स (sa)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 स The thirty-second consonant of the Nāgarī Alphabet,  correspon-
ding to S.

 स m.
  (-सः)
	 1. A snake.
	 2. ŚIVA.
	 3. VISHṆU.
	 4. Air,  wind.
	 5. The abbre-
viated name of the musical note षड्ज.
	 6. A bird.
	 7. He,  the nominative
case masc. of तद् the third personal pronoun: before many letters
the Visarga is rejected.
	 f.
  (-सा)
	 1. The goddess LAKSHMĪ.
	 2. She, 
the nominative case fem.  of तद्.
	 n.
  (-सं)
	 1. Knowledge.
	 2. Medita-
tion. 
	 3. A carriage-road.
	 4. A fence. Ind.
	 1. (In composition, )
With,  together with
 being substituted for सम्. or सह.
	 2. Like, 
similar,  as in “सधर्म” which means having similar duties.
	 3. Same, 
identical,  as in “सोदर”
 combined with nouns it forms adjectives
and adverbs
 as सकोपः angry,  सकोपम् angrily
 सगर्व्वः proud, 
सगर्व्वम् haughtily
 सविनयः modest,  well-behaved,  सविनयम् respect-
fully
 ससम्भ्रमः flurried,  ससम्भ्रमम् flurriedly,  सानन्दः joyful,  सानन्दम्
joyfully,  &c.
 E.
  षो to go,  &c.,  aff.
   ड ।

 सं Ind. (In composition, ) With,  together with,  &c.
 being the optional
form of writing सम् before a consonant: before consonants of the
first five classes,  the Anuswāra may be again changed to the
nasal of the class to which the letter it preceds belongs,  as सं for
सम् and कल्प make सङ्कल्प,  &c.: before the semi-vowels,  the sibilants, 
and ह,  it preferably remains unaltered
 this practice however is
very arbitrary in this respect and the change is expressed or not, 
in all manuscripts according to the pleasure of the writer.

Capeller Eng

English

 1 स॑ pron.
  -stem of 3d pers.
   (only nom.
   sgl.
  m.
  & f.
  स॑,  सा॑
& loc.
  स॑स्मिन्,  supplying the forms of त॑,  q.v.
 ).

 2 स (°— in adj.  & adv.
 ,  opp.
    अ priv.) accompanied by, 
furnished with,  having. 

 3 स (°—) one,  the same.

Yates

English

 स
s. Third of the sibilant class.

 स (सः) 1.
m.
  A snake, 
Vishnu
Shiva
 wind
 he. 1.
f.
  Lakshmī
she.
n.
  Knowledge
 a fence
road.
In composition,  With,  see
the next word.

 सं
prep. With. In composition be-
fore the unclassified letters ज्ञ, 
य,  र,  ल,  व,  श,  स,  ह the final of
it is written (ं)
 before a vowel
(सम्)
 before a classified letter
it is supplied by the nasal of that
class which follows
 as,  संज्ञा,  a
name
 समाचार news
 and सञ्चय, 
a collection.  In common writing
this distinction is much neg-
lected,  particularly when com-
pound consonants follow.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

स 	-	  sa 	-	 adverb 	-	 conjunction
संहिता 	-	  saMhitA 	-	 f.
  	-	 conjunction
युति 	-	  yuti 	-	 f.
  	-	 conjunction  [ Astron.  as against opposition of stars ]
तुल्यता 	-	  tulyatA 	-	 f.
  	-	 conjunction
युक्ति 	-	  yukti 	-	 f.
  	-	 conjunction
समवाय 	-	  samavAya 	-	 m.
  	-	 conjunction  [ of heavenly bodies ]
संश्रय 	-	  saMzraya 	-	 m.
  	-	 conjunction
समायोग 	-	  samAyoga 	-	 m.
  	-	 conjunction
सम्पर्क 	-	  samparka 	-	 m.
  	-	 conjunction
संसर्ग 	-	  saMsarga 	-	 m.
  	-	 conjunction
अनुषङ्ग 	-	  anuSaGga 	-	 m.
  	-	 conjunction
सङ्गम 	-	  saGgama 	-	 m.
  	-	 conjunction
समागम 	-	  samAgama 	-	 m.
  	-	 conjunction
समास 	-	  samAsa 	-	 m.
  	-	 conjunction
सम्बन्ध 	-	  sambandha 	-	 m.
  	-	 conjunction
संनिपात 	-	  saMnipAta 	-	 m.
  	-	 conjunction
सम्प्रयोग 	-	  samprayoga 	-	 m.
  	-	 conjunction
संसङ्ग 	-	  saMsaGga 	-	 m.
  	-	 conjunction
संस्पर्श 	-	  saMsparza 	-	 m.
  	-	 conjunction
संयोग 	-	  saMyoga 	-	 m.
  	-	 conjunction

Wilson

English

 स The thirty-second consonant of the Nāgarī Alphabet, 
corresponding to S.

 स
m.
  (सः)
1 A snake.
2 ŚIVA.
3 VIṢṆU.
4 Air,  wind.
5 The abbreviated name of the musical note ष ज्.
6 He,  the nominative case masc. of तद the third personal pronoun: before
many letters the Visarga is rejected.
f.
  (सा)
1 The goddess LAKṢMĪ.
2 She,  the nominative case fem.  of तट्.
n.
  (सं)
1 Knowledge.
2 Meditation. 
3 A carriage road.
4 A fence. Ind. (In composition, ) With,  together with
 being substituted
for सम् or सह
 combined with nouns it forms adjectives and adverbs
 as
सकोपः angry,  सकोपम् angrily
 सगर्ब्बः proud,  सगर्व्वम्
haughtily
 सविनयः modest,  well behaved,  सविनयम् respectfully
ससम्भ्रमः flurried,  ससम्भ्रमम् flurriedly,  &c. सानन्दः joyful, 
सानन्दं joyfully.
E.
  षो to go,  &c.,  aff.
   ड.

