| YouTube Channel

सङ्ख्य (saGkhya)

 
शब्दसागरः
English
सङ्ख्य
n.
 (-ङ्ख्यं) War, battle.
f.
 (-ङ्ख्या)
1. Number in general, or a number,
a numeral.
2. Deliberation, reasoning, reflection.
3. Intellect, un-
derstanding.
4. Manner.
5. Enumeration.
E.
 सम् before ख्या substi-
tuted for चक्ष् to speak well, affs. अङ् and टाप् ।
Capeller Eng
English
संख्य
n.
 fight, war.
Yates
English
सङ्ख्य (ङ्ख्यं) 1.
n.
 War, battle. 1.
f.
Number
reflection
intellect.
Wilson
English
सङ्ख्य
n.
 (-ङ्ख्यं) War, battle.
f.
 (-ङ्ख्या)
1 Number in general, or a number, a numeral.
2 Deliberation, reasoning, reflection.
3 Intellect, understanding.
E.
 सम् before ख्या substituted for चक्ष to speak well,
aff.
 अङ्
and टाप्.
Apte 1890
English
संख्यं War, battle, fight
संख्ये द्विषां वीररसं चकार Vikr. 1. 68, 70
Ve. 3. 25
Śi. 18. 70
Māl. 8. 9.
Monier Williams Cologne
English
सं-ख्य
mfn.
 counting up or over, reckoning or summing up,
Pāṇ.
 iii, 2, 7, Sch. (ifc.
cf.
 गो-स्°)
सं-ख्य
m.
N.
 of a man,
Cat.
सं-ख्य
n.
 conflict, battle, war (only in
loc.
cf.
Naigh.
 ii, 17),
MBh.
Kāv.
Rājat.
Monier Williams 1872
English
सङ्-ख्य, अम्, n. conflict, battle, war, (in Naigh.
II. 17. enumerated among the सङ्ग्राम-नामानि)
(अस्), m. a proper N.
(आ), f. reckoning up, num-
bering, numeration, calculation
an account, sum
a
number, numeral
deliberation, reasoning, reflection
reason, intellect, understanding
manner
(अस्, आ,
अम्), = सङ्ख्येय, to be reckoned up or counted.
—सङ्ख्य-ता, f. or सङ्ख्य-त्व, अम्, n. nume-
rableness, numeration.
—सङ्ख्या-तस्, ind. from a
number.
—सङ्ख्यातिग (°या-अत्°), अस्, आ, अम्,
‘going beyond numeration, ’ innumerable.
—सङ्-
ख्या-मात्र, अम्, n. the amount of
mere nume-
ration.
—सङ्ख्या-योग, see under योग। — 1. सङ्-
ख्या-वत्, आन्, अती, अत्, having number, possessed of
number, numbered
possessing reason or intellect,
intelligent, discriminating
(आन्), m. a learned
Brāhman, Paṇḍit, teacher.
—२। सङ्ख्या-वत्, ind.
like number.
—सङ्ख्या-वाचक, अस्, इका, अम्,
expressive of number
(अस्), m. a numeral.
—सङ्-
ख्या-समापन, अस्, m. epithet of Śiva.
Macdonell
English
संख्य saṃ-khya,
n.
 [number, throng: √ khyā] 🞄fight, battle (only lc.).
Benfey
English
संख्य संख्य, i. e. सम्-ख्या,
I.
n.
War, battle, Rām. 3, 54, 28.
II.
f.
 या,
1. Number in general, Pañc. 156, 6
संख्यया परिवर्जित, Without num-
ber, innumerable, Pañc. ii. d. 62.
2.
A numeral.
3. Reflection, deliberation.
4. Intellect.
5. Manner, Rājat. 5, 172.
--
Comp.
अ-,
adj.
 ,
f.
 या, innumerable,
Pañc. 122, 7.
कुल-,
f.
 being num-
bered among, belonging to eminent
families, Man. 3, 66.
गो-,
m.
 a cow-
herd, MBh. 4, 284.
