शोथ (zotha)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 शोथ m.
  (-थः) Swelling,  intumescence.
 E.
  शु to go,  (to grow, ) Unādi aff.
  
थन्
 also with कन् added,  शोथक m.
  (-कः) ।

Capeller Eng

English

 शोथ m.
  swelling,  tumefaction. 

Yates

English

 शोथ (थः) 1.
m.
  A swelling.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

शोथ 	-	 zotha 	-	 m.
  	-	 swelling
गलशुण्डी 	-	 galazuNDI 	-	 f.
  	-	 swellingoftheglandsoftheneck
पीन 	-	  pIna 	-	 adj.
  	-	 swelling
उद्वृत्त 	-	  udvRtta 	-	 adj.
  	-	 swelling
कत्पय 	-	  katpaya 	-	 adj.
  	-	 swelling
पिन्वमान 	-	  pinvamAna 	-	 adj.
  	-	 swelling
पिन्वित 	-	  pinvita 	-	 adj.
  	-	 swelling
पीपिवस् 	-	  pIpivas 	-	 adj.
  	-	 swelling
पीवस 	-	  pIvasa 	-	 adj.
  	-	 swelling
प्रप्यस 	-	  prapyasa 	-	 adj.
  	-	 swelling
विवक्षण 	-	  vivakSaNa 	-	 adj.
  	-	 swelling
संरब्ध 	-	  saMrabdha 	-	 adj.
  	-	 swelling
समुद्धत 	-	  samuddhata 	-	 adj.
  	-	 swelling
संश्वायिन् 	-	  saMzvAyin 	-	 adj.
  	-	 swelling
पीवन् 	-	  pIvan 	-	 adj.
  	-	 swelling
समुन्नति 	-	  samunnati 	-	 f.
  	-	 swelling
वृद्धि 	-	  vRddhi 	-	 f.
  	-	 swelling
संहति 	-	  saMhati 	-	 f.
  	-	 swelling
कन्दी 	-	  kandI 	-	 f.
  	-	 swelling
अङ्कुर 	-	  aGkura 	-	 m.
  	-	 swelling

शोथ 	-	 zotha 	-	 m.
  	-	 swelling
गलशुण्डी 	-	 galazuNDI 	-	 f.
  	-	 swellingoftheglandsoftheneck
आप्ययते  { आप्यै } 	-	  Apyayate  { Apyai } 	-	 verb 	-	 swell
उदर्दति  { उदर्द् } 	-	  udardati  { udard } 	-	 verb 	-	 swell
उद्वर्तते  { उद्वृत् } 	-	  udvartate  { udvRt } 	-	 verb 	-	 swell
एधते  { एध् } 	-	  edhate  { edh } 	-	 verb 	-	 swell
कुप्यति  { कुप् } 	-	  kupyati  { kup } 	-	 verb 	-	 swell
कुप्यते  { कुप् } 	-	  kupyate  { kup } 	-	 verb 	-	 swell
फक्कति  { फक्क् } 	-	  phakkati  { phakk } 	-	 verb 	-	 swell
प्रपिन्वते  { प्रपिन्व् } 	-	  prapinvate  { prapinv } 	-	 verb 	-	 swell
प्रपिन्वति  { प्रपिन्व् } 	-	  prapinvati  { prapinv } 	-	 verb 	-	 swell
समाप्यायते  { समाप्यै } 	-	  samApyAyate  { samApyai } 	-	 verb 	-	 swell
समिन्द्धे  { समिन्ध् } 	-	  saminddhe  { samindh } 	-	 verb 	-	 swell
समिन्धे  { समिन्ध् } 	-	  samindhe  { samindh } 	-	 verb 	-	 swell
स्फायते  { स्फाय् } 	-	  sphAyate  { sphAy } 	-	 verb 	-	 swell
विस्फायते  { विस्फाय् } 	-	  visphAyate  { visphAy } 	-	 verb 	-	 swell
विष्टभ्नोति  { विष्टम्भ् } 	-	  viSTabhnoti  { viSTambh } 	-	 verb 	-	 swell
विष्टम्भ्नाति  { विष्टम्भ् } 	-	  viSTambhnAti  { viSTambh } 	-	 verb 	-	 swell
विवर्धते  { विवृध् } 	-	  vivardhate  { vivRdh } 	-	 verb 	-	 swell
विश्वयति  { विश्वि } 	-	  vizvayati  { vizvi } 	-	 verb 	-	 swell

