम तत्त्वेन सर्पाणामिह लक्षणम् ॥
* ॥
मास्याषाढे तथा ज्यैष्ठे प्रमाद्यन्ति भुजङ्गमाः ।ततो नागो नागिनी च मैथुनं संप्रपद्यते ॥
चतुरो वार्षिकान् मासान् नागी गर्भमधारयत् ।ततः कार्त्तिकमासे तु अण्डकानि प्रसूयते ॥
अण्डकानान्तु विज्ञेयं द्बे शते द्बे च विंशती ।तान्येव भक्षयेत् सा तु भागैकं घृणया त्यजेत् ॥
सुवर्णार्कवर्णनिभात् पुमान् संजायतेऽण्डकात् ।तानेव खादते सर्पी अहोरात्राणि विंशतिम् ॥
अर्क्कोदकसुवर्णाभात् दीर्घराजीवसन्निभात् ।तस्मादुत्पाद्यते स्त्री वै अण्डाद्ब्राह्मण-सत्तम ॥
शिरीषपुष्पवर्णाभादण्डकात् स्यान्नपुंसकम् ।ततो भिनत्ति चाण्डानि षण्मासेन तु गौतम ॥
ततस्ते प्रीतिसंबन्धात् स्नेहं बध्नन्ति बालकाः ।ततोऽसौ सप्तरात्रेण कृष्णो भवति यत्नतः ॥
* ॥
आयुःप्रमाणं सर्पाणां शतं विंशोत्तरं स्मृतम् ।मृत्युश्चाष्टविधो ज्ञेयः शृणुष्वात्र यथाक्रमम् ॥
मयूरात् मानुषाद्वापि चकोराद्गोखुरात्तथा ।विडालान्नकुलाच्चैव वराहाद्वृश्चिकात्तथा ॥
एतेषां यदि मुच्येत जीवेद्विंशोत्तरं शतम् ।सप्ताहे तु ततः पूर्णे दंष्ट्राणान्तु विरोहणम् ॥
विषस्यागमनं तत्र विक्षेपश्च पुनः पुनः ।एवं ज्ञात्वा तु तत्त्वेन विषकर्म्म समारभेत् ॥
एकविंशतिरात्रेण विषं दंष्ट्रासु जायते ।नागीपार्श्वसमावर्त्ती बालसर्पस्तु उच्यते ॥
पञ्चविंशतिरात्रस्तु सद्यः प्राणहरो भवेत् ।षण्मासाज्जातमात्रस्तु कञ्चुकं वै प्रमुञ्चति ॥
पादानाञ्चापि विज्ञेया द्वे शते द्वे च विंशती ।गोलोमसदृशाः पादाः प्रविशन्ति क्रमन्ति च ॥
सन्धीनां चास्य विज्ञेयं द्वे शते विंशती तथा ।पांशुल्यश्चापि विज्ञेया द्बे शते विंशतिस्तथा ॥
अकालजाता ये सर्पा निर्व्विषास्ते प्रकीर्त्तिताः ।पञ्चसप्ततिवर्षाणि आयुस्त्रेषां प्रकीर्त्तितम् ॥
रक्तपीतशुक्लदन्ता आनीला मन्दवेगिनः ।एते चाल्पायुषो ज्ञेया अल्पाहाराश्च भीरवः ॥
एकञ्चास्य भवेद्बक्त्रं द्वे जिह्वे च प्रकीर्त्तिते ।प्रथमा ब्रह्मदैवत्या द्बितीया विष्णुदैवता ॥
तृतीया रुद्रदैवत्या चतुर्थी यमदैवता ।हीना प्रमाणतः सा तु वामनेत्रं समाश्रिता ॥
नास्यां मन्त्राः प्रयोक्तव्या नौषधं नैव भेषजम् ।वैद्यः पराङ्मुखो याति मृत्युस्तस्या विलेखनात् ॥
चिकित्सा न बुधैः कार्य्या तदन्तं तस्य जीवितम् ।मकरीं मासिकीं विद्यात् करालीञ्च द्विमा-सिकीम् ।कालरात्री भवेत् त्रीणि चतुरो यमदूतिका ॥
मकरीशस्त्रकं विद्यात् कराली काकपादिका ।ढकाराकृतिः कालरात्री याम्या कूपाकृतिःस्मृता ॥
मकरी वातुला ज्ञेया कराली पैत्तिकी स्मृता ।कफात्मिका कालरात्री यमदूती सान्निपातिकी ॥
शुक्ला तु मकरी ज्ञेया कराली रक्तसन्निभा ।कालरात्री भवेत् पीता कृष्णा च यमदूतिका ॥
”इति भविष्यपुराणे पञ्चमीकल्पे ॥
* ॥
कश्यप उवाच ।“सविषा दंष्ट्रयोर्म्मध्ये यमदूती तु चेद्भवेत् ।न चिकित्सा बुधैः कार्य्या तं गतायुं विनि-र्द्दिशेत् ॥
प्रहरार्द्धं दिवारात्रौ रकैकं भुञ्जते अहिः ।एकस्य च समानञ्च द्बितीयं षोडशं तथा ॥
नागोदये ययुद्दष्टो हतो विद्धो विदारितः ।कालदष्टं विजानीयात् कश्यपस्य वचो यथा ॥
यन्मात्रे पतते बिन्दुर्ब्बालाग्रसलिलोद्धृतम् ।तन्मात्रं स्रवते दंष्ट्राविषं सर्पस्य दारुणम् ॥
ज्वालाशते तु संपूर्णे देहे संक्रमते विषम् ।यावत् संक्रामयेद्बाहुं कुञ्चितं वा प्रसारयेत् ॥
अनेन क्षणमात्रेण विषं गच्छति मस्तके ।वेधते विषवेगस्तु शतशोऽथ सहस्रशः ॥
वर्द्धते रक्तमासाद्य ततो वाते शिखी यथा ।तैलबिन्दुर्ज्जलं प्राप्य यथा वेगेन वर्द्धते ॥
शिखण्डी आश्रयं प्राप्य मारुतेन समीरितः ।ततस्तालाशतं प्राप्य त्वचास्थानं विचेष्टितम् ॥
त्वचासु द्बिगुणं विद्याच्छोनितेषु चतुर्गुणम् ।पित्ते तु त्रिगुणं याति श्लेष्मे वै षोडशं भवेत् ॥
वायौ त्रिंशद्गुणञ्चैव मज्जे षष्टिगुणं तथा ।प्राणे चैकार्णवीभूते सर्व्वस्रोतान्निरोधयेत् ॥
