| YouTube Channel

श्रीः (zrIH)

 
Chandas
Sanskrit
सम-वृत्तम्,
अक्षराणि-
 4,
पादेऽक्षराणि-
 1
मात्राः - 2
मात्रा-विन्यासः
दा
लक्षणम् - श्रीः । १
लक्षण-मूलम् - वृत्तरत्नाकरः
उदाहरणम् - श्रीस्तत्तैलम्‌
सम-वृत्तम्,
अक्षराणि-
 44,
पादेऽक्षराणि-
 11
मात्राः - 16
सङ्ख्याजातिः - त्रिष्टुभ्
मात्रा-विन्यासः
दा द द दा दा। द द द द दा दा
यतिः - ५
लक्षणम् - पञ्चरसैर्श्रीर्भतनगगैः स्यात्‌ । ४१ पंचभिः षड्भिर्यतिर्यथा । कुड्मलदंतीत्येके ।
लक्षण-मूलम् - वृत्तरत्नाकरः
उदाहरणम् - द्रव्यविमोहाज्जलनिधियानं संगरभूमौ त्यजति च देहम्‌ । कृत्यमकृत्यं गणयति नैव श्रीरसलुब्धो ध्रुवमिह जन्तुः ॥ ४१
Hindi
Hindi
धन
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 रुक्मिणी, ईः, रमा, सिन्धुजा, सामा, चला, हीरा, चठ्चला, वृषाकपायी, चपला, इन्दिरा, लक्ष्मीः, पदमालया, पद्मा, कमला, श्रीः, हरिप्रिया
noun
कृष्णस्य राज्ञी वैदर्भपुत्री च।
"रुक्मिणेः गर्भात् प्रद्युम्नः जातः।"
Synonyms:
 सरस्वती, प्रज्ञा, भारती, वागीश्वरी, वाग्देवी, वीणावादिनी, शारदा, हंसवाहिनी, गिरा, इला, ब्राह्मी, इरा, ज्ञानदा, गीर्देवी, ईश्वरी, वाचा, वचसामीशा, वर्णमातृका, गौः, श्रीः, वाक्येश्वरी, अन्त्यसन्ध्येश्वरी, सायंसन्ध्यादेवता, गौरी
noun
विद्यायाः वाण्यः च अधिष्ठात्री देवता।
"सरस्वत्याः वाहनं हंसः अस्ति।"
Synonyms:
 धनम्, वित्तम्, विभवः, अर्थः, वैभवम्, सम्पत्तिः, द्रविणम्, द्रव्यम्, राः, रिक्थम्, ऋक्थम्, हिरण्यम्, द्युम्नम्, स्वापतेयम्, भोग्यम्, घसु, स्वापतेयम्, वसु, द्युम्नम्, काञ्चनम्, लक्ष्मीः, सम्पत्, वृद्धिः, श्रीः, व्यवहार्यम्, रैः, भोगः, स्वम्, रेक्णः, वेदः, वरिवः, श्वात्रम्, रत्नम्, रयिः, क्षत्रम्, भगः, मीलुम्, गयः, द्युम्नः, इन्द्रियम्, वसु, रायः, राधः, भोजनम्, तना, नृम्णम्, बन्धुः, मेधाः, यशः, ब्रह्म, श्रंवः, वृत्रम्, वृतम्
noun
सुवर्णरुप्यकादयः।
"साधु कार्यार्थे एव धनस्य वियोगः करणीयः।"
Synonyms:
 लक्ष्मीः, रमा, कमला, नारायणी, पद्महस्ता, श्रीः, विष्णुप्रिया, मा, माया, हरिप्रिया, पद्मा, पद्मालया, भार्गवी, चञ्चला, इन्दिरा, अब्जवाहना, अब्जा, अब्धिजा, अम्बुजासना, अमला, ईश्वरी, देवश्री, पद्ममालिनी, पद्मगुणा, पिङ्गला, मङ्गला, श्रिया, श्रीप्रदा, सिन्धुजा, जगन्मयी, अमला, वरवर्णिनी, वृषाकपायी, सिन्धुकन्या, सिन्धुसुता, जलधिजा, क्षीरसागरसुता, दुग्धाब्धितनया, क्षीरसागरकन्यका, क्षीरोदतनया, लोकजननी, लोकमाता
noun
धनस्य अधिष्ठात्री देवता या विष्णुपत्नी अस्ति इति मन्यते।
"धनप्राप्त्यर्थे जनाः लक्ष्मीं पूजयन्ति।"
Synonyms:
 कमलम्, अरविन्दम्, सरसिजम्, सलिलजम्, राजीवम्, पङ्कजम्, नीरजम्, पाथोजम्, नलम्, नलिनम्, अम्भोजम्, अम्बुजन्म, अम्बुजम्, श्रीः, अम्बुरुहम्, अम्बुपद्मम्, सुजलम्, अम्भोरुहम्, पुष्करम्, सारसम्, पङ्कजम्, सरसीरुहम्, कुटपम्, पाथोरुहम्, वार्जम्, तामरसम्, कुशेशयम्, कञ्जम्, कजम्, शतपत्रम्, विसकुसुमम्, सहस्रपत्रम्, महोत्पलम्, वारिरुहम्, पङ्केरुहम्
noun
जलजक्षुपविशेषः यस्य पुष्पाणि अतीव शोभनानि सन्ति ख्यातश्च।
"बालकः क्रीडासमये सरोवरात् कमलानि लूनाति।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
श्रीः,
स्त्री,
 (श्रयतीति । श्रि + “क्विप्वचिप्रच्छीति ।”उणा० २ । ५७ । इति क्विप् दीर्घश्च ।) लक्ष्मीः(यथा, विष्णुपुराणे । १ । ८ । १३ ।“श्रियञ्च देवदेवस्य पत्नी नारायणस्य च या ॥
”लवङ्गम् । इत्यमरः ॥
वेशरचना । शोभा ।(यथा, रामायणे । २ । ९४ । १० ।एवमादिभिराकीर्णः श्रियं पुष्यत्रयं गिरिः ॥
”)सरस्वती । सरलवृक्षः । त्रिवर्गः । सम्पत्तिः ।(यथा, --“न दातुं नोपभोक्तुं वा शक्नोति कृपणःश्रियम् ॥
”)विधा । डपकरणम् । विभूतिः । मतिः । इतिमेदिनी ॥
अधिकारः । प्रभा । कीर्त्तिः । इतिधरणिः ॥
वृद्धिः । सिद्धिः । इति शब्दरत्नावली ॥
वृत्तार्हन्माता । इति हेमचन्द्रः ॥
कमलम् ।विल्ववृक्षः । वृद्धिनामौषधम् । इति राज-निर्घण्टः ॥
* ॥
देवादिनाम्नः पूर्व्वं श्रीशब्द-प्रयोगः कर्त्तव्यः । यथा, --“देवं गुरुं गुरुस्थानं क्षेत्रं क्षेत्राधिदेवताम् ।सिद्धं सिद्धाधिकारांश्च श्रीपूर्व्वं समुदीरयेत् ॥
”इति राघवभट्टधृतप्रयोगसारदर्शनात् स्वर्ग-गामित्वादिना सिद्धोऽधिकारो येषां नराणांइत्यनेन जीवतां श्रीशब्दादित्वं नाम्रः । न तुमृतानां तथेति शिष्टाचारः । इति संस्कार-तत्त्वम् ॥
* ॥
पत्रपृष्ठे श्रीशब्ददानप्रमाणं पत्र-शब्दे द्रष्टव्यम् ॥
(एकाक्षरच्छन्दोविशेषः ।यथा छन्दोमञ्जर्य्याम् । “ग्श्रीः ।” उदा-हरणम् । “श्रीस्ते । [सास्ताम् ॥
”)
श्रीः,
पुं,
 (श्रि + क्विप् दीर्घश्च ।) रागविशेषः । सतु हनुमन्मते षड्रागान्तर्गतपञ्चमरागः ।पृथिव्या नाभितो निर्गतः । अस्य जातिःसम्पू र्णा । तस्य स्वरावलिः । ष ऋ ग म प धनि अस्य गृहं षड्जस्वरः । हेमन्तर्त्तौ अप-राह्णे गानसमयः । रागमालायां अस्याकारः ।सुन्दरपुरुषः । शुक्लवस्त्रपरीधानः । मतान्तरेरक्तवस्त्रपरीधानः । स्फाटिकपद्मरागमणि-मालागलः । पद्मपुष्पहस्तः । विचित्रसिंहा-सनारूढः । अस्य संमुखे गायन्ति गायकाः ॥
हनुमन्मते अस्य भार्य्याः पञ्च । यथा । प्रथमामालश्रोः । [तस्याः सम्पूर्णजातिः । अस्याःस्वरावलिः । ष ऋ ग म प ध नि । अस्या गृहंषड्जस्वरः । हिमर्त्तौद्वितीयप्रहरदिवसे गान-समयः । रागमालायां तस्याः स्वरूपम् । रक्त-वर्णा स्त्री । कोमलाङ्गी । पीतवस्त्रपरीधाना ।कौतुकाद्भ्रमन्ती सती नायकादभिन्ना सखी-गणेन सह हास्ययुक्ताम्रतरुतलोपविष्टा ॥
१ ॥
द्वितीया मारवा अथवा मालवा । अस्याःषाडवजातिः । अस्याः स्वरावलिः । ष प गम ध नि । अस्या गृहं षड्जस्वरः । हिमर्त्तौशेषवेलायां गानसमयः । रागमालायां तस्याःस्वरूपं यथा । स्वर्णवस्त्रपरीधाना । पुष्पमाल्य-धरा । नायकमेलनार्थमेकाकिनीसङ्केतस्थानोप-विष्टा ॥