Wilson

English

 शोथ
m.
  (-थः) Swelling,  intumescence.
E.
  शु to go,  (to grow, ) Uṇādi aff.
   थन्
 also with कन् added
शोथक
m.
  (-कः)

Apte

English

शोथः [śōthḥ],  [Uṇ.*  2.4] Swelling,  intumescence. Comp.
   -घ्न,  -जित् a.
  removing swellings,  discutient. -घ्नः,  -घ्नी,  -जित् Bœrhavia Procumbens (Mar.  तांबडा पुनर्नवा).-जिह्मः hog-weed. -रोगः dropsy. -हृत् a.
  discutient. (m.  ) the marking-nut plant.

Apte 1890

English

 शोथः [Uṇ. 2. 4] Swelling,  intumescence. 
Comp. 
घ्न,  
जित् a. removing swellings,  discutient. 
जिह्मः hog-weed. 
रोगः dropsy. 
हृत् a. discutient. (
m.) the marking-nut plant. 

Monier Williams Cologne

English

 शोथ m.
  (ifc.  f(आ). 
 fr.
  √ शू =
  श्वि) a swelling,  tumour,  morbid intumescence,  dropsy,  Suśr.
 

Monier Williams 1872

English

 शोथ शोथ,  अस्,  m. (according to Uṇādi-s.
II. 4. fr. rt. शु,  ‘to go
’ evidently connected with
rt. श्वि),  swelling,  intumescence,  tumefaction from
disease,  dropsy.
—शोथ-घ्न,  अस्,  ई,  अम्,  destroying
or removing swellings,  discutient
 (ई),  f. hogweed, 
Boerhavia Diffusa
 a kind of shrub (= शाल-पर्णी)।
—शोथ-जित्,  त्,  त्,  त्,  overcoming or removing swell-
ings,  discutient
 (त्),  f. hogweed
 the marking-nut
plant.
—शोथ-जिह्म,  अस्,  m. hogweed.
—शोथ-
रोग,  अस्,  m. ‘swelling disease, ’ dropsy.
—शोथ-
रोगिन्,  ई,  इणी,  इ,  suffering from dropsy,  dropsical.
—शोथ-हृत्,  त्,  त्,  त्,  removing swellings,  discutient
(त्),  m. the marking-nut plant.

Macdonell

English

 शोथ śo-tha,  m.
  [√ śū = √ śvā] swelling.

Benfey

English

 शोथ शोथ,  i. e. शू (for श्वि),  + थ, 
m.
  Swelling from disease.

Apte Hindi

Hindi

शोथः
पुं*
  - शु + थन्
"सूजन,  स्फीति"

L R Vaidya

English

 SoTa {% m. %} Swelling,  intumescence.

Sanskrit Tibetan

Tibetan

skrangs pa
१) गण्डा २) प्रदृत ३) शोथ ४) श्वयथु ५) समुच्छून

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
शोथस्तु श्वयथुः शोफे दुर्नामार्शो गुदाङ्कुरः ॥ ४६८ ॥
-wordlist-
 
शोथ (पुं),  श्वयथु (पुं),  शोफ (पुं),  दुर्नामन् (पुं),  अर्शस् (क्ली),  गुदाङ्कुर (पुं)

