| YouTube Channel

श्मशानं (zmazAnaM)

 
Apte 1890
English
श्मशानं [श्मानः शवाः शेरतेऽत्र शी-आनच् डिच्च Tv.] A cemetery, a burial or burning ground
राजद्वारे श्मशाने च यस्तिष्ठति स बांधवः Subhāṣ.
Comp.
अग्निः the fire of a burning ground.
आलयः a cemetery.
गोचर a. frequenting burning grounds
Ms. 10. 39.
निवासिन्,
वर्तिन्,
वासिन् m. a ghost.
भाज्,
वासिन् m. epithets of Śiva.
वाटः an enclosure of the cemetery
Māl. 5.
वेश्मन् m. {1} an epithet of Śiva. {2} a spirit, ghost.
वैराग्यं temporary despondency, momentary renunciation of the world as at the sight of a cemetery.
शूलः
लं an impaling stake in a cemetery
Ku. 5. 73.
साधनं performance of magical rites in a cemetery to acquire control over ghosts.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
श्मशानं,
क्ली,
 (श्मनां शवानां शानं शयनं यत्र ।यद्वा, शवानां शयनमिति । “पृषोदरादीनियथोपदिष्टानि ।” ६ । ३ । १०९ । इति शव-शब्दस्य श्मादेशः शयनशब्दस्यापि शानशब्दआदेशः ।) शवदाहस्थानम् । तत्पपर्य्यायः ।पितृवनम् २ । इत्यमरः ॥
शतानकम् ३ रुद्राक्रीडः ४ दाहसरः ५ इति त्रिकाण्डशेषः ॥
अन्तशय्या ६ पितृकाननम् ९ । इति जटा-धरः ॥
* ॥
तस्य व्युत्पत्तिर्यथा, --“श्मशब्देन शवः प्रोक्तः शानं शयनमुच्यते ।निर्व्वचन्ति श्मशानार्थं मुने शब्दार्थकोविदाः ॥
महान्त्यपि च भूतानि प्रलये समुपस्थिते ।शेरतेऽत्र शवा भूत्वा श्मशानन्तु ततो भवेत् ॥
”महाश्मशानं यथा, --“वाराणसीति विख्याता रुद्रावास इति द्विजाः ।महाश्मशानमित्येवं प्रोक्तमानन्दकाननम् ॥
”इति श्रीस्कान्दे काशीखण्डे ३० अध्यायः ॥
* ॥
“उत्सवे व्यसने चैव दुर्भिक्षे शत्रु विग्रहे ।राजद्वारे श्मशाने च यस्तिष्ठति स बान्धवः ॥
”इति चाणक्यम् । १७ ॥
* ॥
श्मशाने गत्वा विष्णुस्पर्शे दोषो यथा, --वराह उवाच ।“श्मशानं यो नरो गत्वा अस्नात्वैव तु मां-स्पृशेत् ।मम दोषापराधस्य शृणु तत्त्वेन यत् फलम् ॥
जम्बुको जायते भूमे वर्षाणां नव पञ्च च ।गृध्रस्तु सप्तवर्षाणि जायते खचरेश्वरः ॥
चरन्तौ मानुषं मांसं उभौ तौ गृध्रजम्बु कौ ।पिशाचो जायते तत्र वर्षाणि नव पञ्च च ॥
ततस्तु कुणपोच्छिष्टं त्रिं शद्धर्षाणि खादति ।ततो नारायणाच्छ्रु त्वा धरणी वाक्यमब्रवीत् ॥
एतन्मे परमं गुह्यं लोकनाथ जनार्द्दन ।परं कौतूहलं देव निखिलं वक्तुमर्हसि ॥
श्मशानं पुण्डरीकाक्ष ईश्वरेण प्रशंसितम् ।तत्र किं विगुणं देव पावित्रे शिवभाषिते ॥
स तत्र रमते नित्यं भगवांस्तु महाद्युतिः ।कपालं गृह्य देवोऽत्र दीप्तिमन्तं महौजसम् ॥