स्रोतेन रुध्यमानेन याति साध्यमसाध्यताम् ।ततोऽसौ म्रियते जन्तुर्निश्वासोच्छ्वासवर्ज्जितः ॥
निष्क्रान्ते तु ततो जीवे भूते पञ्चत्वमागते ।तानि भूतानि गच्छन्ति यस्य यस्य यथालयम् ॥
पृथिव्यापस्तथा तेजो वायुराकाशमेव च ।इत्येषामेव संघातः शरीरमभिधीयते ॥
पृथिवी पृथिवीं याति आपस्तोयेषु लीयते ।तेजो गच्छति चादित्यं मारुतो मारुतं व्रजेत् ॥
आकाशञ्चैव आकाणे सह तेनैव गच्छति ।स्वस्थानं ते प्रपद्यन्ते परस्परवियोजिताः ॥
न जीवेदागतः कश्चिदिह जन्मनि सुव्रत ।विषार्थं न उपेक्षेत त्वरितं तु चिकित्सयेत् ॥
* ॥
एकमस्ति विषं लोके द्बितीयञ्चोपपद्यते ।यथा चलविषञ्चैव स्थावरन्तु तथैव च ॥
प्रथमे विषवेगे तु रोमहर्षं प्रजायते ।द्वितीये विषवेगे तु स्वेदो गात्रेषु जायते ॥
तृतीये विषवेगे तु कम्पो गात्रेषु जायते ।चतुर्थे विषवेगे तु श्रोत्रान्तरनिरोधकृत् ॥
पञ्चमे विषवेगे तु हिक्का गात्रेषु जायते ।षष्ठे तु विषवेगे तु ग्रीवाभङ्गस्तु जायते ॥
सप्तमे विषवेगे तु प्राणेभ्यो विप्रमुच्यते ।सप्तधातुवहा ह्येते वैनतेयेन भाषिताः ॥
* ॥
त्वचस्थाने विषे प्राप्ते तस्य रूपाणि मे शृणु ।अङ्गानि तिमिरायन्ते यतन्ते च मुहुर्म्मुहुः ॥
एतानि यस्य चिह्नानि तस्य त्वचगतं विषम् ।तस्यागदं प्रवक्ष्यामि येन सम्पद्यते सुखम् ॥
अर्कमूलमपामार्गप्रियङ्गु तगरं तथा ॥
एतदालोड्य दातव्यं ततः सम्पद्यते सुखम् ॥
ततस्तस्मिन् कृते विप्रा न निवर्त्तेत चेद्विषम् ।त्वचस्थानं ततो भित्त्वा रक्तस्थानं प्रधावति ॥
* ॥
विषे च रक्तसंप्राप्ते तस्य रूपानि मे शृणु ।दह्यते मुह्यते चैव शीतलं बहु मन्यते ॥
एतानि यस्य रूपाणि तस्य रक्तं विषं गतम् ।तत्रागदं प्रवक्ष्यामि येन सम्पद्यते सुखम् ॥
उशीरं चन्दनं कुष्ठमुत्पलं तगरं तथा ।महाकालस्य मूलानि सिन्धुवारमृगस्य च ॥
हिङ्गुञ्च मरिचञ्चैव पूर्व्ववेगे तु दापयेत् ।वृहती वृश्चिकाली च इन्द्रबारुणिमृलकम् ॥
सर्पगन्धा घृतं चैव द्बितीये परिकीर्त्तितम् ।सिन्दुवारं तथा हिङ्गु तृतीये कारयेद्बुधः ॥
नस्यं पानञ्च कुर्व्वीत अञ्जनं लेपनं तथा ।एतेनैवोपचारेण ततः सम्पद्यते सुखम् ॥
* ॥
रक्तस्थानं ततो गत्वा पित्तख्यानं प्रधावति ।पित्तस्थानगते विप्र विषे रूपाणि मे शृणु ॥
उत्तिष्ठते निपतते दह्यते मुह्यते तथा ।गात्रतः पीतता स्याद्बै दिशः पश्यति पीतिकाः ॥
धवलाश्च भवेन्मूर्च्छा न चात्मानं विजानते ।विषक्रियां तस्य कुर्य्यात् यथा सम्पद्यतेसुखम् ॥
पिप्पलं मधुकं चैव मधुखण्डघृतं तथा ।मधुसारमलावुञ्च जातिशर्करवालुकाम् ॥
इन्द्रवारुणिमूलञ्च गवां मूत्रेण पेषयेत् ।नस्यं तस्य प्रयुञ्जीत पानमालेपमार्ज्जनम् ॥
एतेनैवोपचारेण ततः सम्पद्यते सुखम् ।पित्तस्थानमतिक्रम्य श्लेष्मस्थानञ्च गच्छति ॥
* ॥
श्लेष्मस्थाने ततः प्राप्ते तस्य रूपाणि मे शृणु ।गात्राणि तस्य रुन्ध्यन्ते निश्वासश्च न जायते ॥
लाला च स्रवते तस्य कण्ठे घुरघुरायते ।एतानि यस्य रूपाणि तस्य श्लेष्मगतं विषम् ॥
तस्यागदं प्रवक्ष्यामि येन सम्पद्यते सुखम् ।त्रिकटुकञ्च कोशातकी लोध्रमधुसारकम् ॥
एतेषां सप्तभागानि गवां मूत्रेण पेषयेत् ।नस्यं पानञ्च कुर्व्वीत अञ्जनं लेपनं तथा ॥
एतेनैवोपचारेण ततः सम्पद्यते सुखम् ।श्लेष्मस्थनमतिक्रम्य वायुस्थानञ्च गच्छति ॥
* ॥
तत्र रूपाणि वक्ष्यामि वायुस्थानगते विषे ।आध्मायते च जठरं यत्नवांश्च न पश्यति ॥
ईदृशं कुरुते रूपं दृष्टिभङ्गश्च जायते ।एतानि यस्य रूपाणि तस्य वायुगतं विषम् ॥
तस्यगदं प्रवक्ष्यामि येन सम्पद्यते सुखम् ।शोणमूलं पियालञ्च रक्ता च गजपिप्पली ॥
भार्गी वचा पिप्पलिदेवरारु-मधूकसारं सह सिन्दुवारम् ।हिङ्गुञ्च पिष्ट्वा गुडिकाञ्च कुर्य्या-द्दद्याच्च तस्याञ्जनलेपनादीन् ॥
एषोऽगदः सर्व्वविषाणि हन्यात्स्वयम्भुवा देववरेण सृष्टः ॥
अञ्जनञ्चैव नस्यञ्च क्षिप्रं दद्याद्विषान्विते ।वायुस्थानं ततो मुक्त्वा मज्जस्थानं प्रधावति ॥