अमरकोशः

Sanskrit

Word:  शोथः
Root:  शोथ
Gender:  पुं
Number:  all
Meaning(s): 
⇒ dropsy
⇒ tumour
⇒ swelling
⇒ morbid intumescence
Shloka(s): 
2|6|52|2 ► शोफस्तु श्वयथुः शोथः पादस्फोटो विपादिका॥ (मनुष्यवर्गः)
Synonym(s): 
➠ 2|6|52|2 ⇢ शोफः (शोफ) (पुं) ⇒ tumour, swelling, intumescence, morbid swelling
➠ 2|6|52|2 ⇢ श्वयथुः (श्वयथु) (पुं)
➠ 2|6|52|2 ⇢ शोथः (शोथ) (पुं) ⇒ dropsy, tumour, swelling, morbid intumescence
Related word(s): 
परा_अपरासंबन्धः ➡ रोगः
जातिः ➡ अवस्था
    

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 शोथः,  पुं,
   (शवतीति । शु गतौ + बाहुलकात्थन् । इत्युणादिवृत्तौ उज्ज्वलः । २ । ४ ।)रोगविशेषः । तत्पर्य्यायः । शोफः २ श्वयथुः ३ ।इत्यमरः ॥
 शोथकः ४ । इति शब्दरत्नावली ॥
अथ शोथाधिकारः । तत्र शोथस्य विप्रकृष्टंनिदानमाह ।“शुद्ध्यामयाभक्तकृशाबलानांक्षाराम्लतीक्ष्णोष्णगुरूपसेवा ।दध्याममृच्छाकविरोधिपिष्ट-गरोपसृष्टान्ननिषेवणञ्च ॥
अर्शांस्यचेष्टा वपुषो ह्यशुद्धि-र्मर्म्मोपघातो विषमा प्रसूतिः ।मिथ्योपचारः प्रतिकर्म्मणाञ्चनिजस्य हेतुः श्वयथोः प्रदिष्टा ॥
”शुद्धिर्वमनविरेकादि । आमयाः पाण्डुरोगा-दयः । अभक्तं अभोजनम् । आमः अपक्वोभुक्तस्य रसः । पिष्टगरोपसृष्टान्नं पिष्टो योगरः संयोगजं विषं तेन उपसृष्टमन्नम् । वपुषोह्यशुद्धिः शोधनार्हस्य वपुषोऽशोधनम् । मर्मोप-घातः दोषकृत एव ज्ञेयः । बाह्यहेतुकृतस्तुमर्मोपघातः आगन्तुजशोथहेतुरेव । विषमाप्रसूतिः आमगर्भपतनादिना । प्रतिकर्म्मणांवमनादीनां पञ्चकर्म्मणाम् । मिथ्योपचारःअसम्यक्करणम् । श्वयथोः शोथस्य । निजस्यआत्मीयस्य । सन्निकृष्टस्य हेतोर्वातादेः । हेतुःरूक्षोष्णमधुरादि ॥
 * ॥
 सन्निकृष्टनिदानमाह ।“दोषैः पुथक् द्वयैः सर्व्वैरभिघाताद्विषादपि ।सर्व्वो हेतुविशेषैस्तु रूपभेदो नवात्मकः ॥
” * ॥
संप्राप्तिपूर्व्वकं सामान्यं लक्षणमाह ।“रक्तपित्तकफान् वायुर्दुष्टो दुष्टान् वहिःशिराःनीत्वा रुद्धगतिस्तैर्हि कुर्य्यात् त्वङ्मांससंश्रयम्उत्सेधं संहतं शोथं तमाहुर्निचयादतः ॥
सगौरवं स्यादनवस्थितत्वंसोत्सेधमुष्माथ शिराततत्वम् ।सलोमहर्षञ्च विवर्णता चसामान्यलिङ्गं श्वयथोः प्रदिष्टम् ॥