 सं ind. (In composition, ) With,  together with,  &c.
 being the
optional form of writing सम् before a consonant: before consonants of the
first five classes,  the Anusvāra may be again changed to the nasal of the
class to which the letter it precedes belongs,  as सं for सम्,  and
कल्प make सङ्कल्प,  &c.: before the semivowels,  the sibilants,  and
ह,  it preferably remains unaltered
 practice however is very arbitrary in
this respect,  and the change is expressed or not,  in all manuscripts according
to the pleasure of the writer.

Apte

English

स [s],  ind.
  A prefix substituted for सह or सम्,  सम,  तुल्य,  or सदृश and एक or समान,  and compounded with nouns to form adjectives and adverbs in the sense of (a) with,  together with,  along with,  accompained by,  having,  possessed of
 सपुत्र,  सभार्य,  सतृष्ण,  सधन,  सरोषम्,  सकोपम्,  सहरि &c.
 
 (b) similar,  like
 सधर्मन् 'of a similar nature'
 so सजाति,  सवर्ण
 (c) same
 सोदर,  सपक्ष,  सपिण्ड,  सनाभि &c.
  m.
  

A snake.

Air,  wind. 

A bird.

Short name for the musical note षड्ज q. v. 

N.
  of Śiva. 

Of Viṣṇu.

(In prosody) A foot consisting of two short syllables followed by a long one.

God
 L.
  D. B. -सा The goddess Lakṣmī.

सम् Knowledge.

Meditation. 

A carriage-road.

A fence,  an enclosure.

सम् [sam],  I. 1 P.
  (समति)

To be confused or agitated.

Not to be confused or agitated. -II. 1 U.
  (समयति- ते) To be agitated.

सम् [sam],  ind.
 

As a prefix to verbs and verbal derivatives it means (a) with,  together with,  together
 as in संगम्,  संभाषण,  संधा,  संयुज् &c.
 ). (b) Sometimes it intensifies the meaning of the simple root,  and may be translated by 'very,  quite,  greatly,  thoroughly,  very much'
 संतुष्,  संतोष,  संन्यस्,  संन्यास,  संता &c.
 ,  तस्या- मात्मानुरूपायामात्मजन्मसमुत्सुकः R.*
  1.33. (c) It also expresses completeness,  perfection,  or beauty.

As prefixed to nouns to form comp.
  it means 'like,  same,  similar',  as in समर्थ.

Sometimes it means 'near',  'before',  as in समक्ष.

In the Vedas it is sometimes used as a separable preposition (with instr.
 ).

Apte 1890

English

 स ind. A prefix substituted for सह or सम्,  सम,  तुल्य,  or सदृश and एक or समान,  and compounded with nouns to form adjectives and adverbs in the sense of (a) with,  together with,  along with,  accompanied by,  having,  possessed of
 सपुत्र,  सभार्य,  सतृष्ण,  सधन,  सरोषं,  सकोपं,  सहरि &c.
 (b) similar,  like
 सधर्मन् ‘of a similar nature’
 so सजाति,  सवर्ण
 (c) same
 सोदर,  सपक्ष,  सपिंड,  सनाभि &c. 
m. 1 A snake. 
2 Air,  wind. 
3 A bird. 
4 short name for the musical note षड्ज q. v. 
5 N. of Śiva. 
6 Of Viṣṇu. 
7 (In prosody) A foot consisting of two short syllables followed by a long one. 
सा The goddess Lakshmī. 
सं 1 Knowledge. 
2 Meditation. 
3 A carriage-road. 
4 A fence,  an enclosure. 

Monier Williams Cologne

English

 1. स the last of the three sibilants (it belongs to the dental class and in sound corresponds to s in sin).

 2. स (in prosody) an anapest (˘ ˘ ¯)

 3. स (in music) an abbreviated term for षड्-ज (See p.
  1109,  col. 2).

 4. स m.
  (only L.
 ) a snake

 air,  wind

 a bird

 N.
  of Viṣṇu or Śiva

 स n.
  knowledge

 meditation

 a carriage road

 a fence.

 5. स mfn.
   (fr.  √ सन्) procuring,  bestowing (only ifc. 
 cf.
   पलु-ष॑ and प्रिय-स॑).

 6. स॑ the actual base for the nom.
   case of the 3rd pers. pron.  त॑द्,  q.v. (occurring only in the nom.
   sg. mf.  [स॑ or स॑स्,  सा],  and in the Ved.
   loc.
  
[स॑स्मिन्,  RV.
   i,  152,  6
 i,  174,  4
 x,  95,  11]
the final स् of the nom.
   m.
  is dropped before all consonants [except before प् in RV.
   v,  2,  4,  and before त् in RV.
   viii,  33,  16] and appears only at the end of a sentence in the form of Visarga
स occasionally blends with another vowel [as in सईषः]
and it is often for emphasis connected with another pron.  as with अहम्,  त्वम्,  एष,  अयम् &c.
   [e.g. सो ऽहम्,  स त्वम्,  ‘I (or thou) that very person’
 cf.
   under त॑द्,  p.
  434], 
the verb then following in the 1st and 2nd pers. even if अहम् or त्वम् be omitted [e.g. स त्वा पृच्छामि ‘I that very person ask you’,  BṛĀrUp.
   