*विषे मज्जगते विप्र तस्य रूपाणि मे शृणु ।दृष्टिश्च हीयते तस्य भृशमङ्गानि मुञ्चति ॥
एतानि यस्य रूपाणि तस्य मज्जगतं विषम् ।तस्यागदं प्रवक्ष्यामि येन सम्पद्यते सुखम् ॥
घृतं मधु शर्कराञ्च उशीरं चन्दनं तथा ।एतदालोड्य दातव्यं पानं तस्य च सुव्रत ॥
ततः प्रणश्यते दुःखं ततः सम्पद्यते सुखम् ।अथ तस्मिन् कृते योगे विषं तस्य निवर्त्तते ॥
* ॥
मज्जस्थानं ततो गत्वा नर्म्मस्थानं प्रधावति ।विषे तु मर्म्मसंप्राप्ते शृणु रूपं यथा भवेत् ॥
निश्चेष्टः पतते भूमौ कर्णाभ्यां वधिरो भवेत् ।करिणा सिच्यमानस्य रोमहर्षो न जायते ॥
दण्डेन हन्यमानस्य दण्डराजी न जायते ।शस्त्रेण छिद्यमानस्य रुधिरं न प्रवर्त्तते ॥
केशेषु लुठ्यमानेषु नैव क्लेशप्रवेदने ।यस्य कर्णौ च पार्श्वौ च हनू पादौ च सन्धयः ॥
शिथिलानि भवन्तीह स गतासुरिति श्रुतिः ।एतानि यस्य रूपाणि विपरीतानि गौतम ॥
मृतन्तु तं विजानीयात् कश्यपस्य वचो यथा ।वैद्यास्तस्य न पश्यन्ति ये पश्यन्ति कुशिक्षिताः ॥
विचक्षणास्तु पश्यन्ति मन्त्रौषधिसमन्विताः ।तस्यागदं प्रवक्ष्यामि स्वयं रुद्रेण भाषितम् ॥
मयूरपित्तं मार्ज्जारपित्तं नकुलपित्तकम् ।मत्स्यमाहिषपित्तञ्च धानालीमूलमेव च ॥
कुङ्कुमं भार्गवं कुष्ठं काश्मरी च त्वचं तथा ।उत्पलस्य च किञ्जल्कं पद्मस्य कुमुदस्य च ॥
एतानि समभागानि गामूत्रेण तु शोषयेत् ।एषोऽगदो यस्य हस्ते दष्टेन म्रियते न वै ।कालाहिनापि दष्टोऽपि क्षिप्रं भवति निर्व्विषः ॥
क्षिप्रमेव प्रदातव्यं मृतसञ्जीवनौषधम् ।अञ्जनञ्चैव नस्यञ्च क्षिप्रं दद्यात् विचक्षणः ॥
”इति भविष्यपुराणे ब्रह्मपर्व्वणि पञ्चमीधातुगत-विषक्रिया ॥
* ॥
गौतम उवाच ।“कीदृशं एतदाख्याहि सर्व्वं दष्टस्य लक्षणम् ॥
कश्यप उवाच ।अतः परं प्रवक्ष्यामि नागानां रूपलक्षणम् ।सर्पदष्टस्य च तथा समासाद्द्विजपुङ्गव ! ॥
अथ सर्पेण दष्टस्य ऊर्द्ध्वा दृष्टिः प्रजायते ।सर्प्या दष्टस्य च तथा अधोदृष्टिः प्रजायते ॥
नपुंसकेन दष्टस्य अङ्गमर्द्दः प्रजायते ।रुषा दष्टस्य वा साम्या दृष्टिर्द्बिजवरोत्तम ॥
कुमारेणापि दष्टस्य दक्षिणा एव जायते ।गुर्व्विण्या वाथ दष्टस्य तया स्वेदश्च जायते ॥
रोमाञ्चः सूतिकायाश्च वेपथुश्चापि जायते ।पन्नगी प्रभवेद्रात्रौ दिवा सर्पो विषाधिकःनपुंसकन्तु सन्ध्यायां कश्यपेन तु भाषितम् ।अन्धकारे तु दष्टानामुदके गहने वने ॥
सुप्तस्य वै प्रमत्तस्य पदे सर्पो न दृश्यते ।दृष्टरूपाण्यजानन् वै कथं वैद्यश्चिकित्सति ॥
चतुर्व्विधा रहः प्रोक्ताः पन्नगास्तु महात्मना ।दर्व्वीकरा मण्डलिनो राजिला व्यन्तरास्तथा ॥
दर्व्वीकरा वातविषा मण्डलाः पैत्तिकाः स्मृताः ।श्लेष्मला राजिला ज्ञेया व्यन्तराः सान्निपातिकाः ॥
रक्तं परीक्षयेद्गाडं सर्पाणान्तु पृथक् पृथक् ।कृष्णं दर्व्वीकराणान्तु जायते वातमुल्वणम् ॥
रक्तं घनञ्च बहुशः शोणितं मण्डलीकृते ।पिच्छिलं राजिले स्वल्पं तद्वद्ब्यन्तरके तथा ॥
* ॥
ज्ञेवाः सर्पास्तु चत्वारः पञ्चमो नोपलभ्यते ।ब्राह्मणः क्षत्त्रियो वैश्यः शूद्रश्चैव चतुर्थकः ॥
ब्राह्मणे मधुरं दद्यात् तिक्तं दद्यात्तथोत्तरे ।वैश्ये कर्षफलं दद्यात् शूद्रे त्रिफलमेव वा ॥
ब्राह्मणेन तु दष्टस्य दाहो गात्रेषु जायते ।मूर्च्छा च प्रबला स्याद्वै न ज्ञानमभिजायते ॥
श्यामवर्णं मुखञ्च स्यान्मनस्तम्भश्च जायते ।तस्य कुर्य्यात् प्रतीकारं येन सम्पद्यते सुखम् ॥
अश्वगन्धामपामार्गं सिन्दुवारं सुरालयम् ।एतत् सर्पिःसमायुक्तं पानं नस्यञ्च दापयेत् ।एतेनैवोपचारेण सुखी भवति मानवः ॥
* ॥
क्षत्त्रियेण तु दष्टस्य कम्पो गात्रेषु जायते ।मूर्च्छा मोहस्तथा स्याद्वै न ज्ञानमभिजायते ॥
जायते वेदना तस्य ऊर्द्ध्वञ्चैव निरीक्षते ।तस्य कुर्य्यात् प्रतीकारं येन सम्पद्यते सुखम् ॥
अर्कमूलमपामार्गं प्रियङ्गुमथ वारुणीम् ।एतत् सर्पिःसमायुक्तं पानं तस्य प्रदापयेत् ।एतेनैवोपचारेण सुखी भवति मानवः ॥
* ॥