”उत्सेधः उन्नतत्वं किं विशिष्टमुत्सेधं अतःपूर्व्वोक्तान्निचयात् रक्तपित्तकफवातानां समु-दायात् । संहतं घनम् । तमुत्सेधं शोथमाहु-रित्यन्वयः ॥
 * ॥
 तस्य शोथस्य किं स्यादित्या-काङ्क्षयामाह । अनवस्थितत्वं स्यादनियतास्थितिः स्यादित्यर्थः । चिकित्साव्यतिरेकेणापिनिवृत्तेः । तच्चानवस्थितत्वं सगौरवं स्यात् ।गौरवमप्यनवस्थितं स्यात् । अथ च सोत्सेधंस्यात् । उन्नतत्वमप्यनवस्थितं स्यादित्यर्थः ॥
 * ॥
वातिकं शोथमाह ।“चरस्तनुस्त्वक्परुषोऽरुणोऽसितःप्रसुप्तिहर्षार्त्तियुतो निमित्ततः ।प्रशाम्यति प्रोन्नतमेति पीडितोदिवा बली स्यात् श्वयथुः समीरणात् ॥
”चरः सञ्चारी । प्रसुप्तिः स्पर्शाज्ञता । हर्षोऽत्रझिनिझिनी रोमाञ्चो वा । अर्त्तिः पीडा ।एतद्युतः । दिवावलीविकृतिविषमसमवाया-रब्धात् । अतएवोक्तं चरकेण ।“स्नेहोष्ममर्दनाद्यैर्यः प्रशाम्येत् स च वातिकः ।यश्चाप्यरुणवर्णः स्यात् शोथो नक्तं प्रशा-म्यति ॥
” * ॥
पैत्तिकमाह ।“मृदुः सुगन्धोऽसितपीतरागवान्भ्रमज्वरस्वेदतृषामदान्वितः ।य उष्यते स्पर्शरुगक्षिरागकृत्स पित्तशोथो भृशदाहपाकवान् ॥
”उष्यते सन्तप्यते । भृशदाहपाकवान् भृश-दाहो यः पाकस्तद्युक्तः ॥
 * ॥
 श्लैष्मिकमाह ।“गुरुः स्थिरः पाण्डररोचकान्वितःप्रसेकनिद्रा वमिवह्निमान्द्यकृत् ।स कृच्छ्रजन्मप्रशमो निपीडितोन चोन्नमेद्रात्रिवलीकफात्मकः ॥
” * ॥
द्वन्द्वजमाह ।“निदानाकृतिसंसर्गात् ज्ञेयः शोथो द्विदोषजः ॥
सान्निपातिकमाह ।“सर्वाकृतिः सन्निपाताच्छोथो व्यामिश्रलक्षणःव्यामिश्रलक्षण इत्युक्ते सर्व्वाकृतिरिति उक्त-वातजादिशोथसकललक्षणनियमार्थम् ॥
 * ॥
अभिघातजमाह ।“अभिघातेन शस्त्रादिच्छेदभेदक्षतादिभिः ।हिमानिलोदध्यनिलैर्भल्लातकपिकच्छुजैः ॥
रसैः शूकैश्च संस्पर्शात् श्वयथुः स्याद्विसर्पवान् ।भृशोष्मा लोहिताभासः प्रायशः पित्तलक्षणः ॥
”छेदः खड्गादिना भेदः पाषाणादिना क्षतंशरादिना नाडीब्रणादि च । आदिशब्देनलगुडप्रहारादि गृह्यते । भल्लातजैः रसैः । कपि-कच्छुजैः शूकैः । विसर्पवान् प्रसरणशीलः ।पित्तलक्षणः पैत्तिकशोथलक्षणणः ॥
 * ॥
 विषज-माह ।“विषजः सविषप्राणिपरिसर्पणमूत्रणात् ।दंष्ट्रादन्तनखाघातादविषप्राणिनामपि ॥
विण्मूत्रशुक्रोपहतमलवद्वस्त्रसंकटात् ।विषवृक्षानिलस्पर्शात् गरयोगावचूर्णनात् ॥