 स वै नो ब्रूहि ‘do thou tell us’,  ŚBr.
  ]
similarly,  to denote emphasis,  with भवान् [e.g. स भवान् विजयाय प्रतिष्ठताम्,  ‘let your Highness set out for victory’,  Śak.
 ]
it sometimes [and frequently in the Brāhmaṇas] stands as the first word of a sentence preceding a rel. pronoun or adv. such as य,  यद्,  यदि,  यथा,  चेद्
in this position स may be used pleonastically or as a kind of ind.
 ,  even where another gender or number is required [e.g. स यदि स्थावरा आपो भनन्ति,  ‘if those waters are stagnant’,  ŚBr.
  ]
in the Sāṃkhya स,  like एष,  क,  and य,  is used to denote Puruṣa,  ‘the Universal Soul’),  RV.
   &c.
   &c.
  

 स [cf.   Zd. hō,  hā
 Gk. ὁ,  ἡ.]

 7. स ind.
  (connected with सह,  सम्,  सम,  and occasionally in BhP.
   standing for सह with instr.) an inseparable prefix expressing ‘junction’,  ‘conjunction’,  ‘possession’ (as opp.  to अ priv.
 ),  ‘similarity’,  ‘equality’

 (and when compounded with nouns to form adjectives and adverbs it may be translated by ‘with’,  ‘together or along with’,  ‘accompanied by’,  ‘added to’,  ‘having’,  ‘possessing’,  ‘containing’,  ‘having the same’ [cf.   स-कोप,  साग्नि,  स-भाय,  स-द्रोण,  स-धर्मन्,  स-वर्ण]
 or it may =
  ‘ly’,  as in स-कोपम्,  ‘angrily’,  सोपधि,  ‘fraudulently’),  RV.
  
 &c.
  

 स [cf.   Gk. ἁ in ἁπλοῦς
 Lat.
  sim in simplex
 sem in semel,  semper Eng.
  same.]

 सं (in comp. ) =
  2. सम्,  q.v.

 स a (to be similarly prefixed to the following) :

 स b (to be similarly prefixed to the following) :

 स c (to be similarly prefixed to the following) :

 स d (to be similarly prefixed to the following) :

 स e (to be similarly prefixed to the following).

 स f (to be similarly prefixed to the following) :

 स g See 5. स,  p.
  1111,  col. 2.

 स h (to be similarly prefixed to the following) :

 स i (to be similarly prefixed to the following) :

 स j (to be similarly prefixed to the following) :

 स k (to be similarly prefixed to the following) :

 स l (to be similarly prefixed to the following) :

 स m (to be similarly prefixed to the following)

 स n (to be similarly prefixed to the following) :

 स o (to be similarly prefixed to the following) :

 स p (to be similarly prefixed to the following) :

 स q (to be similarly prefixed to the following)

 स r (to be similarly prefixed to the following) :

Monier Williams 1872

English

 स 1. स,  the thirty-second consonant of
the Nāgarī alphabet and last of the three sibilants
it belongs to the dental class and in sound corres-
ponds to स् in सिन्.
—स-कार,  अस्,  m. the letter or
sound स्।

 स 2. स,  (in prosody) an anapest or foot
consisting of two short syllables followed by a long
one.

 स 3. स,  अस्,  m. a snake
 air,  wind
 a
bird
 an abbreviated term for the musical note
षड्-ज
 Śiva
 Viṣṇu
 (आ),  f. the goddess Lak-
ṣmī
 (अम्),  n. knowledge
 meditation
 a carriage
road
 a fence.

 स 4. स,  the actual base for the nom. case
masc. of the third personal pronoun तद्,  q. v.,  (Ved.
loc. सस्मिन्।)

 स 5. स,  ind. a prefix substituted for सह
or सम् or सम,  and when combined with nouns to
form compound adjectives and adverbs yielding the
senses ‘with, ’ ‘together with, ’ ‘along with, ’ ‘having, ’
‘accompanied by, ’ ‘possessing, ’ ‘same, ’ ‘similar, ’ or
translateable by the English adverbial affix ‘ly’
(e. g. स-कोप,  having anger,  angry
 स-कोपम्, 
with anger,  angrily
 स-भार्य,  accompanied by a
wife
 साग्नि,  along with fire
 सोपधि,  fraudu-
lently
 स-धर्मन्,  having similar duties)
 [cf.
Lith. sa in sa-darbininkas,  ‘a fellow-worker
’ sa-
karawis,  ‘a fellow-soldier:’ Gr. σα in σαφής (cf.
φάος,  φῶς)
 ἀ in some compounds,  as in ἄλοχος, 
ἄκοιτις,  ἀκοίτης,  ἀδελφός (= सोदर).]

 सं सं,  ind. See सम्।

 5. स,  अस्,  आ,  अम्,  giving,  bestowing,  &c. (at the
end of comps.,  cf. सदा-स).

Macdonell

English

 स 1. sá,  prs. that,  sts. weakened to an article,  🞄the (only nm.  n.
  sá,  f.
  sā́,  and in RV. lc. 🞄sasmin
 the s of the nm.  m.
  is always dropped 🞄before consonants except once in RV. before 🞄p and once before t
 sa sts. coalesces with a 🞄following vowel)
 often strengthened by other 🞄prns. of the third person,  avám,  eṣá,  and 🞄bhavān
 often combined with the first and 🞄second pers. sg. (± ahám or tváṃ),  so'hám,  🞄I as such
 in Br. it is frequently combined 🞄with the relatives,  yáḥ,  yádi,  and yáthā,  🞄[Page324a-2] 🞄at the beginning of a sentence,  and owing to 🞄this common initial usage,  is often retained 🞄with relatives either pleonastically or where 🞄the construction requires another gender or 🞄number
 in the Sāṅkhya sa is used to designate 🞄Puruṣa (like eṣa,  ka,  and ya).

