धातुः: श्रु
मूलधातुः: श्रु
धात्वर्थः: श्रवणे
गणः: भ्वादिः
कर्मकत्वं: सकर्मकः
इट्त्वं: अनिट्
उपग्रहः: परस्मैपदी
रूपम्: श्रुणोति
अनुबन्धादिविशेषः: उकारान्तः


ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Madhavlya Dhatu Vritti is about Dhatus

श्रु (अर्थः)  श्रवणे
(शृणोति शृणुतः शृण्वन्ति शृणोषि शृणोमि शृणुवः शृण्वः शृणुमः शृण्मः) "श्रुवः शृच''इति श्नुप्रत्ययः शृभावश्च धातोः श्नोः शित्वात् सार्वधातुकत्वात् अपित्वात् ङित्वात् गुणः प्रकृतेः स्वस्य तु भवत्यक्ङिति ( शृण्वन्ति ) इत्यत्रान्तादेशे  ( सूत्रम्) हुश्नुवोः सार्वधातुके (इति सूत्रम्) इति यणादेश उवङोऽपवादः सूत्रार्थस्तु जुहोतेः श्नुप्रत्ययान्तस्यानेकाचोऽङ्गस्यासंयोगपूर्वो य उकारः तस्याजादौ सार्वधातुके यणिति श्नोरुकारस्य च ''लोपश्चास्यान्यतरस्यां म्वोः इति पक्षे लोपः ( शुश्राव शुश्रुवतुः शुश्रोथ शुश्रुव शुश्रुम ) पित्सु वृद्धिगुणयोरवावौ, अन्यत्राजादावुवङ् क्रादिषु पाठात् स्रवतिवत् थल्यप्यनिड् ( श्रोता श्रोष्यति शृणोतु शृणु ) "उतश्च प्रत्ययादसंयोगपूर्वात्'' इति हेर्लुक् ( शृणवानि ) आटि गुणावौ, ( अशृणोत् अशृणुताम् शृणुयात् आशिषि श्रूयात् ) "अकृत्सार्वधातुकयोर्दीर्घः'' अश्रौषीत् शुश्रूषते) "ज्ञाश्रुस्मृदृशां सनः'' इति तङ् (प्रतिशुश्रूषतिआशुश्रूषति )इत्यत्र "प्रत्याङ्भ्यां श्रुवः'' इति सन्निमित्तस्य तङो निषेध इह प्रत्याङोरुपसर्गयोर्ग्रहणात् ( देवदत्तं प्रतिशुश्रूषते भाष्यादाशुश्रूषते ) इत्यत्र तङेव भवति अत्र हिप्रत्याङौ कर्मप्रवचनीयौ  ( सूत्रम्) लक्षणेत्थंभूताख्यानभागवीप्सासु प्रतिपर्यनवः (इति सूत्रम्)  ( सूत्रम्) आङ् मर्यांदावचने (इति सूत्रम्) इत्येकसंज्ञाधिकारात् कर्मप्रवचनीयसंज्ञया उपसर्गसंज्ञा बाध्यते लक्षणं चिह्नं कं चित् प्रकारं प्राप्त इत्थम्भूतस्तस्याख्यानमित्थम्भूताख्यानं, भागः स्वीक्रियमाणो अंशः, उक्ता वीप्सा, विना तेनेति मर्यादा, सह तेनेत्यभिविधिः, वचनग्रहणाभिविधिरपि गृह्यते तत्र प्रतिशुश्रूषतइत्यस्य देवदत्तःशुश्रूषया लक्षणमित्यर्थः, देवदत्तसकाशात् शुश्रूषत इति यावत्, भाष्यादाशुश्रूषत इत्यस्य विना भाष्येण सह वा तेन शुश्रूषत इत्यर्थः (शोश्रूयते शोश्रुवीति शोश्रोति ) "उतो वृद्धिः""नाभ्यस्तस्य'इत्यनुवर्त्तनात् नेत्युक्तं, ( श्रावयति अशश्रवत् अशिश्रवत् ) णौ कृतस्य स्थानिवत्त्वात् श्रुशब्दस्य द्विर्वचनं "स्रवतिशृणोति'' इति पक्षे