वैश्येनापि हि दष्टस्य शृणु रूपाणि यानि तु ।श्लेष्मप्रकोपो लाला च नवोद्वहति वेदना ॥
मूर्च्छा च प्रबला यस्य आत्मानं नाभिनन्दति ।तस्य कुर्य्यात् प्रतीकारं येन सम्पद्यते सुखम् ॥
अश्वगन्धां सगोमूत्रां गृहधूमं सगुग्गुलुम् ।शिरीषार्कपलाशञ्च श्वेतां च गिरिकर्णिकाम् ॥
गोमूत्रेण समायुक्तं पानं नस्यञ्च दापयेत् ।एष वैश्येन दष्टानामगदः परिकीर्त्तितः ॥
* ॥
शूद्रेणापि हि दष्टस्य शृणु तत्त्वेन गौतम ।कुप्यते वेपते चैव ज्वरः शीतञ्च जायते ॥
अङ्गानि चुलुचुलायन्ते शूद्रदष्टस्य लक्षणम् ।तस्यागदं प्रवक्ष्यामि येन सम्प्द्यते सुखम् ॥
पद्मञ्च लोध्रकञ्चैव क्षौद्रं पद्मस्य केशरम् ।मधु मधुकसारञ्च श्वेता च गिरिकर्णिका ॥
एतानि समभागानि पेषयेत् शीतवारिणा ।पानं लेपाञ्जनं नस्यं सुखी भवति मानवः ॥
* ॥
पूर्व्वाह्णे चरते विप्रो मध्याह्ने क्षत्त्रियश्चरेत् ।अपराह्णे चरेद्वैश्यः शूद्रः सन्ध्याचरो भवेत् ॥
आहारश्चात्र पुष्पाणि ब्राह्मणानां विदुर्ब्बुधाः ।मूषिकाः क्षत्त्रियाणाञ्च आहारो द्बिजसत्तम ॥
वैश्या मण्डूकभक्ष्याश्च शूद्राः सर्व्वाशिनस्तथा ॥
अग्रतो दशते विप्रः क्षत्त्रियो दक्षिणेन तु ।वामपार्श्वे सदा वैश्यः पश्चाद्वै शूद्र आदशेत् ॥
मदकाले तु संप्राप्ते पीड्यमाना महाविषाः ।अवेलायां दशन्ते वै मैथुनार्त्ता भुजङ्गमाः ॥
* ॥
पुष्पगन्धाः स्मृता विप्राः क्षत्त्रियाश्चन्दनावहाः ।वैश्याश्च घृतगन्धा वै शूद्राः शूर्म्मस्य गन्धिनः ॥
*वासं तेषां प्रवक्ष्यामि यथावदनुपूर्व्वशः ।नदीकूपतडागेषु गिरिप्रस्रवणेषु च ॥
आरामेषु पवित्रेषु शुचिष्वायतनेषु च ॥
वसन्ति ब्राह्मणाः सर्पाः ग्रामद्वारे चतुष्पथे ॥
क्षत्त्रियो वसते नित्यं तोरणेषु पुरेषु च ।गोशालास्वश्वशालासु पलालेषु तटेषु च ॥
गोष्ठेषु पथि वृक्षेषु विप्र वैश्या वसन्ति च ।अविविक्तेषु स्थानेषु निर्झरेषु वनेषु च ।शून्यागारे श्मशाने च शूद्रा विप्र वसन्ति च ॥
श्वेताश्च कपिलाश्चैव ये सर्पास्त्वनलप्रभाः ।सात्त्विका मनस्विनो विप्र ब्राह्मणास्ते बुधैःस्मृताः ॥
रक्तवर्णसुवर्णाभप्रबालमणिसन्निभाः ।सूर्य्यप्रभास्तथा विप्र क्षत्त्रियास्ते भुजङ्गमाः ॥
नानाविचित्रराजीभिरतसीवर्णसन्निभाः ।वाणपुष्पसुवर्णाभा वैश्यास्ते च भुजङ्गमाः ॥
काकोदरनिभाः केचित् ये च अञ्जनसन्निभाः ।काकवर्णा धूम्रवर्णास्ते शद्राः परिकीर्त्तिताः ॥
*यस्य सर्पेण दष्टस्य दंशमङ्गुलमन्तरम् ।बालदष्टं विजानीयात् कश्यपस्य वचो यथा ॥
यस्य सर्पेण दष्टस्य दंशं द्व्यङ्गुलमन्तरम् ।यौवनस्थेन दष्टस्य एतद्भवति लक्षणम् ॥
यस्य सर्पेण दष्टस्य सार्द्धद्व्यङ्गुलमन्तरम् ।वृद्धदष्टं विजानीयात् कश्यपस्य वचो यथा ॥
* ॥
अनन्तः प्रेक्षते पूर्व्वे वामपार्श्व तु वासुकिः ।तक्षको दक्षिणे पार्श्वे कर्क्कोटः पृष्ठतस्तथा ॥
बलेन भ्रमते पद्मो महापद्मो निमज्जति ।विमज्जंस्तिष्ठते चैव शङ्खपालो मुहुर्म्मुहुः ॥
सर्व्वेषां कुरुते रूपं कुलिकः पन्नगोत्तमः ।अनन्तस्य दिशा पूर्व्वा वासुकेस्तु हुताशनः ॥
दक्षिणा तक्षकस्योक्ता कर्क्कोटस्य तु नैरृती ।पश्चिमा पद्मनाभस्य महापद्मस्य वायुजा ॥
उत्तरा शङ्खपालस्य वैशानी कुलिकस्य तु ।अनन्तस्य भवेत् पद्मं वासुकेः स्यात्तथोत्पलम् ॥
स्वस्तिकं तक्षकस्योक्तं कर्क्कोटस्य त्रिरेखकम् ।पद्मस्य तु भवेत् पद्मं शूलमश्वतरस्य तु ॥
शङ्खजातेर्भवेच्छत्रं कुलिकस्यार्द्धचन्द्रकम् ।अनन्तः कुलिको विप्रः क्षत्त्रियौ शङ्खवासुकी ॥
महापद्मस्तक्षकश्च वैश्यो विप्र प्रकीर्त्तितः ।पद्मकर्क्कोटकौ शूद्रौ सदा ज्ञेयौ मनीषिभिः ॥
अनन्तकुलिकौ शुक्लौ वर्णतो ब्रह्मसम्भवौ ।वासुकिः शङ्खपालश्च रक्तौ ह्यग्निसमुद्भवौ ॥
तक्षकश्च महापद्म इन्द्रात् पीतौ बभूवतुः ।पद्मकर्क्कोटकौ विप्र सर्पौ कृष्णौ बभूवतुः ॥
* ॥
हयं यानं वृषं छत्रं राजानमथ पावकम् ।धरणीमुत्पाद्य धृतानेतान् सिद्धिकरान् विदुः ॥
पूर्णकुम्भः पताका च काञ्चनं मणयस्तथा ।शरसो मालिका कम्बूजीवञ्जीवेति सुव्रता ॥
