| YouTube Channel

सत्यं (satyaM)

 
Hindi
Hindi
सच
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
सत्यं,
क्ली,
 (सते हितम् । सत् + यत् ।) कृतयुगम् ।शपथः । यथार्थम् । (यथा, रघुः । १२ । ७५ ।“कामं जीवति मे नाथ इति सा विजहौशुचम् ।प्राङ्मत्वा सत्यमस्यान्तं जीवितास्मीतिलज्जिता ॥
”)तद्वति, त्रि । इति मेदिनी ॥
(यथा, याज्ञ-वल्क्ये । ३ । १४९ ।“महाभूतानि सत्यानि यथात्मापि तथैव हि ॥
”)सिद्धान्तः । इति शब्दरत्नावली ॥
* ॥
यथार्थस्यपर्य्यायः । तथ्यम् २ ऋतम् ३ सम्यक् ४ । इत्य-मरः ॥
अवितथम् ५ भूतम् ६ । इति जटा-धरः ॥
तल्लक्षणम् । यथा, --“यथार्थकथनं यश्च सर्व्वलोकसुखप्रदम् ।तत् सत्यमिति विज्ञेयमसत्यं तद्विपर्य्ययम् ॥
”इति पाद्मे क्रियायोगसारे १६ अध्यायः ॥
* ॥
तदाकारा यथा, --“सत्यञ्च समता चैव दमश्चैव न संशयः ।अमात्सर्य्यं क्षमा चैव ह्रीस्तितिक्षानसूयता ॥
त्यागो ध्यानमथार्य्यत्वं धृतिश्च सततं दया ।अहिंसा चैव राजेन्द्र सत्याकारास्त्रयोदश ॥
”इति महाभारते राजधर्म्मः ॥
* ॥
तस्यापालने दोषो यथा, --“कृत्वा शपथरूपञ्च सत्यं हन्ति न पालयेत् ।स कृतघ्नः कालसूत्रे वसेद्देवचतुर्युगम् ॥
सप्तजन्मसु काकञ्च सप्तजन्मसु पेचकः ।ततः शूद्रो महाव्याधी जन्मसप्त ततः शुचिः ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे ४८ अध्यायः ॥
* ॥
अपि च ।“सत्येन लोकं जयति सत्यन्तु परमं तपः ।यथाभूतप्रसादन्तु सत्यमाहुर्म्मनीषिणः ॥
”इति कौर्म्मेउपविभागे १४ अध्यायः ॥
* ॥
तस्य प्रशंसा यथा, --“सत्यमायास्यति हरिः सत्यं निष्कपटं वद ।वद तत् स्वभयं त्यक्त्वा सत्यं ब्रूहि सुसंसदि ॥
वरं कूपशताद्वापी वरं वापीशतात् क्रतुः ।वरं क्रतुशतात् पुत्त्रः सत्यं पुत्त्रशतात् किल ॥
नहि सत्यात् परो धर्म्मो नानृतात् पातकं परमनहि मातुः परो बन्धुर्न गुरुर्मन्त्रदात् परः ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते जन्मखण्डे ९५ अध्यायः ॥
* ॥
अपि च ।“तस्मात् सत्यं परं ब्रह्म सत्यमेव परं तपः ।सत्यमेव परो यज्ञः सत्यमेव परं श्रुतम् ॥
सत्यं वेदेषु जागर्त्ति सत्यश्च परमं पदम् ।कीर्त्तिर्यशश्च पुण्यश्च पितृदेवर्षिपूजनम् ॥
आद्यो विधिश्च विद्या च सर्व्वं सत्ये प्रतिष्ठितम् ।सत्यं यज्ञस्तथा वेदा मन्त्रा देवाः सरस्वती ॥
व्रतचर्य्या तथा सत्यं ओङ्कारः सत्यमेव च ।सत्येन वायुरभ्येति सत्येन तपते रविः ॥
सत्येनाग्निर्दहेन्नित्यं स्वर्गं सत्येन गच्छति ।सत्येन चापः क्षिपति पर्जन्यो धरणीतले ॥
परेण सर्व्वदेवानां सर्व्वतीर्थावगाहनम् ।सत्यस्य वचनाल्लोके सर्व्वमाप्नोत्यसंशयम् ॥
अश्वमेधसहस्रञ्च सत्यञ्च तुलया धृतम् ।अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते ॥
सत्येन देवाः प्रीयन्ते पितर ऋषयस्तथा ।मनुष्याः सिद्धगन्धर्व्वाः सत्यात् सिद्धिमितोगताः ॥
अगाधे विपुले शुद्धे सत्यतीर्थे शुचिह्नदे ।स्नातव्यं मनसा युक्तैः स्नानं तत् परमं स्मृतम् ॥
आत्मार्थे वा परार्थे वा पुत्त्रार्थे वापि मानवाः ।अनृतं ये न भाषन्ते ते बुधाः स्वर्गगामिनः ॥