प्रशंसितञ्च रुद्रेण भवता किं विनिन्दितम् ।श्मशाणं पद्मपत्राक्ष रुद्रस्य च निशि प्रियम् ॥
वराह उवाच ।शृणु तत्त्वे न मे देवि इदमाख्यानमुत्तमम् ।अद्यापि ते न जानन्ति अनघे शंसितव्रताः ॥
कृत्वा सुदुष्करं कर्म्म सर्व्वभूतपतिर्हरः ।हत्वा च बालवृद्धानि त्रिपुरे रूपिणीः स्त्रियः ॥
तेन पापेन सम्बद्धो न शक्नोति विचेष्टितुम् ।तत ईशो मया चोक्तो वाक्यमेव सुखावहम् ॥
किमिदं तिष्ठसे रुद्र कश्मलेन समावृतः ।तव चैव प्रियार्थाय येनाहमिदमागतः ॥
ततो मम वचः श्रुत्वा लब्धसंज्ञो महेश्वरः ।उवाच मधुरं वाक्यं पापसन्तप्तलोचनः ॥
तव विष्णो प्रसादेन मया तत्त्रिपुरं हतम् ।निहता दानवास्तत्र गर्भिण्यश्च निपातिताः ॥
बालवृद्धा हतास्तत्र विष्फुरन्तो दिशो दश ।तस्य पापस्य दोषेण न शक्नोमि विचेष्टितुम् ॥
प्रनष्टयोगमायश्च नष्टेश्वर्य्यश्च माधव ।किं मया विप्रकर्त्तव्यमेनोऽवस्थेन माधव ॥
विष्णो तत्त्वेन मे ब्रूहि शोधनं पापनाशनम् ।येन वै कृतमात्रेण शीघ्नं मुच्येत किल्विषात ॥
एवं चिन्तात्मनस्तत्र मया रुद्रस्य भाषितम् ।कपालमालां संगृह्य समलं गच्छ शङ्कर ॥
ममैवं वचनं श्रुत्वा भगवान् परमेश्वरः ।उवाच मां पुनर्व्यक्तं मां बोधय जगत्पते ॥
कीदृशः समलो विष्णो यत्र गच्छामहे वयम् ॥
ततस्तस्य वचः श्रुत्वा शङ्करस्य यशस्विनि ।तत्पापशोधनार्थाय मयावासं प्रभाषितम् ॥
श्मशानं समलो रुद्र पूतिको व्रणगन्धिकः ।स्वयं तिष्ठति वै तत्र मनुजा विगतस्पृहाः ॥
तत्र गृह्य कपालानि रम तत्रैव शङ्कर ।तत्र वर्षसहस्राणि दिव्यान्येव दृढव्रतः ॥
ततो भक्षय मांसानि पापक्षयचिकीर्षुकः ।हिंस्यमानानि भोज्यानि ये च भोज्यास्तवप्रियाःएवं सर्व्वैर्गणैः सार्द्धं रम तत्र सुनिश्चितः ।पूर्णे वर्षसहस्रे तु स्थित्वा त्वं समले पुनः ॥
एष्यसि स्वाश्रमं पुण्यं गौतमस्य महामुनेः ।तत्र ज्ञास्यसि चात्मानं आश्रमे विधिसंस्थिते ॥
प्रसादात् गोतमस्याथ भविता गतकिल्विषः ।एवं तस्य वरं दत्त्वा तत्रै वान्तरधीयत ॥
रुद्रोऽपि भ्रमते तत्र श्मशाने पापसंवृते ।एवं न रोचते भूमे श्मशानं मे कदाचन ॥
यत्र रुद्रकृतं पापं स्थितं किल भयावहम् ।एतत्ते कथितं भद्रे श्मशानं मे जुगुप्सितम् ॥
विष्ट्वापि कृतसंस्कारो मम कर्म्मपरायणः ।प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि येन शुध्यति किल्विषात्कृत्वा चतुर्थभक्षन्तु दिनानि दश पञ्च च ।आकाशशयनं कुर्य्यात् एकभक्तः कुशास्तरे ॥
प्रभाते पञ्चगव्यन्तु पातव्यं कर्म्मशोधनम् ।प्रमुक्तः सर्व्वपापेभ्यो मम लोकाय गच्छति ॥
”इति वाराहे श्मशानप्रवेशापराधप्रायश्रित्त-नामाध्यायः ॥