एतेषां दर्शनं श्रेष्ठं कन्या च प्रातिसूतिका ।चतुःषष्टिः समाख्याता भोगिनो मत्तपन्नगाः ॥
अदृश्यास्तेषु षड्विंशा अष्टत्रिंशा महीधराः ।विंशास्तु कुलिताः प्रोक्ताः सप्त मण्डलिनस्तथा ।राजीवास्तु दश प्रोक्ता दक्षाः षोडश पञ्च च ॥
इन्दुभो दुन्दुभिश्चैव चैडभः श्रेष्ठवाहनः ॥
नागपुष्पसुवर्णाख्या निर्व्विषा ये च पन्नगाः ।एवमेवन्तु सर्पाणां शतद्बिनवति स्मृतम् ॥
वराहकर्णं गजपिप्पलिञ्चगान्धारिका पिप्यलदेवदारु ।मधूकसारं सह सिन्धुवारंहिङ्गुञ्च पिष्ट्वा गुडिका च कार्य्या ॥
* ॥
सुमन्तुरुवाच ।इत्युक्तवान् पुरा वीर गौतमस्य प्रजापतिः ।लक्षणं सर्व्वनागानां रूपवर्णविषैस्तथा ॥
तस्मात् संपूजयेन्नागान् सदा भक्त्या समन्वितः ।विशेषतस्तु पञ्चम्यां पयसा पायसेन च ॥
श्रावणे मासि पञ्चम्यां शुक्लपक्षे नराधिप ।द्वारस्योभयतो लेख्या गोमयेन विषोल्वणाः ॥
पूजयेद्विधिवद्वीर दधिदूर्व्वाक्षतैः कुशैः ।गन्धपुष्पोपहारैश्च ब्राह्मणानाञ्च तर्पणैः ॥
ये त्वस्यां पूजयन्तीह नागान् भक्तिपुरःसराः ।न तेषां सर्पतो वीर भयं भवति कर्हिचित् ॥
”इति भविष्ये पञ्चमीकल्पे ॥
* ॥
सुमन्तुरुवाच ।“तथा भाद्रपदे मासि पञ्चम्यां श्रद्धयान्वितः ।तथालिख्य नरो नागान् कृष्णवर्णादिवर्णकैः ॥
पूजयेद्गन्धपुष्पैश्च सर्पिःपायसगुग्गुलैः ।तस्य तुष्टिं समायान्ति पन्नगास्तक्षकादयः ॥
आसप्तमात् कुलात्तस्य न भयं नागतो भवेत् ।तस्मात् सर्व्वप्रयत्नेन नागान् वै पूजयेद्बुधः ॥
”इति भविष्ये पञ्चमीकल्पे ॥
* ॥
सुमन्तुरुवाच ।“तथा चाश्वयुजे मासि पञ्चम्यां कुरुनन्दन ।कृत्वा कुशमयान्नागान् इन्द्राण्या सह पूजयेत् ॥
घृतोदकाभ्यां पयसा स्नापयित्वा विशाम्पते ।गोधूमैः पयसा स्विन्नैर्भक्ष्यैश्च विविधैस्तथा ॥
यस्त्वस्यां विधिवन्नागान् शुचिर्भक्त्या समन्वितः ।पूजयेत् कुरुशार्द्दूल तस्य शेषादयो नृप ॥
नागाः प्रीता भवन्तीह शान्तिमाप्नोति मानवः ।सुशान्तिलोकमासाद्य मोदते शाश्वतीः समाः ॥
इत्येतत् कथितं विप्र पञ्चमीकल्पमुत्तमम् ।पन्नगान्मुच्यते मन्त्रं सर्व्वसर्पनिषेधकम् ॥
”ओँ कुरु कुले नः फट् स्वाहा । इति भविष्य-पुराणे शतसाहस्र्यां संहितायां पञ्चमीकल्पे ॥
*अन्यच्च ।सूत उवाच ।“प्राणेश्वरं गारुडञ्च शिवोक्तं प्रवदाम्यहम् ।स्थानान्यादौ प्रवक्ष्यामि नद्यां दष्टो न जीवति ॥
चितावल्मीकशैलादौ कूपे च विवरे तरोः ।दंशे रेखात्रयं यस्य प्राच्छन्नं स न जीवति ॥
षष्ठ्याञ्च कर्क्कटे मेषे मूलाश्लेषामघादिषु ।कक्षाश्रोणिगले सन्धौ शङ्खकर्णोदरादिषु ॥
दण्डी शस्त्रधरो भिक्षुर्लग्नादिः कालदूतकः ।वक्त्रे बाहौ च ग्रीवायां पृष्ठे च नहि जीवति ॥
पूर्व्वं दिनपतिर्भुङ्क्ते ह्यर्द्धयामन्ततोऽपरे ।शेषा ग्रहाः प्रतिदिनं षट्सङ्ख्यापरिवर्त्तनैः ॥
नागभोगक्रमो ज्ञेयो रात्रौ वाणविवर्त्तनैः ।शेषोऽर्कः फणिपश्चन्द्रस्तक्षको भौम ईरितः ॥
कर्क्कोटो ज्ञो गुरुः पद्मो महापद्मश्च भार्गवः ।शङ्खः शनैश्चरो राहुः कुलिकश्चाहयो ग्रहाः ॥
रात्रौ दिवा सुरगुरोर्भोगे स्यादमरान्तकः ।पङ्गोः कालो दिवा राहुः कुलिकेन सहस्थितः ॥
यामार्द्धसन्धिसंस्थः स वेलां कालयतीञ्चरेत् ।वाणद्बिषड्वह्निवाजियुगभूरेकभागतः ॥
दिवा षड्वेदनेत्रादिपञ्चत्रिवसुस्वांशकैः ।पादाङ्गुष्ठे पादपृष्ठे गुल्फे जानुनि लिङ्गके ॥
नाभौ हृदि स्तनतटे कण्ठे नासापुटेक्षणे ।कर्णयोश्च भ्रुवोः शङ्खे मस्तके प्रतिपत्क्रमात् ॥
तिष्ठेच्चन्द्रश्च जीवेन पुंसो दक्षिणभागके ।कायस्य वामभागे तु स्त्रिया वायुवहात् करात् ॥
अमवत्त्वकृतो मोहो निवर्त्तेत च मर्द्दनात् ।आत्मनः परमं बीजं हंसाख्यं स्फाटिकामलम् ॥
ज्ञातव्यं विषपापघ्नं बीजं तस्य चतुर्व्विधम् ।बिन्दुपञ्चस्वरयुतमाद्यमुक्तं द्बितीयकम् ॥
षष्ठारूढं तृतीयं स्यात् सविसर्गं चतुर्व्विधम् ।ओँ कुरु कुन्दे स्वाहा ॥
विद्या त्रैलोक्यरक्षार्थं गरुडेन धृता पुरा ।वधेप्सुना च नागानां मुखेऽथ प्रणवं न्यसेत् ॥