अभ्यासस्येत्वं, ( संशृणुते संशृण्वाते संशृण्वते संशृण्वे संशणुवहे संशृण्वहे संशुश्रुषे संश्रोता संश्रोष्यते संशृणुताम् समशृणुत संशृण्वीत आशिषि संश्रोषीष्ट समश्रोष्ट ) झलि सिज्लोपस्य पूर्वत्रासिद्धत्वात् गुणे ह्रस्वाभावान्नसिज्लोपप्रसङ्गः कर्मकर्तरिस्रवतिवत् (शुश्रुवान्) "भाषायां सदवसश्रुवः''इति लिट् क्वसुः अयं च लिट् लुङ्विषयः पाक्षिकः क्वस्वादेशश्च नित्यः तेनानेन लिटा मुक्ते यथायोगं लुङ्लङ्लिटो भवन्तीति सर्वं चैतत् सीदतावुपपादितम् भसंज्ञायां सम्प्रसारणं सवर्णदीर्घं बाधित्वा धातुवर्णत्वादुवङि ( शुश्रूवुषइत्यादि ) पदत्वे "वसुस्रंसु''इत्यादिना दत्वे शुश्रुवद्भ्यामित्यादि (देवदत्ताय गां प्रतिशृणोत्याश्रुणोति वा ) याचितः सन् तस्मै ददामीति प्रतिजानीत इत्यर्थः  ( सूत्रम्) प्रत्याङ्भ्यां श्रुवः पूर्वस्य कर्त्ता (इति सूत्रम्) प्रत्याङ्भ्यांमुपसृष्टस्य शृणोतेः प्रयोगे प्रतिशृणोति आशृणोति क्रियापेक्षया पूर्वस्याः क्रियायाः कर्त्ता सम्प्रदानमिति देवदत्तस्य सम्प्रदानत्त्वाच्चतुर्थी प्रत्याङ्भ्यामुपसृष्टः शृणोतिः प्रतिश्रवणार्थ इति अर्थात् पूर्वा क्रियेह याचनं, (निश्रावी) रक्षश्रुवपशां नाविति ग्रहादिपाठाण्णिनिः (विश्रावः) "वौ क्षुश्रुवः'' इति घञ् श्रूयतेऽनया इति(श्रुतिः)"श्रुयजिस्तुभ्यःकरणे'' इति क्तिन् स्त्रियां, ल्युटोऽपवादः अस्त्रियां श्रूयते अननेनेति ( श्रवणं श्रोत्रं ) यदा नक्षत्रवचनस्तदा श्रवणेन युक्ता रात्रिरिति विगृह्य "नक्षत्रेण युक्तः कालः'' इति विहितस्याणः "संज्ञायां श्रवणाश्वत्थाभ्याम्'' इति लुपि ( श्रवणा रात्रिरिति )  भवति अत्र "लुपि युक्तवद्व्यक्तिवचने'' इति प्रकृत्यर्थलिङं न भवति,  ( सूत्रम्) विभाषा फाग्लुनीश्रवणा (इति सूत्रम्) इति निर्देशात् लुबिति लुप्संज्ञया लुप्तप्रत्ययार्थ उच्यते तत्र युक्तवद्व्यक्तिवचने भवति इति सूत्रार्थः युक्तः प्रकृत्यर्थः प्रत्ययार्थेन सम्बद्ध इति कृत्वा, व्यक्तिर्लिङ्गं,  वचनमेकत्वादि यदा श्रवणाशब्दः पौर्णमासीवचनस्तदा श्रवणा पौर्णमासी अस्मिन्निति विगृह्य"विभाषा फाग्लुनीश्रवणाकार्त्तिकीचैत्रीभ्यः'' इति अण्लुकोः कृतयोः ( श्रावणः श्रावणिकः ) इति भवति ( श्रवः ) असुन्, विश्रवसोऽपत्यं ( वैश्रवणः ) रावणश्च शिवादिषु विश्रवणं चेति पाठात् अपत्येऽणि तत्सन्नियोगेन विश्रवणरवणावादेशौ श्रोत्रम् ) ष्ट्रन्निति ष्ट्रन् ( श्रोणिः ) "वहिश्रुश्रियुद्रुग्लाहात्वरिभ्यो नित्'' इति नित् प्रत्ययः 924

