| YouTube Channel

संशयः (saMzayaH)

 
Apte
English
संशयः [saṃśayḥ], 1 Doubt, uncertainty, irresolution, hesitation
मनस्तु मे संशमेव गाहते
Ku.*
 5.46
त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते
Bg.*
 6.36.
Misgiving, suspicion.
Doubt or indecision (in Nyāya), one of the 16 categories mentioned in the Nyāya philosophy
एकधर्मिकविरुद्धभावा- भावप्रकारकं ज्ञानं संशयः
it is also regarded as one of the two kinds of अयतार्थज्ञान.
Danger, peril, risk
न संशयमनारुह्य नरो भद्राणि पश्यति
H.*
 1.7
याता पुनः संशयमन्यथैव
Māl.
 1.13
Ki.*
 13.16
Ve.*
 6.1.
Possibility.
A subject of dispute or controversy
अग्निहोत्रादहमभ्यागता$स्मि विप्रर्षभाणां संशयच्छेदनाय
Mb.
 * 3.186.22.
Comp.
 -आक्षेपः a particular figure of speech ('removal of doubt')
किमयं शरदम्भोदः किंवा हंसकदम्बकम् । रुतं नूपुरसंवादि श्रूयते तन्न तोयदः ॥ इत्ययं संशयाक्षेपः संशयो यन्निवार्यते । Kāv.2.163-4. -आत्मन्a. doubting, sceptical. -आपन्न, -उपेत, -स्थ
a.
 doubtful, uncertain, irresolute. -उपमा a comparison expessed in the form of a doubt
किं पद्ममन्तर्भ्रान्तालि किं ते लोले- क्षणं मुखम् । मम दोलायते चित्तमितीयं संशयोपमा ॥ Kāv.2.26.-गत
a.
 fallen into danger
Ś.*
 6. -छेदः solution of a doubt, decision. -छेदिन्
a.
 clearing all doubt, decisive
Ś.*
 3.
Apte 1890
English
संशयः 1 Doubt, uncertainty, irresolution, hesitation
मनस्तु मे संशयमेव गाहते Ku. 5. 46
त्वदन्यः संशयस्यास्य छेता न ह्युपपद्यते Bg. 6. 36.
2 Misgiving, suspicion.
3 Doubt or indecision (in Nyāya), one of the 16 categories mentioned in the Nyāya philosophy
एकधर्प्रिकविरुद्धभावामावप्रकारकं ज्ञानं संशयः
it is also regarded as one of the two kinds of अयथार्थज्ञान
4 Danger, peril, risk: न संशयमनारुह्य नरो भद्राणि पश्यति H. 1. 7
याता पुतः संशयमन्यथैव Māl. 10. 13
Ki. 13. 16, Ve. 6. 1.
5 Possibility.
Comp.
आत्मन् a. doubting, sceptical.
आपन्न,
उपेत,
स्थ a. doubtful, uncertain, irresolute.
गत a. fallen into danger
Ś. 6.
छेदः solution of a doubt, decision,
छेदिन् a. clearing all doubt, decisive
Ś. 3.
Hindi
Hindi
संदेह
Apte Hindi
Hindi
संशयः
पुं*
 - सम् + शी + अच्
"संदेह, अनिश्चति, चपलता, संकोच"
संशयः
पुं*
 - -
"शंका, शक"
संशयः
पुं*
 - -
"संदेह, या अनिर्णय न्यायदर्शन में वर्णित सोलह भेदों में से एक"
संशयः
पुं*
 - -
"डर, खतरा, जोखिम"
संशयः
पुं*
 - -
संभावना
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 संशयः, संशीतिः, सन्देहः, संदेहः, शङ्का, वितर्कः, आशङ्का, विकल्पः, भ्रान्तिः, विभ्रमः, द्वैधीभावः, अनुपन्यासः, विचिकित्सा, द्वापरः
noun
एकधर्म्मिकविरुद्धभावाभावप्रकारकं ज्ञानम्।
"रामस्य वचने मम संशयः अस्ति।"
Synonyms:
 संशयः, संदेहः, अनिश्चितता, शङ्का
noun
तद् ज्ञानम् यस्मिन् संदेहो वर्तते।
"मे मनसि तस्य विषये संशयः वर्तते। /मनस्तु मे संशयमेव गाहते [कु.5.46]"
अमरकोशः
Sanskrit
Word: संशयः
Root: संशयः
Gender: undefined
Number: undefined
Meaning(s):
⇒ loss
⇒ doubt
⇒ cutting
⇒ breaking
⇒ destruction
⇒ same as troTi
⇒ small cardamoms
⇒ breaking a promise
⇒ very minute space of time
Shloka(s):
3|3|37|2 ► सूक्ष्मैलायां त्रुटिः स्त्री स्यात्कालेऽल्पे संशयेऽपि सा॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|162|2 ► गुरू गीर्पतिपित्राद्यौ द्वापरौ युगसंशयौ॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 3|3|37|2 ⇢ त्रुटिः (त्रुटि) (स्त्री) ⇒ loss, doubt, cutting, breaking, destruction, same as troTi, small cardamoms, breaking a promise, very minute space of time
➠ 3|3|162|2 ⇢ द्वापरः (द्वापर) (पुं) ⇒ doubt, uncertainty, Die personified, third of four ages, age with the number two
Related word(s):
जातिः ➡ बुद्धिः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
संशयः,
पुं,
 (सं + शी + अच् ।) सन्देहः । इत्य-मरः ॥
तस्य लक्षणं यथा, --“स संशयो भवेद्या धीरेकत्राभावभावयोः ।साधारणादिधर्म्मस्य ज्ञानं संशयकारणम् ॥
”इति भाषापरिच्छेदः ॥
“संशयं लक्षयति संशत इति । एकधर्म्मिक-विरुद्धभावाभावप्रकारकं ज्ञानं संशय इत्यर्थः ।साधारणेति उभयसाधारणो यो धर्म्मस्तज्-ज्ञानं संशयसाधनम् । यथा उच्चैस्तरत्वंस्थाणुत्वसाधारणं ज्ञात्वा अयं स्थाणुर्न वेतिसन्दिग्धे । एवमसाधारणज्ञानं संशयकारणम् ।यथा शब्दत्वं नित्यानित्यव्यावृत्तं शब्दे गृहीत्वाशब्दो नित्यो न वेति सन्दिग्धे । विप्रतिपत्तिस्तुशब्दोऽनित्यो न वेति शब्दात्मिका न संशय-कारणं शब्दव्याप्तिज्ञानादीनां निश्चयमात्रजन-कत्वस्वाभाव्यात् । किन्त्वत्र शब्देन कोटिद्वय-ज्ञानम् जन्यते संशयस्तु मानस एवेति । एवं-ज्ञानेऽप्रामाण्यसंशयाद्विषयसंशयः । एवं व्याप्य-संशयादपि व्यापकसंशय इत्यादिकं बोध्यम् ।किन्तु संशये धर्म्मिज्ञानं धर्म्मीन्द्रियसन्निकर्षोवा कारणमिति ।” इति तट्टीका सिद्धान्त-मुक्तावली ॥