| YouTube Channel

समाधानं (samAdhAnaM)

 
Apte 1890
English
समाधानं 1 Putting together, uniting.
2 Fixing the mind in abstract contemplation on the true nature of spirit.
3 Profound or abstract meditation, deep contemplation.
4 Intentness.
5 Steadiness, composure, peace (as of mind), satisfaction
चित्तस्य समाधानं, बुद्धेः समाधानं G. L. 18.
6 Clearing up a doubt, replying to the Pūrvapaksha
answering an objection.
7 Agreeing, promising.
8 (In dramas) A leading incident which unexpectedly gives rise to the whole plot.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
समाधानं,
क्ली,
 (सम् + आ + धा + ल्युट् ।)ब्रह्मणि मनःस्थिरीकरणम् । चित्तैकाग्रम् । तत्-पर्य्यायः । अवधानम् २ प्रणिधानम् ३ समाधिः४ । इति हेमचन्द्रः ॥
निगृहीतस्य मनसःश्रवणादौ तदनुगुणविषये च समाधिः समा-धानम् । इति वेदान्तसारः ॥
इदानीं समा-धानं लक्षयति । निगृहीतस्येति । शब्दादि-विषयेभ्यो निगृहीतस्यान्तःकरणस्य श्रवणादौतदनुगुणेषु तदुपकारकेषु अमानित्वादिसाधन-विषयेषु समाधिनैरन्तर्य्येण तच्चिन्तनं समा-धानमित्यर्थः । इति तट्टीकासुबोधनी ॥
(यथा, भागवते । ३ । २८ । ६ ।“स्वधिष्ण्यानामेकदेशे मनसा प्राणधारणा ।वैकुण्ठलीलाभिध्यानं समाधानं तथात्मनः ॥
”)पूर्व्वपक्षस्योत्तरम् । इति लोकप्रसिद्धम् ॥
(नाट-काङ्गविशेषः । यथा, साहित्यदर्पणे । ६ । ३३८ ।“उपक्षेपः परिकरः परिन्यासो विजोभनम् ।युक्तिः प्राप्तिः समाधानं विधानं परिभावना ।उद्भेदः करणं मेद एतान्यङ्गानि वै मुखे ॥
”तल्लक्षणादिकं यथा, तत्रैव । ६ । ३४५ ।“बीजस्यागमनं यत्त तत् समाधानमुच्यते ।यथा, वेणीसंहारे ।नेपथ्ये भो भो विराटद्रुपदप्रभृतयः ! श्रूयताम् ।‘यत् सत्यव्रतभङ्गभीरुमनसा यत्नेन मन्दीकृतंयद्विस्मर्त्तुमपीहितं शमवता शान्तिं कुलस्ये-च्छता ।तद्द्यूतारणिसम्भृतं नृपसुताकेशाम्बराकर्षणैःक्रोधज्योतिरिदं महत् कुरुबले यौधिष्ठिरंजृम्भते ॥
’अत्र ‘सुस्था भवन्ति मयि जीवतीति’ आदि-बीजस्य प्रधाननायकाभिमतत्वेन सम्यगाहित-त्वात् समाधानम् ॥
” * ॥
)