तस्मात् सत्यकृतं पञ्च तदनन्तफलं भवेत् ॥
”इति वह्निपुराणे दानावस्थानिर्णयनामाध्यायः ॥
अपि च ।“तडागशतदानेन यत् पुण्यं लभते नरः ।ततोऽधिकञ्च लभते वापीदानेन निश्चितम् ॥
दशवापीप्रदानेन यत् फलं लभते नरः ।ततोऽधिकञ्च लभते पुण्यं कन्याप्रदानतः ॥
दशकन्याप्रदानेन यत् फलं लभते नरः ।ततोऽधिकञ्च लभते यज्ञ केन नराधिपः ॥
शतयज्ञेन लभते यत् पुण्यं पुण्यकृज्जनः ।ततोऽधिकञ्च लभते पुत्त्रास्यदर्शनेन च ॥
दर्शने शतपुत्त्राणां यत् पुण्यं लभते नरः ।तत् पुण्यं लभते नूनं पुण्यवान् सत्यपालनात् ॥
नहि सत्यात् परो धर्म्मो नानृतात् पातकं नरः ।नहि गङ्गास्रमं तीर्थं न देवः केशवात् परः ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्तपुराणम् ॥
* ॥
अन्यच्च ।“सत्यमूलं जगत् सर्व्वं सर्व्वं सत्ये प्रतिष्ठितम् ।सिद्धं लभन्ते सत्येन ऋषयो वेदपारगाः ॥
सत्येन दीयते कन्या सत्यं जल्पन्ति ब्राह्मणाः ।सत्यं वदन्ति राजानः सत्येन वसुधा धृता ॥
सत्येन गम्यते स्वर्गं मोक्षं सत्येन प्राप्यते ।सूर्य्यस्तपति सत्येन सोमः सत्येन राजते ॥
यमः सत्येन हरति सत्येनेन्द्रो विराजते ।वरुणश्च कुबेरश्च तौ च सत्ये प्रतिष्ठितौ ॥
तत् सत्यं मम नश्येत यद्यहं नागमे पुनः ॥
”इति वाराहे मथुरामाहात्म्ये अन्धकतीर्थ-प्रभाववर्णननामाध्यायः ॥
* ॥
अन्यच्च ।“सत्यं सन्तोव आस्तिक्यं तथा चेन्द्रियनिग्रहः ।देवताभ्यर्च्चनं पूजा ब्राह्मणानां विशेषतः ॥
सत्यं भूतहितं वाक्यमस्तेयं स्वागतम्परम् ।नियमाः पञ्च सत्याद्या बाह्यमाभ्यन्तरं द्विधा ॥
”इति गारुडे ४९ अध्यायः ॥
* ॥
अपि च ।“येऽर्था धर्म्मेण ते सत्या येऽधर्म्मेण गतश्रियः ।सत्यशौचं मनःशौचं शौचमिन्द्रियनिग्रहः ॥
सर्व्वभूतदया शौचं जलशौचञ्च पञ्चमम् ।यस्य सत्यञ्च शौचञ्च तस्य स्वर्गो न दुर्ल्लभः ॥
सत्यं हि वचनं यस्य सोऽश्वमेधाद्विशिष्यते ॥
”इति गारुडे ११३ अध्यायः ॥
* ॥
अपि च ।“न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धावृद्धा न ते ये न वदन्ति धर्म्मम् ।नासौ धर्म्मो यत्र नो सत्यमस्तिनो तत् सत्यं यच्छलेनानुविद्धम् ॥
ब्राह्मणोऽपि मनुष्याणामादित्यश्चैव तेजसाम् ।शिरोऽपि सर्व्वगात्राणां व्रतानां सत्यमुत्तमम् ॥
”इति गारुडे ११५ अध्यायः ॥
ब्रह्म । यथा । यः सर्व्वज्ञः सर्व्ववित् यस्य ज्ञान-मयं तपः सर्व्वस्य वशी सर्व्वस्येशानः यःपृथिव्यां तिष्ठन् पृथिव्या अन्तरः सोऽकामयतबहुस्यां स ईक्षत तत्तेजोऽसृजत् सत्यं ज्ञान-मनन्तं ब्रह्म इत्याद्याः । इति श्रीभागवतदशम-स्कन्धीय ८७ अध्यायीयतृतीयश्लोकटीकायांश्रीधरस्वामी ॥
* ॥
अपि च ।“अहमात्मा परं ब्रह्म सत्यं ज्ञानमनन्तकम् ।विज्ञानमानन्दो ब्रह्म सत्तत्त्वमसि केवलम् ॥
नित्यं शुद्धं बुद्धियुक्तं सत्यमानन्दमद्वयम् ।योऽसावादित्यपुरुषः सोऽसावहमणण्डतः ।इति ध्यायन् विमुच्येत ब्रह्मणो भवबन्धनात् ॥
”इति गारुडे ४९ अध्यायः ॥
तद्वैदिकपर्य्यायः । वट १ श्रत् २ सत्रा ३अद्धा ४ इत्था ५ ऋतम् ६ । इति षट् सत्य-नामानि । इति वेदनिघण्टौ । ३ । १० ॥
सत्यं, [म्]
व्य,
 प्रश्नः । स्वीकारः । इति-रत्नावली ॥