 स 2. sa,  inseparable pcl. °— expressing union,  🞄community,  similarity,  equality (opp. a- privative),  🞄generally in adjective compounds = 〈1.〉 🞄possessing (e. g. sa-pakṣa,  winged),  wearing 🞄(e. g. sa-vāsas,  clothed),  containing (e. g. saphena,  🞄[Page324a-3] 🞄foaming),  displaying (e. g. sa-hāsa,  🞄smiling)
 〈2.〉 accompanied by,  together with 🞄(e. g. sa-bhārya)
 〈3.〉 in addition to,  and (e. g. 🞄sa-pādaṃ paṇam,  a Paṇa and a quarter)
 〈4.〉 🞄belonging to the same (e. g. sa-varṇa),  having 🞄a similar,  resembling in (e. g. sa-rūpa)
 🞄the adjective suffix -in is sts. added to these 🞄cpds. (e. g. sa-putrin = sa-putra).

 स 3. sa,  a.
  —° [√ san] procuring,  in paśuṣá,  🞄bestowing cattle,  and priya-sá,  granting 🞄blessing.

 स 4. sa,  abbreviation of ṣaḍga. 

Benfey

English

 स स,  originally ‘One.’
 I. See तद्
in the Vedas appears also the loc.
सस्मिन्।
 II. As former part of comp.
nouns.
 1. With
 see स-कमल,  adj.
 
With lotus flowers.
 2. The same, 
like,  equal
 see स-धर्मन्,  adj.
  Of
the same caste,  etc. -- Cf.  σ in σήμερον,  ὁ,  ἡ,  οἱ,  αἱ,  ἑ
in ἕεις,  εἷς
(e. g. in ἑ-ϝενς),  ἁ- (e. g. in ἁ-πλοῦς), 
ἀ- (e. g. in ἀδελϕός),  ὀ- (e. g. in ὄ-πατρος)
 Lat. sum = eum, 
sam = eam,  -sum,  sem- in semper,  sim-
in simplex
 Goth. sa,  so,  A.S. se,  sco.

Hindi

वह

Apte Hindi

Hindi

स
अव्य* - -
"के साथ,  मिला कर,  के साथ-साथ,  संयुक्त होकर,  युक्त,  सहित सपुत्र,  संभार्य,  सतृष्ण,  सधन,  सरोषम्,  सकोपम्,  सहरि आदि"

स
अव्य* - -
"समान,  सदृश,  सधर्मन् ‘समान प्रकृति का’, इसी प्रकार सजाति,  सवर्ण"

स
अव्य* - -
"वही,  सोदर,  सपक्ष,  सपिंड,  सनाभि आदि"

स
पुं*
  - -
साँप

स
पुं*
  - -
"वायु,  हवा"

स
पुं*
  - -
पक्षी

स
पुं*
  - -
‘षड्ज’ नामक संगीत स्वर का संक्षिप्त

स
पुं*
  - -
शिव का नाम

स
पुं*
  - -
विष्णु का नाम

सम्
भ्वा* पर*  - -
विक्षुब्ध या अव्यवस्थित होना

सम्
भ्वा* पर*  - -
विक्षुब्ध या अव्यवस्थित न होना

सम्
चुरा* उभ*   - -
विक्षुब्ध होना

सम्
अव्य* - सो + डमु
"धातु या कृदन्त (क) के साथ मिलकर ,  साथ साथ- यथा संगम,  संभाषण,  संधा,  संयुज् आदि में शब्दों से पूर्व उपसर्ग के रुप में लगकर इसका निम्नांकित अर्थ हैं (ख) कभी कभी यह धातु के अर्थ को प्रकट कर देता हैं,  और इसका अर्थ होता हैं "

सम्
अव्य* - सो + डमु
"बहुत,  बिल्कुल,  खूब,  पूर्णतः,  अत्यन्त"

सम्
अव्य* - सो + डमु
"समास में संज्ञा शब्दों के पूर्व प्रयुक्त होकर इसका अर्थ हैं - की भाँति,  समान,  एक जैसा यथा ‘समर्थ’ में"

सम्
अव्य* - सो + डमु
"कभी कभी इसका अर्थ होता हैं - निकट,  पूर्व,  जैसा कि ‘समक्ष’ में"

L R Vaidya

English

 sa {% (I) ind. %} A prefix to nouns substituted for सह or सम्,  सम or सदृश and समान or एक,  to form compound adjectives and adverbs yielding the senses of- (1) with (सह),  तस्मै सभ्याः सभार्याय R.i.55
 (2) like,  similar (सदृश),  e.g. सधर्म ‘having similar duties’
 (3) same,  identical,  (समान or एक),  eg. सोदर.

 sa {% (II) m. %} 1. A snake
air
a bird
an abbreviated term for the musical note shadja
an epithet of Śiva
of Vishṇu.

Bopp

Latin

 स
1) Stirps nominat. sing. masc. pronominis तत्-v. gr.
266. -unde Fem. सा.
2) in initio compositorum cum.
H. 1. 45. 46. (De pron. स v. p. 147. s. v. 1. तत्,  cf.
etiam lat. sum eum,  sam eam,  sos eos,  sapsa = sa ipsa.
Cf. etiam priorem partem graeci σήμεϱον et σῆτες v.
gr. comp. 345. Ad stirpem pronom. स nunc retulerim
etiam partem priorem vocis सम्प्रति nunc,  hoc tempore, 
ita ut proprie versus hunc vel hoc significet
 cf. lat. sem
in sem-per,  v. सदा. Cum praep. स cf. lith. praep. in-
sep. sa,  e. c. in sa-darbininkas socius operis,  συνεϱγός, 
sa-karawis socius pugnae
 su tam simpl. quam in comp.
cum,  nisi hoc sicut gr. σύν nititur cognatâ formâ सम्
q. v.
 slav. С́Ъ ś ad स,  Сꙋ sû autem ad सम् retulerim,  v.
gr. comp. 255. g.
 gr. σα in σα-ϕής (cf. ϕάος,  ϕῶς), 
ἀ in compp. ut ἄ-λοχος,  ἄ-ϰοιτις,  ἀ-ϰοίτης,  ἀ-δελϕός, 
sicut scr. सोदर e स + उदर
 fortasse goth. ga-cum-
nostrum ge-in compp. ut ga-vaurstva συνεϱγός,  or-
tum est e स vel सम्,  mutatâ sibilante in gutturalem
 v.
Grimm II. 735. et 1018. Vid. सम्,  सह.)