मृदुश्चलोऽवलम्बी च शीघ्रो बहुरुजाकरः ।”परिसर्पणं शरीरोपरि सञ्चरणम् । दंष्ट्राद्विगुणीकृता दन्तावली । चौ ह इति लोके । दन्ताअग्रे भवाः । अविषप्राणिनामपीत्यनेन दंष्ट्रादन्तनखानां स्वभावादेव सविषत्वमुक्तम् । किन्तुसर्पादिविषं मारकं भवति । अविषप्राणिनांदंष्ट्रादिविषं शोथव्यथादिकरं भवतीति विशेषःविण्मूत्रेत्यादिविडाद्युपहतं मलिनञ्च यद्वस्त्रम्तथा सङ्करः संमार्जनीनिःक्षिप्तो धूल्यादिःतेषांसम्पर्कात् । गरयोगावचूर्णनात् गरः संजोगजंविषं तस्य योगो यस्य तेन वस्तुनावधूननात् ।अवलम्बी लम्बमानः । अयमप्यागन्तुजस्तथापिसामान्यागन्तुजशोथचिकित्सातोऽस्य विशिष्ट-चिकित्साभिधानात् पृथक पठितः ॥
 * ॥
यत्र स्थिता दोषा यत्र शोथं कुर्व्वन्ति तदाह ।“दोषाः श्वयथुमूर्द्धंहि कुर्वन्त्यामाशये स्थिताः ।पित्ताशयस्था मध्ये तु वर्च्चस्थानगतास्त्वधः ॥
कृत्स्रं देहमनुप्राप्ताः कुर्य्युः सर्व्वसरं तथा ।”ऊर्द्धं उरःप्रभृत्यूर्द्धम् । मध्ये पक्काशयमध्ये । अघःपक्वाशयादधः ॥
 * ॥
 उपद्रवानाह ।“श्वासं पिपासा छर्द्दिश्च दौर्बल्यं ज्वर एव च ।यस्य चान्ने रुचिर्नास्ति शोथिनं तं विवर्जयेत् ॥
”कष्टसाध्यत्वादिकमाह ।“यो मध्यदेशे श्वयथुः स कष्टः सर्व्वगश्च यः ।अर्द्धाङ्गेऽरिष्टभूतश्च यश्चोर्द्धं परिसर्पति ॥
”मध्यदेशे उरःपक्वाशयमध्ये । सर्व्वगः सकल-शरीरभवः । सर्व्वज इति पाठे सान्निपातिकः ।अर्द्धाङ्गे अर्द्धनारीश्वराकारे । यस्वोर्द्ध्वं परिसर्प-तीति पुरुषविषयम् । तथा च ।“ऊर्द्धगामी नरं पद्भ्यामधोगामी मुखात्स्त्रियम् ।उभयं वस्तिसंजातः शोथो हन्ति न संशयः ॥
”ऊर्द्धगामी मुखगामी । तथा च तन्त्रान्तरे ।“पादप्रवृत्तः श्वयथुर्नृणां यः प्राप्नु यान्मुखम् ॥
”इति ॥
 स न सिध्यतीति शेषः । अधोगामीपादगामी । तथा च तन्त्रान्तते ।“स्त्रीणां वक्त्रात् पदं याति वस्तिजश्च नसिध्यति ।” इति ॥
उभयं नरं नारीञ्च । अपरञ्च ।“अनन्योपद्रवकृतः शोथः पादसमुत्थितः ।पुरुषं हन्ति वा नारीं मुखजो वस्तिजो द्वयम् ॥
”अयमर्थः । पादसमुत्थितः पादाभ्यामुत्थितोमुखगामीति यावत् शोथः पुरुषं हन्ति स किंविशिष्टः अनन्योपद्रवकृतः । शोफादन्ये व्याधयोऽतीसारग्रहण्यर्शःप्रभृतयः तेषामुपद्रवैः कृतः ।तदुपद्रवेण जात इत्यर्थः । न अन्योपद्रवकृतः ।अनन्योपद्रवकृतः । अर्थात् स्वहेतुभिरेव जातः ।शोथव्याधिरेव तु पुनर्मुखजः मुखाज्जातः पद-गामीति यावत् नारीं हन्ति । सोऽप्यनन्योप-द्रवकृत एव । वस्तिजः द्वयं पुरुषं नारीञ्च हन्तिसोऽप्यनन्योपद्रवकृत एव ॥