दशार्ध-, i. e.
दशन्-अर्ध-,
adj.
 five, Johns. Sel. 52,
113. शत-संख्य,
adj.
 numbering
a hundred, Böhtl. Ind. Spr. 911. स-
हस्र-,
f.
 a thousand, Kir. 5, 34.
Apte Hindi
Hindi
सङ्ख्यम्
नपुं*
 - सम् + ख्या + क
"संग्राम, युद्ध, लड़ाई"
L R Vaidya
English
saMKya {% n. %} War, battle, कथं भीष्ममहं संख्ये योत्स्यामि मधुसूदन Bg.ii.4.
Bopp
Latin
सङ्ख्य n. (ut videtur, a r. ख्या praef. सम् s. अ) pugna.
AM. VIII. 2. 73.
Edgerton Buddhist Hybrid
English
saṃkhya, nt., Mvy 〔7928〕 (cited from Gv), or saṃkhyā, f., Gv 〔106.19〕
〔134.4〕, a high number.
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
संख्य 4. n. Schlacht auch Śrīk. 18, 56.
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
प्राणः स्थाम तरः पराक्रमबलद्युम्नानि शौर्यौजसी
शुष्मं शुष्म च शक्तिरूर्जसहसी युद्धं तु संख्यं कलिः ।
p{0033}
संग्रामाहवसंप्रहारसमरा जन्यं युदायोधनं
संस्फोटः कलहो मृधं प्रहरणं संयद्रणो विग्रहः ॥ ७९६ ॥
द्वन्द्वं समाघातसमाह्वयाभिसंपातसंमर्दसमित्प्रघाताः ।
आस्कन्दनाजिप्रधनान्यनीकमभ्यागमश्च प्रविदारणं च ॥ ७९७ ॥
समुदायः समुदयो राटिः समितिसंगरौ ।
अभ्यामर्दः संपरायः समीकं सांपरायिकम् ॥ ७९८ ॥
आक्रन्दः संयुगश्चाथ नियुद्धं तद्भुजोद्भवम् ।
-wordlist-
प्राण (पुं), स्थामन् (क्ली), तरस् (क्ली), पराक्रम (पुं), बल (पुंक्ली), द्युम्न (क्ली), शौर्य (क्ली), ओजस् (क्ली), शुष्म (क्ली), शुष्मन् (क्ली), शक्ति (स्त्री), ऊर्ज (पुंस्त्री), सहस् (क्ली), युद्ध (क्ली), सङ्ख्य (पुंक्ली), कलि (पुं), सङ्ग्राम (पुं), आहव (पुं), सम्प्रहार (पुं), समर (पुंक्ली), जन्य (पुंक्ली), युध् (स्त्री), आयोधन (क्ली), संस्फोट (पुं), कलह (पुं), मृध (क्ली), प्रहरण (क्ली), संयत् (क्ली), रण (पुंक्ली), विग्रह (पुं), द्वन्द्व (क्ली), समाघात (पुं), समाह्वय (पुं), अभिसम्पात (पुं), सम्मर्द (पुं), समिध् (स्त्री), प्रघात (पुं), आस्कन्दन (क्ली), आजि (स्त्री), प्रधन (पुं), अनीक (पुंक्ली), अभ्यागम (पुं), प्रविदारण (पुं), समुदाय (पुं), समुदय (पुं), राटि (स्त्री), समिति (स्त्री), सङ्गर (पुं), अभ्यामर्द (पुं), सम्पराय (पुंक्ली), समीक (क्ली), साम्परायिक (क्ली), आक्रन्द (पुं), संयुग (पुंक्ली), नियुद्ध (क्ली)
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
सङ्ख्यं,
क्ली,
 (सम्यक् ख्यायतेऽत्रेति । सं + ख्या +बाहुलकात् कः ।) युद्धम् । इत्यमरः ॥
(यथा, गीतायाम् । १ । ४६ ।“एवमुक्त्वार्ज्जुनः संख्ये रथोपस्थ उपाविशत् ॥