Edgerton Buddhist Hybrid

English

 sa-,  inseparable prefix in ‘pleonastic’ positive use,  as opp. of neg. (= Pali id.,  see Childers)
 sace(t),  saca,  sacchambita,  saśakya,  sāntarabahis,  santika and sā° (°ke),  see s.vv.: (lokapālān yakṣarākṣasa-)-gandharvabhujagagaṇa-saparivṛtān LV 〔209.19〕 (prose),  attended by crowds of …
 paribubhukṣitā (so Senart em.,  mss. paribhuk°) sma sapipāsitā (Senart em. saṃpi°,  but no such cpd. is recorded) sma Mv 〔i.8.2〕 (prose),  we are hungry,  we are thirsty
 ayoguḍā hi agnismiṃ yathā-d-iva (so mss.) satāpitā (so mss.) Mv 〔i.15.15〕 (vs)
 this could be interpreted as m.c. for saṃtāpitā(ḥ),  which Senart reads (unmetr.) by em.
 sa-pṛthagjanasevitaṃ (dharmaṃ) Mv 〔i.33.13〕 (vs)
 sajaḍaḥ sajaḍataro bhavati Śikṣ 〔152.12〕 (prose),  he is stupid,  very stupid. Cf. sajyotibhūta,  satejobhūta,  which do not require similar interpretation. (In sayyathīdaṃ,  °thāpi,  etc.,  the pronoun sa,  tad,  is concerned.)

Indian Epigraphical Glossary

English

 sa (IE 8-1),  also written as saṃ
 abbreviation of saṃvatsara.

 saṃ (IE 8-1),  abbreviation of saṃbaddha,  ‘attached to’, 
‘belonging to, ’ etc.
 possibly also saṃsakta,  ‘relating to’ (JAS, 
Letters,  Vol. XX,  p. 204).
(CII 3,  4),  abbreviation of the word saṃvatsara,  a year, 
or of its declensional cases that can be used in expressing a date.

 Saṃ (PJS),  also written Saṃgha
 contraction of Saṃghavī
or Saṃghapati in medieval Jain inscriptions
 same as the modern
Jain family name Siṅghī.

Lanman

English

 1sá,  pron. see ta and 495.

 2sa,  inseparable prefix denoting similarity, 
community,  or connection--numerous examples
on the pages following
 esp. common
w. an adj. value in possessive cpds [see
1304c],  having an accompanying…, 
with…. [1121b: prob. ident. ultimately
w. 3 sa.]

 3sa,  one,  in sa-kṛt,  sa-hasra. [for *sm
(vocalic m),  root *sem: cf. εἷς,  *σεμ-ς, 
μία,  *σμ-ια,  ‘one’
 ἑ-κατόν,  ‘one-hundred’
ἁ-πλόος,  ‘one-fold’
 Lat. sem-el,  ‘once’
sim-plex,  ‘one-fold’
 ἄ-λοχος,  ‘having one
(i. e. one and the same) bed,  spouse’
ὄ-πατρος,  ‘having one (i. e. one and the
same) father’
 ἀ-δελφός,  see under garbha.
]

Kridanta Forms

Sanskrit

सम् (ष꣡मँ꣡ अवैकल्ये वैकल्ये - भ्वादिः - सेट्)
ल्युट् =  समनम्
अनीयर् =  समनीयः - समनीया
ण्वुल् =  सामकः - सामिका
तुमुँन् =  समितुम्
तव्य =  समितव्यः - समितव्या
तृच् =  समिता - समित्री
क्त्वा =  समित्वा
ल्यप् =  प्रसम्य
क्तवतुँ =  समितवान् - समितवती
क्त =  समितः - समिता
शतृँ =  समन् - समन्ती

सम् (स꣡मीँ꣡ परिमाने इत्येके - दिवादिः - सेट्)
ल्युट् =  समनम्
अनीयर् =  समनीयः - समनीया
ण्वुल् =  सामकः - सामिका
तुमुँन् =  समितुम्
तव्य =  समितव्यः - समितव्या
तृच् =  समिता - समित्री
क्त्वा =  समित्वा
ल्यप् =  प्रसम्य
क्तवतुँ =  सान्तवान् - सान्तवती
क्त =  सान्तः - सान्ता
शतृँ =  सम्यन् - सम्यन्ती

Abhyankara Grammar

English

स  ( 1 ) short term for समास used by ancient grammarians 
 the term is found used in the Jainen- dra Vyakarana also 
 cf. ति्त्रक्का- रकाणां प्राक् सुवुप्तत्तेः कृद्भिः सविधि: Jain.. Pari. 100
 cf. also राजाsसे 
 ( 2 ) Unadi affix स placed after the roots वॄ,  तॄ,  वद् ,  हन् and others
 cf.Unadi- Sutras 342-349
 (3) tad. affix स in the quadruple senses (चातुरर्थिक) applied to the words तृण and others. e.g. तृणसः
 cf. P. IV.2.80
 (4) tad. affix स applied to the word मृद् when praise is in- tended e. g. मृत्सा,  मृत्स्नाः
 also cf. P. V. 4.41
 (5) substitute for the preposition सम् before the words हित and तत
 cf. समो हितततयोर्वा लोपः M. Bh. on P. VI.1.144 Vart. I.