गले कुरु न्यसेत् पश्चात् हृदि चैव विशेषतः ।कुन्दे स्वा गुह्ययोः पादयुगे हान्यास ईरितः ।गृहेपि लिखिता यत्र तन्नागाः संत्यजन्ति च ॥
सहस्रमन्त्रजप्तन्तु सूत्रं कर्णे धृतं तथा ।यद्गृहे शर्करा जप्ता क्षिपा नागास्त्यजन्ति च ।सप्तलक्षस्य जप्याद्वै सिद्धिः प्राप्ता सुरासुरैः ॥
ओँ सुवर्णरेखे कुक्कुटविग्रहरूपिणि स्वाहा ॥
एवञ्चाष्टदले पद्मे दले वर्णयुगं लिखेत् ।नामैतत् वारिधाराभिः स्नातो दष्टो विषंत्यजेत् ॥
ओँ पक्षि स्वाहा ।अङ्गुष्ठादिकनिष्ठान्तं करे न्यस्याथ देहके ।के वक्त्रे हृदि लिङ्गे च पादयोर्गरुडो हि सः ॥
नाक्रामन्ति च तच्छायां स्वप्नेऽपि विषपन्नगाः ।यस्तु लक्षं जपेच्चास्याः स दृष्ट्वा नाशयेद्बिषम् ॥
ओँ ह्रौँ ह्रौँ ह्रीँ भिरुण्डायै नमः ॥
कर्णे जप्ता त्वियं विद्या दष्टकस्य विषं हरेत् ।अ-आ न्यसेत्तु पादाग्रे इ-ई गुल्फेऽथ जानुनि ॥
उ-ऊ ए-ऐ कटितटे ओ नाभौ विन्यसेत्सुधीः ।हृदि औ वक्त्रदेशे च अङ्गे अः हंससंयुताः ॥
हंसो विषादि च हरेत् जप्तो ध्यातोऽथ पूजितः ।गकडोऽहमिति ध्यात्वा कुर्य्याद्बिषहरां क्रियाम् ॥
हं मन्त्रं गात्रविन्यस्तं विषादिहरमीरितम् ।न्यस्य हंसं वामकरे नासामुखनिरोधकृत् ॥
मन्त्रो हरेत् दष्टकस्य त्वङ्मांसादिगतं विषम् ।स वायुना समाकृष्य दन्तानां गरलं हरे ।तनौ न्यसेद्दष्टकेव नीलकण्ठादि संस्मरेत् ॥
* ॥
पीतं प्रत्यङ्गिरामूलं तण्डुलाद्भिर्व्विषापहम् ।पुनर्नवाफलिनीनां मूलं चक्रजमीदृशम् ॥
मूलं शुक्लवृहत्यास्तु कर्क्कोट्या गैरिकर्णिकम् ।अद्भिर्घृष्टघृतोपेतलेपोऽयं विषमर्द्दनः ॥
विषमृद्धिं न व्रजेच्च उष्णं पिबति यो घृतम् ।पञ्चाङ्गन्तु शिरीषस्य मूलं गृञ्जनजन्तथा ।सर्व्वाङ्गलेपतश्चापि पानाद्वा विषहृद्भवेत् ॥
ह्रीँ गोनसादिविषहृत् ॥
हृल्ललाटविसर्गान्तं ध्यातं वश्यादिकृद्भवेत् ।न्यस्तं योनौ वशेत् कन्यां कुर्य्यान्मदजलाविलाम् ॥
जप्त्वा सप्ताष्टसाहस्रं गरुत्मानिव सर्व्वगः ।कविः स्यात् श्रुतिधारी स्याद्वश्यस्त्रीश्चायुरा-प्नुयात् ।विषहृत् स्यात् कथा तद्बन्मुनिर्वा सम्मतोध्रुवम् ॥
”इति गारुडे प्राणेश्वरं गारुडं समाप्तं १९अध्यायः ॥
* ॥
* ॥
अपरञ्च ।अग्निरुवाच ।“नागादयोऽथ तारादिदशस्थानानि मर्म्म च ।सूतकं दष्टचेष्टेति सप्तलक्षणमुच्यते ॥
शेषवासुकितक्षाख्याः कर्क्कटोऽब्जो महाम्बुजः ।शङ्खपालश्च कुलिक इत्यष्टौ नागवर्य्यकाः ॥
दशाष्टपञ्चत्रिगुणशतमूर्द्धान्विताः क्रमात् ।विप्रौ नृपौ विशौ शूद्रौ द्बौ द्बौ नागेषु कीर्त्तितौ ॥
तदन्वयाः पञ्चशतं तेभ्यो जाता ह्यसङ्ख्यकाः ।फणिमण्डलिराजीलवातपित्तकफात्मकाः ॥
व्यन्तरा दोषमिश्रास्ते सर्पा दर्वीकराः स्मृताः ।रथाङ्गलाङ्गलच्छत्रस्वस्तिकाङ्कुशधारिणः ॥
गोनसा मन्दगा दीर्घा मण्डलैर्व्विविधैः स्थिताः ।राजीलाश्चित्रिताः स्निग्धास्तिर्य्यगूर्द्ध्वञ्चराजिभिः ॥
व्यन्तरा मिश्रचिह्नाश्च भूवर्षाग्नेयवायवः ।चतुर्व्विधास्ते षड् विंश भेदाः षोडश गोनसाः ॥
त्रयोदश च राजीला व्यन्तरा एकविंशतिः ।येऽनुक्तकाले जायन्ते सर्पास्ते व्यन्तराः स्मृताः ॥
आषाढादित्रिमासैः स्याद्गर्भो मासचतुष्टये ।अण्डकानां शते द्वे च चत्वारिंशत् प्रसूयते ।सर्पा ग्रसन्ति सूतौ तान् विना स्त्रीपुंनपुंसकान् ।उन्मीलतेऽक्षि सप्ताहात् हृष्टो मासाद्भवेद्बहिः ॥
द्बादशाहात् स्वबोधः स्याद्दन्ताः स्युः सूर्य्य-दर्शनात् ।द्बात्रिंशद्दिनविंशत्याश्चतस्रस्तेषु दंष्ट्रिकाः ॥
कराली मकरी कालरात्री च यमदूतिकाः ।एतास्ताः सविषा दंष्ट्रा वामदक्षिणपार्श्वगाः ॥
षण्मासान्मुञ्चते कृत्तिं जीवेत् षष्टिसमाद्बयम् ।नागाः सूर्य्यादिवारेशाः सप्त उक्ता दिवानिशि ॥
तेषां षट् प्रतिवारेषु कुलिकः सर्व्वसन्धिषु ।शङ्खेन वा महाब्जेन सह तस्योदयोऽथवा ॥
द्बयोर्व्वा नाडिकामन्त्रमन्तरं कुलिकोदयः ।दुष्टः सकालः सर्व्वत्र सर्व्वदंशे विनिर्द्दिशेत् ॥