”सङ्ख्येये, त्रि ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
सङ्ख्य
न०
 संख्यायते परस्परनामोच्चारणं क्रियतेऽत्र सम् +ख्या--घञर्थे क । १ युद्धे अमरः । अङ् । २ विचारेस्त्री अमरः । एवं ३ सम्यग्बुद्धौ राजनि० ४ द्रव्याश्रितेएकत्वद्वित्वादौ गुणभेदे च स्त्री टाप् । एकादिसंख्या-वाचकस्य संख्यासंख्येयोभयपरता “द्व्येकयोर्द्विवचनै-कवचने” इति पा० महाभाष्ये उक्ता । तेन घटानांपञ्चेत्यपि स्यात् “वार्त्ताकुरेका गुणसप्तयुक्ता” इत्यादिवैद्यके संख्यापरतया निर्देशोऽपि साधुः । किन्तु संख्यात्वजातानेव शक्तिः संख्यायुक्ते निरूढलक्षणेति विवकःतत्र एकादिदशान्ताः शब्दास्त्रिलिङ्गा विंशत्याद्यासुनियतस्त्रीलिङ्गादिकाः । तत्रापि विंशत्यादिशब्दानाबहुत्वसंख्यावाचकत्वेऽपि एकवचनान्ततैव । तदावृत्तैबहुवचनान्ता अपि पञ्च विंशतयः षट् शतानीत्याष्टि ।तेषां विशेषसंज्ञा लीला० दर्शिता यथा “एकदशशतस-हस्रायतलक्षप्रयुतकोटयः क्रमशः । अर्बुदमब्जः (शङ्खः)खर्वनिखर्वौ महापद्मशङ्कवस्तस्मात् । जलधिश्चान्त्यमध्यं परार्द्धमिति दशगुणोत्तराः संज्ञाः संख्याया व्यव-हारार्थं कृताः पूर्वैः” । व्रह्माण्डपु० नामान्तराण्युक्तानियथा “एकं दश शतं चैव सहस्रमयुतं तथा । लक्षंच नियुतञ्चैव कोटिरर्वुदमेव च । वृन्दः खर्वोनिखर्वश्च शङ्खपद्मौ च सागरः । अन्त्यं मध्यं परार्द्धञ्चदशवृद्ध्या यथोत्तरम्” । संख्या च गणनव्यवहारे हेतुःयथोक्तं “गणनव्यवहारे तु हेतुः सङ्ख्याभिधीयते ।नित्येषु नित्यमेकत्वमनित्येऽनित्यमुच्यते । द्वित्वादयः प-रार्द्धान्ता अपेक्षाबुद्धिजामता । अनेकाश्रयपर्य्याप्ता एतेतु परिकीर्त्तिताः । अपेक्षावुद्धिनाशाच्च तेषां नाशोनिरूपितः । अनेकैकत्वबुद्धिर्या सापेक्षाबुद्धिरुच्यते” भाषा०पर्य्याप्तिसम्बन्धेनैव अनेकाश्रिता समवायेन तु प्रत्येका-श्रितेति बोध्यम् ।
Burnouf
French
सङ्ख्य सङ्ख्य
n.
 (ख्या) bataille. -- F.
सङ्ख्या calcul
nombre.
Raisonnement, examen rationnel d'une
question
par ext. pensée, intelligence.
सङ्ख्यता
f.
 (sfx. ता) numérabilité
comptabilité
compte fait.
सङ्ख्यात (pp. de ख्या) compté.
सङ्ख्यान
n.
 (sfx. अन) calcul, computation.
La
numération.
La science du calcul.
सङ्ख्यामि (ख्या) compter, supputer.
Considérer,
examiner rationnellement.
सङ्ख्यावत् a. (sfx. वत्) numéral
compté ou comptable.
Qui sait examiner rationnellement les choses. -- S.
m.
 un savant, un
pandit.
सङ्ख्येय a. (sfx. एय) qui peut être compté.
Stchoupak
French
सं-ख्य-
nt. combat, bataille.