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 स (f. सा) °vernichtend H XLIII,  3 [in असुस = प्राणान्तकारिन्]. 75 [in साशसा = साशा जयाभिलाषिणस् तान् स्यत्य् अन्तं नयतीति साशसा]. 88 [in कायसा = कायान् स्यति पर्यन्तं नयति]. 96
 XLVIII,  3? — ° = विनष्ट,  H XLIII,  328 [in साभः = स्यतीति सा विनष्टा अभा अश्रीर् यस्य]. — m. *lord,  Vās. 296,  4.

एकाक्षरनाममाला

Sanskrit

स,  सूर्य,  परोक्ष
सः सूर्ये च परोक्षे च सं शङ्का वाऽव्ययस्तु सः ॥ ४३ ॥
verse 1.1.1.43
page 0122

स,  शङ्का
सः सूर्ये च परोक्षे च सं शङ्का वाऽव्ययस्तु सः ॥ ४३ ॥
verse 1.1.1.43
page 0122

स,  सङ्गार्थ,  शोभनार्थ,  प्रकृष्टार्थ,  समर्थ
सङ्गार्थे शोभनार्थे च प्रकृष्टार्थसमर्थयोः ।
verse 1.1.1.44
page 0122

स,  प्रथमान्ततद्
प्रथमान्ततदः स्थाने स्मृतौ लक्ष्म्यां च सोच्यते ॥ ४४ ॥
verse 1.1.1.44
page 0122

पुराणम्

English

स / SA   ({#sa#}). The sound ‘Sa’ means indirect
 ‘Sā,  lakṣmī (Goddess of wealth and prosperity) and ‘sam’ means hair. (agni purāṇa,  Chapter 348).

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 स,  दन्त्यसकारः । स तु व्यञ्जनद्वात्रिंशवर्णः ।अस्योच्चारणस्थानं दन्तः । इति व्याकरणम् ॥
(तथाच शिक्षायाम् । १७ ।“स्युर्मूर्द्धन्या ऋटुरषा दन्त्या ऌतुलसाः स्मृताः ॥
”)तत्स्वरूपं यथा,  --“सकारं शृणु चार्व्वङ्गि शक्तिवीजं परात्परम् ।कोटिविद्युल्लताकारं कुण्डलीत्रयसंयुतम् ॥
पञ्चदेवमयं देवि पञ्चप्राणात्मकं सदा ।रजःसत्त्वतमोयुक्तं त्रिबिन्दुसहितं सदा ॥
”इति कामधेनुतन्त्रम् ॥
 * ॥
अस्य लेखनप्रकारो यथा,  --“कुञ्चिता वामतो दक्षगता च गोकृतिल्वधः ।पुनरूर्द्ध्वगता तासु वह्निचन्द्रदिवाकराः ।मात्रा भवानी विज्ञेया ध्यानमस्य प्रचक्ष्यते ॥
”अस्य ध्यानादि ।“शुक्लाम्बरां शुक्लवर्णां द्विभुजां रक्तलोचनाम् ।श्वेतचन्दनलिप्ताङ्गीं मुक्ताहारोपशोभिताम् ॥
गन्धर्व्वगीयमानाञ्च सदानन्दमयीं पराम् ।अष्टसिद्धिप्रदां नित्यां भक्तानन्दविवर्द्धिनीम् ॥
एवं ध्यात्वा सकारन्तु तन्मन्त्रं दशधा जपेत् ॥
त्रिशक्ति सहितं वर्णं आत्मादितत्त्वसंयुतम् ।प्रणम्य सततं देवि हृदि भावय सुन्दरि ॥
”इति वर्णोद्धारतन्त्रम् ॥
 * ॥
तत्पर्य्यायः“सो हंसः सुयशा विष्णुर्भृग्वीशश्चन्द्रसंज्ञकः ।जगद्वीजं शक्तिनामा सोऽहं वेशवती भृगुः ॥
प्रकृतिरीश्वरः शुद्धः प्रभा श्वेता कुलोज्ज्वलः ।दक्षपादोऽमृतं ब्राह्मी परमात्मा परोऽक्षरः ॥
सुरूपा च गुणेशो गौः कलकण्ठो वृकोदरी ।प्राणाद्याश्च पुरादेवी लक्ष्मीः सोमो हिरण्यपूः ।दुर्गोत्तारिणि सम्मोहाज्जीवो मूर्त्तिर्मनोहरः ॥
”इति तन्त्रम् ॥

 सं,  [म्] व्य,
   शोभनार्थः । समार्थः । सङ्गतार्थः ।प्रकृष्टार्थः । इति मेदिनी ॥
 उपसर्गविशेषः ।अस्यार्थाः यथा । सम् प्रकर्षाश्लेषनैरन्तर्य्यौ-चित्याभिमुख्येषु । इति मुग्धबोधटीकायां दुर्गा-दासः ॥

 सः,  पुं,
   ईश्वरः । सर्पः । इति शब्दरत्नावली ॥
पक्षी । इत्येक्षाकरकोषः ॥
 विष्णुः । यथा । सःस्याद्विष्णौ हरे सर्पे । इति भरतैकार्थसंग्रहः ॥
पूर्व्योक्तपरामर्शकः । से इति भाषा । तच्छब्दस्यप्रथमैकवचननिष्पन्नः । यथा भट्टिः । १ । २ ।“सौऽध्यैष्ट वेदास्त्रिदशानयष्टपितॄनपारीत् सममंस्त बन्धून् ॥
”समासपूर्वपदत्वे सहार्थः । यथा । समातृकः ।क्वचित् समानार्थश्च । यथा । सरूपः । इतिव्याकरणम् ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 स पु०
  सा--ड । १ विष्णो एकार्थसंग्रहः । २ सर्पे ३ ईश्वरे शब्दर०४ । वहगे पुंस्त्री० एकाक्षरकोषः । समासे पूर्वपदस्थः५ सहार्थे ६ समानार्थे च यथा सषित्क” सरूप इत्यादि ।“सोऽन्तगुरुः कथितोऽन्तलघुस्तः” छन्द० शास्त्रक्ते ७ अ-न्तगुरुके आदिलघुद्वयके ८ वर्णगणे पु०
  । सगणोऽप्यत्र ।