श्रु  श्रवणे 
- श्रृणोति । संश्रृणुते । शुश्रूषते । विश्रावः । प्रतिश्रवः । श्रुतिः ।। 947 ।।

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Various kridanta words of Dhatus.

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“श्रु श्रवणे”@} <a href="#foot_krm02">2</a> श्रावकः-विका, श्रावकः-विका, शुश्रूषकः-षिका, शोश्रूयकः-यिका;</li> <li> <a href="#foot_krm03">3</a> श्रोता-त्री, श्रावयिता-त्री, शुश्रूषिता-त्री, शोश्रूयिता-त्री;</li> <li> इत्यादीनि रूपाणि भौवादिकद्रवतिवत् <a href="#foot_krm04">4</a> बोध्यानि। </li> <li><a href="#foot_krm05">5</a> शृण्वन्-ती, <a href="#foot_krm06">6</a> संशृण्वानः, <a href="#foot_krm07">7</a> शुश्रूषमाणः, <a href="#foot_krm08">8</a> प्रतिशुश्रूषन्-आशुश्रूषन्, <a href="#foot_krm09">9</a> देवदत्तं प्रतिशुश्रूषमाणः-भाष्यात् आशुश्रूषमाणः, <a href="#foot_krm10">10</a> शुश्रुवान्, <a href="#foot_krm11">11</a> देवदत्ताय गां प्रतिशृण्वन्- आशृण्वन् वा, <a href="#foot_krm12">12</a> निश्रावी, <a href="#foot_krm13">13</a> विश्रावः, <a href="#foot_krm14">14</a> श्रवणम्, <a href="#foot_krm15">15</a> प्रतिश्रुत्, <a href="#foot_krm16">16</a> श्रुतिः, <a href="#foot_krm17">17</a> सुश्रुतः, <a href="#foot_krm18">18</a> शिश्रावयिषुः-शुश्रावयिषुः, <a href="#foot_krm19">19</a> <a href="#foot_krm20">20</a> श्रवणः, <a href="#foot_krm21">21</a> श्रोत्रम्, <a href="#foot_krm22">22</a> श्रवः-विश्रवः-वैश्रवणः-रावणः, <a href="#foot_krm23">23</a> श्रोणिः इतीमानि धातोरस्य विशेषरूपाणि।</li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (१७७९)</li> <li id="foot_krm02">02 => (१-भ्वादिः-९४२। सक। अनि। पर।)</li> <li id="foot_krm03">03 => [पृष्ठम्१३२६+ ३२]</li> <li id="foot_krm04">04 => (८८३)</li> <li id="foot_krm05">05 => [[१। शतरि, ‘श्रुवः शृ च’ (३-१-७४) इति श्नुप्रत्ययः, तत्सन्नियोगेन ‘शृ’ इति प्रकृतेरादेशश्च। ‘सार्वधातुकमपित्’ (१-२-४) इति श्नुप्रत्ययस्य ङिद्वद्भावात् ‘क्ङिति च’ (१-१-५) इति गुणनिषेधः। अत्र वदन्ति--भ्वादिषु पठितत्वादस्य धातोः, श्रवति इत्यनेकत्र ऋग्वेदादिषु प्रयोगश्रवणात् च पूर्वं श्रुधातुः श्रवति इत्याद्याकारेण भौवादिकरूपेणापि युक्त इत्यूह्यते, इति। विद्वांसः प्रमाणमत्र।]]</li> <li id="foot_krm06">06 => [[२। ‘अर्तिश्रुदृशिभ्यश्च’ (वा। १-३-२९) इत्यनेन समुपसृष्टादस्मात् आत्मनेपदम्।]]</li> <li id="foot_krm07">07 => [[३। ‘ज्ञाश्रुस्मृदृशां सनः’ (१-३-५७) इति सन्नन्तात् नित्यमात्मनेपदम्।]]</li> <li id="foot_krm08">08 => [[४। ‘प्रत्याङ्भ्यां श्रुवः--’ (१-३-५९) इति आत्मनेपदनिषेधात् यथासम्भवं परस्मैपदमत्रेति बोध्यम्।]]</li> <li id="foot_krm09">09 => [[५। ‘प्रत्याङ्भ्यां--’ (१-३-५९) इत्यत्र उपसर्गयोरेव ग्रहणम्;\n\n प्रकरणात्। अतश्च कर्मप्रवचनीययोः प्रत्याङोर्ग्रहणे तु आत्मनेपदमपि भवति।]]