कृत्तिका भरणी स्वाती मूलं पूर्व्वात्रयाश्विनी ।विशाखार्द्रा मघाश्लेषा चित्रा श्रवणरोहिणी ॥
हस्ता मन्दकुजौ वारौ पञ्चमी चाष्टमी तिथिः ।षष्ठी रिक्ता शिवा निन्द्या पञ्चमी च चतुर्द्दशी ॥
सन्ध्याचतुष्टयं दुष्टं दग्धयोगाश्च राशयः ।एकद्बिबहवो दंशा दष्टविद्धञ्च खण्डितम् ॥
अदंशमवगुप्तं स्याद्दंशमेवं चतुर्व्विधम् ।त्रयो द्व्येकक्षता दंशा वेदना रुधिरो नृणाम् ॥
नक्तं द्व्यैकाङ्घ्रिकूर्म्माभा दंशाश्च यमचोदिताः ॥
दाही पिपीलिकास्पर्शी कण्ठशोषरुजान्वितः ।सतोदो ग्रन्थितो दंशः सविषो न्यस्तनिर्व्विषः ॥
देवालये शून्यगृहे वल्मीकोद्यानकोटरे ।रथ्या सन्ध्या श्मशाने च श्मशाने सिन्धुसङ्गमे ॥
द्बीपे चतुष्पथे सौधे गृहेऽब्जे पर्व्वताग्रतः ।विलद्वारे जीर्णकूपे जीर्णवेश्मनि कुड्यके ॥
शिग्रुश्लेष्मातकाक्षेषु जम्बूडुम्बरणेषु च ।वटे च जीर्णप्राकारे खास्यहृतकक्षजत्रुणि ॥
तालौ शङ्खे गले मूर्द्ध्नि चिवुके नाभिपादयोः ।दंशोऽशुभः शुभो भूतःपुष्पहस्तः सुवाक् सुधीः ॥
लिङ्गवर्णसमानश्च शुक्लवस्त्रोऽमलः शुचिः ।अपद्बारागतः शस्त्री प्रमादी भूगतेक्षणः ॥
विवर्णवासाः पाशादिहस्तो गद्गदवर्णभाक् ।शुष्ककाष्ठाश्रितः खिन्नस्तिलाक्तककरांशुकः ॥
आर्द्रवासाः कृष्णरक्तपुष्पो हेमशिरोरुहः ।कुचमर्द्दी नखच्छेदी गुदस्पृक् पादलेखकः ॥
केशलुञ्ची तृणच्छेदी दुष्टा दूतास्तथैकलः ।इडान्यावाहयद्द्वेधा यदि दूतस्य चात्मनः ॥
आभ्यां द्बाभ्यां पृष्टयान्यान् विद्यात् स्त्रीपुंनपुं-सकान् ।दूतः स्पृशति यद्गात्रं तस्मिन् दंशमुदाहरेत् ॥
दूताङ्घ्रिचलनं दुष्टं सुखिभिर्निश्चला शुभा ।जीवपार्श्वे शुभो दूतो दुष्टोऽन्यत्र समागतः ॥
जीवो गतागते दुष्टः शुभो दूतनिवेदने ।दूतस्य वाक् प्रदुष्टा सा पूर्व्वामजार्द्धनिन्दिता ॥
विभक्तैस्तस्य वाक्यान्तैर्व्विषनिर्व्विषकालता ।आद्यैः स्वरैश्च काद्यैश्च वर्गैर्भिन्नलिपिर्द्बिधा ॥
स्वरजोवसुमान् वर्गी इति क्षेप्यश्च मातृकाः ।वाताग्नीन्द्रजलात्मानो वर्गेषु च चतुष्टयम् ॥
नपुंसकाः पञ्चमाः स्युः स्वराः शक्राम्बुयोनयः ।दुष्टौ दूतस्य वाक्पादौ वाताग्नी मध्यमो हरिः ॥
प्रशस्ता वारुणा वर्णा अतिदुष्टा नपुंसकाः ।प्रस्थाने मङ्गलं वाक्यं गर्ज्जितं मेघहस्तिनोः ॥
प्रदक्षिणं फले वृक्षे चासस्य च रुतं जितम् ।शुभा गीतादिशब्दाः स्युरीदृशं स्यादसिद्धये ॥
अनर्थगीताथाक्रन्दो दक्षिणे विरुतं क्षुतम् ।वेश्या विप्रो नृपः कन्या गौर्दन्ती मुरजध्वजौ ॥
क्षीराज्यदधिशङ्खाम्बुच्छत्रं भेरी फलं सुराः ।तण्डुला हेमरूप्यञ्च सिद्धयेऽमिमुखा अमी ॥
सकाष्ठः सानलः कारुर्म्मलिनाम्बरभारभृत् ।गलस्थटङ्को गोमायुर्गृध्रोलूककपर्द्दिकाः ॥
तैलं कपालकार्पासा निषेधो भस्मनष्टये ।विषवेगाश्च सप्त स्युर्धातोर्द्धात्वन्तराप्तितः ॥
विषदंशो ललाटं यात्यतो नेत्रं ततो मुखम् ।आस्याच्चरणनाभी द्बौ धातून् प्राप्नोति हिक्रमात् ॥
”इत्याग्नेये २९४ अध्याये लक्षणानि ॥
* ॥
अग्निरुवाच ।“मन्त्रध्यानौषधैर्दष्टचिकित्सां प्रवदामि ते ।ओँ नमो भगवते नीलकण्ठायेति ॥
जपनाद्विषहानिः स्यादौषधं जीवरक्षणम् ।साज्यं सकृद्रसं पेयं द्विविधं विषमुच्यते ॥
जङ्गमं सर्पमूषादि शुङ्गादि स्थावरं विषम् ।शान्तस्वरान्वितो ब्रह्मा लोहितं तारकः शिवः ॥
विषते नाम मन्त्रोऽयं तार्क्षः शब्दमयः स्मृतः ।ज्वल महामते हृदयाय । गरुडविलासशिरसे ।गरुडशिखायै । गरुडविषभञ्जन ३ प्रभेदन ३वित्रासय ३ विमर्द्दय ३ कवचाय । अप्रति-हतशासनं वँ ह्रूँ फट् अस्त्राय । उग्ररूप-धारक सर्व्वभयङ्कर भीषय ३ सर्व्वं दह ३भस्मीकुरु कुरु स्वाहा नेत्राय ।सप्तवर्णान्तयुग्माष्टदिग्दलस्वरकेशरात् ।वर्णरत्नं बहिश्चाभूत् कर्णिकं मातृकाम्बुजम् ।कृत्वा हृदिस्थं तन्मन्त्री वामहस्ततले स्मरेत् ॥
अङ्गुष्ठादौ न्यसेद्बर्णान् विषभेदोदिताः कलाः ।पात्रं वज्रचतुष्कोणं पार्थिवं शक्रदैवतम् ॥