कृदन्तरूपमाला

Sanskrit

1 {@“मडि विभाजने”@} 2 3 धातुपाठे ‘वडि विभाजने
   मडि च’ इति पाठ्यते। 
 तत्र ‘वडि मडि विभा- जने’ इत्येकदैव पठितव्ये पृथक् सूत्रकरणात् अर्थान्तरेऽपि मडिधातुर्वर्तते इति क्षीरस्वाम्यादयः प्रतिपादयन्ति। 
 तद् यथा मण्डः = रसाग्रम्। 
 अत्र तण्डुला- दीनां पचनावसरे क्वथनानन्तरं य ऊर्ध्वं रसस्यावरणरूपेणाविर्भावः स रसाग्रमि- त्युच्यते
   अत्रापि धातोरस्य वृत्तिरित्यर्थः। 
 एवम्,  मण्डूरम् 4 मण्डलम्,  मण्डपः इत्यादिष्वप्यस्य धातोरर्थान्तरवृत्तिर्ज्ञेया। 
 काशकृत्स्न- धातुपाठीयव्याख्यायां 5 ‘वडि मडि वेष्टने’ इति पट्यते इति क्षी टीका 6। 
 “नन्दी तु ‘मडि वेष्टने’ इति पठति।” इति धातुवृत्तिः। 
 परं तु क्षीरतरङ्गिण्यां-- “नन्दी तु ‘वटि विभाजने,  वडि वेष्टने’ इति भङ्ग्या पठति।” इत्येव दृश्यते। 
 ईदृशस्थलेषु शुद्धपाठः कीदृश इति ग्रन्थैर्निर्धारयितुं न शक्यते। 
 सर्वथा मडिधातुरनेकार्थक इति सारः।]] ‘भूषार्थे मण्डतीति स्यात् तत्र मण्डयतीति णौ। 
 मण्डते वेष्टने…।।’ 7 इति देवः। 
 मण्डकः-ण्डिका,  मण्डकः-ण्डिका,  मिमण्डिषकः-षिका,  मामण्डकः-ण्डिका
   इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिककण्ठतिवत् 8 ज्ञेयानि। 
 9 मण्डिता,  10 इत्यूकण्प्रत्ययः। 
 मण्डते क्षितिमिति मण्डूकः = भेकः।]] मण्डूकः,  11 कलप्रत्यये रूपमेवम्। 
 मण्ड्यते = वेष्ट्यते इति मण्डलम् = परिवारः।]] मण्डलम्,  इत्यादीन्यस्माद् भवन्तीति विशेषः। 
 12 मण्डितः।
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (१२०७)
 02 =>
  (१-भ्वादिः-२७२। सक। सेट्। आत्म।)
 03 =>
  [[[अ]
 04 =>
  (= लोहमलम्)
 05 =>
  (कन्नडभाषामय्यां)
 06 =>
  (पृ। ४१)
 07 =>
  (श्लो। ८४)
 08 =>
  (१४९)
 09 =>
  [[१। ताच्छीलिके तृनि रूपमेवम्। ‘क्रुधमण्डार्थेभ्यश्च’ (३-२-१५१) इत्यत्र युज्विधौ भूषर्णार्थकस्यैव मण्डधातोर्ग्रहणमिति वृत्त्यादिषु प्रतिपादितत्वादत्र न युजिति ज्ञेयम्। स्पष्टमिदं मा। धा। वृत्तौ।]]
 10 =>
  [[२। ‘शलिमण्डिभ्यामूकण्’ [द। उ। ३-४७]
 11 =>
  [[३। औणादिके [द। उ। ८-१०७]
 12 =>
  [[आ। ‘प्रहुण्डितानैक्षत चारुकुण्डलान् प्रवण्डितार्थान् अविमण्डिताशयान्।’ धा। का। १। ३६।]]

Capeller

German

 1. स॑ (Pron.  der 3. Pers.,  nur noch f.
  सा॑
u. Loc. सस्मिन्,  vgl. त) der,  dieser
 er, 
sie. Oft verb. mit einem anderen Pron. 
der 3. Pers. 0. einem Rel
 mit अहम्, 
त्व ich,  du hier.

 2. स (°— in Adj. u. Adv.,  opp. अ priv.) versehen,  begleitet,  begabt mit
 samt, 
zugleich mit
 gleich an. 

Grassman

German

 (sa),  zusammen,  einmal in sa-kṛ́t u. s. w.