२ ॥
तृतीया धनाश्रीः । अस्याः षाडव-जातिः । अस्याः स्वरावलिः । ष प ध नि ऋग । गृहं षड्जस्वरः । हिमर्त्तौ द्वितीयप्रहर-दिवसे शेषवेलायां वा गानसमयः । राग-मालायां तस्याः स्वरूपम् । वियोगिनी नारी ।रक्तवस्त्रपरीधाना । वियोगजसन्तापेन दुःखि-तातिकृशा । एकाकिनी रोरुद्यमाना बकुल-तरुतलोपविष्टा ॥
३ ॥
चतुर्थी वसन्तरागिणी ।अस्याः सम्पूर्णा जातिः । अस्याः स्वरावलिः ।ष ऋ ग म प ध नि । अस्या गृहं षड्जस्वरः ।हिमर्त्तौ मध्याह्ने वसन्तर्त्तौ दिवा मात्रे च गान-समयः । रागमालायां तस्याः स्वरूपम् ।सुन्दरपुरुषाकृतिः । कस्यचिन्मते श्यामवर्णा ।रक्तवसना । मयूरपुच्छशिखा । आम्रमुकुल-हस्ता । यौवनमदनमदमत्ता । पुष्पमाल्यगल-देशा । पुष्पोद्याने सह नर्त्तकीसुस्वरगायनीभिःसुखेन रागरङ्गयुता । वामहस्तधृतताम्बूल-वीटिका । स्त्रीगणसहितहास्यकौतुकक्रीडा-नृत्यगीतवाद्यासक्ता । रागमालान्तरे उक्तगुणं-युक्ता श्रीकृष्णमूर्त्तिसदृशमूर्त्तिर्लिखिता ॥
४ ॥
पञ्चमी आशावरी । अस्या औडवजातिः ।अस्याः स्वरावलिः । ध नि ष म प । अस्याःगृहं धैवतस्वरः । हिमर्त्तौ द्वितीयप्रहरदिवसेगानसमयः । रागमालायां अस्याः स्वरूपम् ।श्यामवर्णा स्त्री । कोमलाङ्गी । श्वेतशाटीपरि-धाना । कर्पूरानुलेपना । हस्तपदयोर्बृहत्सर्प-वेष्टिता केशैर्बद्धचूडा । जलमध्यस्थपर्वतगुहा-यामुपविष्टा । रागमालान्तरे उक्तगुणयुक्तावृक्षपत्रबद्धकटिदेशा नग्ना लिस्विता ॥
५ ॥
* ॥
अस्य पुत्त्रा अष्टौ । यथा । सिन्धुः १ मालवः २गौँडः अथवा गोण्डः ३ अस्य स्थाने केचित्कल्याणः इति केचिच्च हामीर इति पठन्ति ।नुण सागरः ४ कुम्भः ५ गम्भीरः ६ शङ्करःअथवा आगडः ७ विहागरः ८ ॥
* ॥
कल्लि-नाथमते श्रीरागः प्रथमरागः अस्य भार्य्या षट् ।यथा । गौरी १ गौलाहली २ धवली ३रुद्राणी ४ मालकौश अर्थात् कौशिकी ५ देव-गान्धारी ६ । तन्मते पुत्त्रा अष्टौ हनुमन्मत-तुल्याः । किन्तु गौँडशङ्करविहागरस्थानेकल्याण आगडा विगडा लिखिताः ॥
* ॥
सोमेश्वरमतेऽपि प्रथमरागोऽयम् । अस्यरागिण्यः षट् । यथा । मालवी अथवा मरवा १त्रिवेणी अथवा तिरवनी २ गौरी ३ केदारा ४मधुमाधवी ५ पाहाडिका अथवा पाहाडी ६ ।अस्य पुत्त्राः पूर्व्वोक्तमतद्वयतुल्याः । तन्मतेअस्य रागस्य रागिणीसहितस्य शिशिरर्त्तौगानममयः ॥
* ॥
भरतमते पञ्चमरागोऽयम् ।अस्य रागिण्यः पञ्च । यथा । सिन्धुवी १ । काफी२ ठुमरी ३ पूर्व्वदेशे विस्तार इति ख्याता ।विचित्रा ४ शिरहटी अथवा सोरहठी ५तन्मते अस्याष्ट पुत्त्राः यथा । श्रीरमणः १कोलाहलः २ सामन्तः ३ शङ्करणः ४ राके-श्वरः ५ खटरागः ६ वडहंसः ७ देशकारः ८ ।तेषां भार्य्या यथा । विय्या १ धाय्या २ कुम्भा ३सुहनी ४ शरदा ५ क्षेमा ६ शशरेखा ७ सुर-सती ८ । इति नानासङ्गीतशास्त्रतः संगृही-तम् ॥