वृत्तार्द्धमाप्यं पद्मार्द्धं शुक्लं वरुणदैवतम् ।त्र्यस्रं स्वस्तिकयुक्तञ्च भैषजं वह्निदैवतम् ॥
वृत्तबिन्दुवृतं वायुदैवतं कृष्णमानिलम् ।अङ्गुष्ठाद्यङ्गुलीमध्ये पर्य्यास्तेषु स्ववेश्मसु ॥
सर्वर्णनागवाहनवेष्टितेषु न्यसेत् क्रमात् ।विषते चतुरो वर्णान् स्वमण्डलसमत्विषः ।अरूपे वरतन्मात्रे आकाशे शिवदैवते ॥
कनिष्ठामध्यपर्व्वान्ते न्यसेत्तस्याद्यमक्षरम् ।नागानामादिवर्णांश्च स्वमण्डलगतान्न्यसेत् ॥
भूतादिवर्णान् विन्यस्य अङ्गुष्ठाद्यन्तपर्व्वसु ।तन्मात्रादिगुणाद्यर्णानङ्गुलीषु न्यसेद्बुधः ॥
स्पर्शनादेव तार्क्ष्येण हस्ते हन्याद्विषद्बयम् ।मण्डलादिषु तान् वर्णान् विषते करयोजितान् ॥
श्रेष्ठाद्यङ्गुलिभिर्देहनाभिस्थानेषु पर्व्वसु ।स्रजोन्नतः सवर्णाभमानाभे स्तुहिनप्रभम् ॥
कुङ्कुमारुणमाकण्ठादाकेशान्तात् सितेतरम् ।ब्रह्माण्डयापिनं तार्क्ष्यं चन्द्राख्यं नागभूषणम् ॥
नीलाग्रनासमात्मानं महापक्षं स्मरेद्बुधः ।एवं तार्क्ष्यात्मनो वाक्यान्मन्त्रः स्यान्मन्त्रिणो विषे ॥
स्वस्ति तार्क्ष्यकरस्यान्तः स्थिताङ्गुष्ठविषापहा ।ताक्ष्यहस्तं समुद्यम्य तत्पञ्चाङ्गुलिचालनात् ॥
कुर्य्याद्विषस्य स्तम्भादींस्तदुक्तमदवीषया ।आकाशादेशभूबीजः पश्चाङ्गाधिपतिर्म्मनुः ॥
संस्तम्भयेति वीषातो भाषया स्तम्भयेद्विषम् ।व्यत्यस्तभूषया बीजो मन्त्रोऽयं साधुसाधितः ॥
संप्लवः प्लावयशसः शब्दाद्यः संहरेद्विषम् ।दष्टमुत्थापयेद्वैषं स्वजप्ताम्भोऽभिषेकतः ॥
स्वजप्तशङ्खभेर्य्यादिनिस्वनश्रवणेन वा ।संददात्येव संयुक्तो भूतेजोव्यत्ययात् स्थितः ॥
भूवायुव्यत्ययान्मन्त्रो विषं संक्रामयत्यसौ ।अन्तस्थो निजवेश्मस्थो बीजाग्नीन्दुजलाम्बुभिः ॥
एतत् कर्म्म नयेन्मन्त्री गरुडाकृतिविग्रहः ।तार्क्ष्यवारणगेहस्थस्तर्जनान्नाशयेद्विषम् ॥
जानुदण्डीन्दुमुदितं स्वधाश्रीबीजलाञ्छितम् ।स्नानपानात् सर्व्वविषजरारोगापमृत्युजित् ॥
पक्षि पक्षि महापक्षि महापक्षि विवि स्वाहा ।पक्षि पक्षि महापक्षि महापक्षि क्षीक्षी स्वाहा ॥
द्वावेतौ पक्षिराड्मन्त्रौ विषघ्नावभिमन्त्रणात् ।पक्षिराजाय विद्महे पक्षिदेवाय धीमहि तन्नोगरुडः प्रचोदयात् ॥
वह्निस्थौ पार्श्वतत्पूर्व्वौ दन्तश्रीकौ च दन्तिनौ ।सकलो लाङ्गली चेति नीलकण्ठाद्यमीरितः ॥
वक्षःकण्ठशिखाश्वेतं न्यसेत् स्तम्भे सुसंस्कृतौ ।हर हर हृदयाय नमः कपर्द्दिने च शिरसे नील-कण्ठाय वै शिखाम् ॥
कालकूटविषभक्षणाय स्वाहार्थर्व्व वर्म्म च ।कण्ठिनेत्रं कृत्तिवासं नेत्रैः प्रत्येकशस्त्रिभिः ।पूर्व्वाद्यैराननैर्युक्तं श्वेतपीतारुणासितैः ॥
अभयं वरदञ्चापं वासुकिञ्च दधद्भजः ।यज्ञोपवीतपार्श्वन्तु गौरी रुद्रोऽस्य देवता ॥
पादजानुगुहानाभिहृत्कण्ठाननमूर्द्धसु ।मन्त्रार्णान्न्यस्य करयोरङ्गुष्ठाद्यङ्गुलीषु च ॥
तर्ज्जन्यादितदन्तासु सर्व्वमङ्गुष्ठयोर्न्यसेत् ।ध्यात्वैवं संहरेत् क्षिप्रं बद्धया मूलमुद्रया ॥
कनिष्ठा ज्येष्ठया बद्ध्वा तिस्रोऽन्याः प्रसृतिर्जवः ।विषनाशो वामहस्तमन्यस्मिन् दक्षिणं करम् ॥
नमो भगवते नीलकण्ठाय चिः । अमलकण्ठायचिः सर्व्वज्ञकण्ठाय चिः क्षिप ओम् स्वाहा ॥
नमो नीलकण्ठाय नैकसर्व्वविषापहाय । नमस्तेरुद्रमन्यव इति सम्मार्ज्जनाद्विषं विनश्यति ॥
न सन्देहः कर्णजाप्या उपनेत्रा विधानतः ।यजेद्रुद्रविधानेन नीलग्रीवं महेश्वरम् ।विषव्याधिविनाशः स्यात् कृत्वा रुद्र विधानतः ॥
”इत्याग्नेये महापुराणे दष्टचिकित्सा नाम २९५अध्यायः ॥
* ॥
* ॥
यात्राकाले तस्य शुभा-शुभसूचकत्वं यथा, --“गोनासदर्व्वीकरराजिलाद्याजात्यैव सर्व्वे भयदा भुजङ्गाः ।विलोक्य सर्पं यदि निर्व्विकल्प्यानिवृत्तविप्रस्य शुभं विचिन्त्यम् ॥
पाषाणसंस्तम्भितकण्टकेषुदत्त्वा पदं यान्ति विनण्टविघ्नाः ।सर्पेच्छया पञ्चनखाभिधेयःप्रयाणकाले स तु वामभागे ।दृष्टः शुभैः सिद्धिकृदुन्नताग्र-स्तिष्ठेत् पथार्द्ध यदि राज्यलाभः ॥
”इति सर्पः । इति वसन्तराजशाकुने १५ वर्गः ॥