</li> <li id="foot_krm10">10 => [[६। ‘भाषायां सदवसश्रुवः’ (३-२-१०८) इति लिटः क्वसुः। द्विर्वचनादिकम्।]]</li> <li id="foot_krm11">11 => [[७। ‘प्रत्याङ्भ्यां श्रुवः पूर्वस्य कर्ता’ (१-३-५९) इति प्रत्याङ्भ्यामुपसृष्टस्य शृणोतेः प्रयोगे देवदत्तस्य सम्प्रदानत्वात् चतुर्थी इति बोध्यम्।]]</li> <li id="foot_krm12">12 => [[८। ‘रक्षश्रुवसवपशां नौ’ (ग। सू। ३-१-१३४) इति ग्रह्यादिपाठात् णिनिप्रत्ययः। क्षीरस्वामी तु अत्र ‘नि’ इत्युपसर्गं प्रत्ययस्य णित्त्वं च अप्रयोजकं मत्वा श्रावी श्रवी इति वृद्धिपक्षं वृद्ध्यभावपक्षं चाह।]]</li> <li id="foot_krm13">13 => [[९। ‘वौ क्षुश्रुवः’ (३-३-२५) इति घञ्। उवर्णान्तत्वलक्षणापोऽपवादः।]]</li> <li id="foot_krm14">14 => [[१०। श्रूयतेऽनेनेति संज्ञायां ल्युटि श्रवणम् = श्रोत्रम्, वेदो वा।]]</li> <li id="foot_krm15">15 => [[११। प्रतिश्रूयते इति प्रतिश्रुत् = प्रतिध्वनिः। स्त्रियां भावे सम्पदादित्वात् (वा। ३-३-१०८) क्विप्। तुक्।]]</li> <li id="foot_krm16">16 => [[१२। श्रूयतेऽनया इति श्रुतिः = वेदः, श्रोत्रं वा। ‘श्रुयजीषिस्तुभ्यः करणे’ (वा। ३-३-९४) इति स्त्रियां ल्युडपवादः क्तिन्।]]</li> <li id="foot_krm17">17 => [[१३। ‘क्तिच्क्तौ च संज्ञायाम्’ (३-३-१७४) इति संज्ञायां कर्तरि क्तः। सुश्रुतः = वैद्यशास्त्र- प्रवर्तकः ऋषिविशेषः।]]</li> <li id="foot_krm18">18 => [[१४। ण्यन्तात् सनि ‘सनाशंसभिक्ष उः’ (३-२-१६८) इति ताच्छीलिके उप्रत्यये, ‘स्रवतिशृणोति--’ (७-४-८१) इत्यादिना अवर्णपरकत्वात् अभ्यासस्येकार- विक्ल्पः।]]</li> <li id="foot_krm19">19 => [पृष्ठम्१३२७+ २७]</li> <li id="foot_krm20">20 => [[१। नन्द्यादित्वात् (ग। सू। ३-१-१३४) कर्तरि ल्युः। श्रवणः = नक्षत्रविशेषः। बहुश्रुतः, अश्वत्थवृक्षो वा।]]</li> <li id="foot_krm21">21 => [[२। औणादिके (द। उ। ८-८४) ष्ट्रन्प्रत्यये रूपमेवम्। श्रूयतेऽनेनेति श्रोत्रम् = श्रवणम्।]]</li> <li id="foot_krm22">22 => [[३। औणादिके (द। उ। ९-४९) असुन्प्रत्यये रूपमेवम्। विपूर्वकादस्मात् अपत्यार्थे ‘विश्रवसो विश्रवणरवणौ’ (ग। सू। ४-१-११२) इति शिवादिपाठात् प्रकृतेर्विश्रवण- रवणादेशौ। तौ च यक्षराजे, रक्षोविशेषे च व्यवस्थितौ। तेन वैश्रवणः कुबेरः। रावणः = रक्षोविशेषो लङ्काधिपतिः।]]</li> <li id="foot_krm23">23 => [[४। ‘वहिश्रियुश्रु…’ (द। उ। १-२१) इत्यादिना निप्रत्ययः। श्रोणिः कटिपश्चाद्भागः।]]</li></ul>

श्रु (श्रु॒ श्रवणे - भ्वादिः - अनिट्)
ल्युट् = श्रवणम्
अनीयर् = श्रवणीयः - श्रवणीया
ण्वुल् = श्रावकः - श्राविका
तुमुँन् = श्रोतुम्
तव्य = श्रोतव्यः - श्रोतव्या
तृच् = श्रोता - श्रोत्री
क्त्वा = श्रुत्वा
ल्यप् = प्रश्रुत्य
क्तवतुँ = श्रुतवान् - श्रुतवती
क्त = श्रुतः - श्रुता
शतृँ = शृण्वन् - शृण्वती

श्रूये श्रूये ps. de श्रु।


श्रूये (zrUye)

Burnouf