 sá,  pr.,  1〉 der,  dieser,  vertritt im N. s. m. und f. das Pronom tá,  und wird daher in diesen Formen auch 2〉 (wie tá) mit persönlichem Pronom verbunden,  also sá tvám,  sā́ tvám,  oder mit einem Verb in zweiter Person,  in gleichem Sinne wie dies unter tá dargelegt ist
 3〉 selbständig tritt es im Loc. auf,  wo es stets als Adjectivpronom zu einem unmittelbar folgenden Substantiv gehört. — Die Form sá nur bis _{100, 1} vollständig.
-á [N. s. m.] Pad. überall sáḥ 1〉 {1, 2}
 {5, 3}
 {10, 6}
 {18, 2}. _{18, 4}. _{18, 7}
 {22, 5}
 {23, 15}
 {24, 2}
 {25, 12}
 {27, 2}. _{27, 7}. _{27, 9}. _{27, 11}. _{27, 12}
 {30, 16}
 {36, 16}
 {40, 4}
 {41, 1}. _{41, 5}. _{41, 6}
 {52, 2}. _{52, 3}
 {54, 7}
 {55, 6}
 {56, 3}
 {64, 13}
 {68, 7}
 {70, 5}
 {77, 2}—_{77, 5}
 {80, 2}
 {82, 4}
 {84, 16}
 {86, 1}. _{86, 3}. _{86, 7}
 {87, 4}
 {89, 10}
 {93, 3}
 {94, 2}
 {95, 6}
 {96, 1}. _{96, 2}. _{96, 4}
 {97, 8}
 {99, 1}
 {100, 1}. _{100, 5}—_{100, 7}. _{100, 9}—_{100, 12}. _{100, 14}. _{100, 15}
 {203, 1}—_{203, 14}. — 2〉 {1, 9}
 {7, 6}
 {12, 10}. _{12, 11}
 {16, 9}
 {25, 20}
 {36, 12}
 {44, 7}
 {54, 11}
 {62, 4}
 {79, 6}
 sá tvám {36, 2}
 {94, 16} …
-á mit folgendem Vokal verschmolzen (Prāt. 〔172〕. 〔173〕),  mit a: {208, 6}
 {209, 2}
 {853, 1}
 i: {14, 11}
 {16, 9}
 {26, 1}
 {203, 5}
 {204, 11}
 {215, 1}
 {786, 1} und mit íd {1, 4}
 {32, 15}
 {300, 7}
 {333, 6}
 {517, 14}. _{517, 15}
 {556, 3}
 {912, 7}
 mit u: {31, 15}
 {206, 6}
 {215, 1}
 {894, 9}
 mit ī: {786, 7}
 {912, 16}. _{912, 17}
 e: {200, 6}
 {213, 1}
 o: {663, 9}.
-á (-ás zu sprechen) vor Vokalen,  vor a: {129, 1} (wo asmā́kam Glosse ist)
 {453, 4}
 vor ā: {44, 7}
 vor i: {55, 4}. _{55, 5}
 {79, 5}
 {941, 5}
 vor ī: {206, 5}
 vor e: {77, 5}
 vor ṛ: {332, 6}
 {315, 4}.
-ás (Prāt. 〔315〕. 〔316〕) vor p: {356, 4}
 t: {653, 16}
 am Schlusse {54, 3}
 {79, 11}
 {247, 3}
 {264, 7}
 {356, 7}
 {488, 4}
 {492, 14}
 {633, 1}.
-ā́ [N. s. m.] aus sá metrisch verlängert: {145, 1} sá cikitvā́n īyate sā́ nú īyate (Prāt. 〔314〕).
-ó (-ás zu sprechen) vor a mit folgendem Doppelconsonanten: {36, 4}
 {55, 2}
 {100, 4}. _{100, 8}
 {104, 6}
 {105, 7}
 {164, 32}
 {203, 5}
 {206, 5}
 {209, 2}
 {210, 4}
 {215, 7}
 {244, 3}
 {256, 1}
 {333, 6}
 {358, 6}
 {517, 16}
 {639, 9}. _{639, 10}
 {858, 9}
 {860, 11}
 {894, 9}
 {1020, 9}
 vor avindan und apás {103, 5}
 vor áram {398, 8} (an beiden Stellen sá‿u anzunehmen).
-ó (vielmehr-á) mit folgendem a zusammengezogen só apā́m d. h. sá‿apā́m {226, 7}. _{226, 13}
 só'yám d. h. sá‿ayám {879, 1} (vgl. Prāt. 〔139〕).
-ó vor cid d. h. sá‿u cid (Pada sáh cit
 Prāt. 〔313〕) {191, 10}
 {876, 2} (vgl. unten só = sā́ ‿u).
-ásmin 3〉 ājaú {52, 15}
 ū́dhan {152, 6}
 {186, 4}
 {303, 7}
 {306, 8}
 {552, 3}
 áhan {308, 1}
 {921, 11}
 yónau {174, 4}.
-ā́ [N. s. f.] 1〉 {48, 13}
 {95, 8}
 {121, 15}
 {122, 7}
 {129, 8}
 {164, 29}. _{164, 41}
 {169, 3}
 {172, 2}
 {186, 11}
 {202, 21}
 {206, 10}
 {300, 7}
 {337, 5}
 {339, 7}
 {353, 7}
 {362, 5}
 {415, 5}
 {458, 9}
 {889, 16}
 {890, 15}
 {915, 14}
 {921, 4}. — 2〉 {48, 10}. _{48, 12}. _{48, 14}
 {505, 4}. _{505, 5}
 {593, 6}.
sā́ íd {507, 3}.
só = sā́‿u {889, 16}.

 sá:
auch sā́ nicht ganz vollständig.

Burnouf

French

 स स 46ᵉ lettre et 3ᵉ sifflante de l'alphabet
sanscrit. Elle répond à स्,  à ह् initial,  à l'esprit
rude et souvent à l'esprit doux.

 स स,  th. de सस् et de ses dérivés
		 f.
  सा।
Cf.  सस्।

 स स m.
  (सृ) le vent.
		 (सर्प) serpent.
Viṣṇu.
		 La note षड्ज। -- F. स (सृ) route
carrossable
		 méditation,  connaissance.
		 Clôture,  palissade.
-- F. सा Lakṣmī.

 स स,  en compos.,  pour सम्,  avec.

Stchoupak

French

 १ स-
 thème du nom.  sg. m.
  f.
  de तद्- (s. v.) 
 सः m.
  en
finale absolue seulement 
 devant अ- (élidé) {%so 
 %} ailleurs स।

 २ स
 préfixe 
 ayant,  doué ou muni de, 
 accompagné de, 
combiné ou associé avec,  y compris,  avec 
 ayant en commun,  ayant le même, 
etc. (v. les comp. dans l'ordre alphabétique) 
 rar. prép. (avec l'instr.).

 सं°
 v. सम्।

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.