 * ॥
 अथ शोथस्यचिकित्सा ।“शुण्ठीपुनर्नवैरण्डपञ्चमूलीशृतं जलम् ।वातिके श्वयथौ शस्तं पानाहारपरिग्रहैः ॥
 * ॥
पटोलत्रिफलारिष्टदार्व्वीक्वाथः सगुग्गुलुः ।हन्ति पित्तकृतं शोथंतृष्णाज्वरसमन्वितम् ॥
 * ॥
स्नु क्क्षीरभाविताः कृष्णा पथ्या मूत्रेण वा युताःयोजिताः शमयन्त्याशु शोथं श्लेष्मसमुत्थितम् ॥
मिश्रे मिश्रक्रियां कुर्य्यात् सर्व्वजे सर्व्वमेव हि ।विल्वपत्ररसं पूतं शोषणं त्रिभवे पिबेत् ॥
 * ॥
शोथे त्वागन्तुजे कुर्य्यात् सेकलेपादिशीतलम् ।भल्लातक्या हरेच्छोथं सतिला कृष्णमृत्तिका ।महिष्या नवनीतञ्च लेपाद्दग्धतिलान्वितम् ॥
”अत्र दुग्धं महिष्या एव । यत आह ।“महिषीक्षीरसंपिष्टैर्नवनीतसमन्वितैः ।तिलैर्लिप्तः समं याति शोथो भल्लातकोत्थितः ॥
यष्टिदुग्धतिलैर्लेपो नवनीतेन संयुतः ।शोथमारुस्करं हन्ति चूर्णैः शालदलस्य च ॥
”विषजशोथचिकित्सा तु विषचिकित्सायांद्रष्टव्यात्रथ सामान्यचिकित्सा ।“पथ्या निशा भार्ग्यमृताग्निदार्व्वी-पुनर्नवा दारु महौषधञ्च ।क्वाथं प्रपीयोदरपाणिपाद-मुखागतं हन्त्यचिरेण शोथम् ॥
”इति पथ्यादिक्वाथः ॥
 * ॥
फलत्रिकोद्भवं क्वाथं गोमूत्रेणैव साधयेत् ।वातश्लेष्मभवं शोथं हन्याद्वृषणसम्भवम् ॥
 * ॥
वृश्चीवदेवद्रुमनागरेणदन्ती त्रिवृत्र्यूषणचूर्णकैर्व्वा ।दुग्धं सुसिद्धं विधिना निपीतंगीतं परं शोथहरं भिषग्भिः ॥
”वृश्चीवः वर्षाभूः ॥
 * ॥
“केशस्तथार्कवर्षाभूर्निम्बक्वाथेन शोथहृत् ।गोमूत्रेणापि कुर्व्वीत सुखोष्णे नावसेचनम् ॥
 * ॥
पुनर्नवा दारु शुण्ठी शिग्रुः सिद्धार्थकस्तथा ।अम्लपिष्टः सुखोष्णोऽयं प्रलेपः सर्व्वशोथहृत् ॥
गुडार्द्रकं वा गुडनागरं वागुडाभयां वा गुडपिप्पलीं वाकर्षाभिवृद्ध्या त्रिपलप्रमाणंखादेन्नरः पक्षमथापि मासम् ॥
शोथप्रतिश्यायगलास्यरोगान्सश्वासकासारुचिपीनसादीन्जीर्णज्वरार्शोग्रहणीविकारान्हन्यात् तथान्यान् कफवातरोगान् ॥
 * ॥
विश्वं गुडेन तुल्यं वृश्चीवरसानुपानमध्यस्तम् ।विनिहन्ति सर्व्वशोथं घनवृन्दंचण्डवायुरिव ॥
 * ॥
कणानागरजं चूर्णं सगुडं शोथनाशनम् ।आमाजीर्णप्रशमनं शूलघ्नं वस्तिशोधनम् ॥
 * ॥
गुडात् पलत्रयं ग्राह्यं शृङ्गबेरं पलत्रयम् ।शङ्गबेरसमा कृष्णा लोहविट्तिलयोः पलम् ॥
चूर्णमेतत् समुद्दिष्टं सर्व्वश्वयथुनाशनम् ॥
”इति गुडादिवटिका ।“मानकक्वाथकल्काभ्यां घृतप्रस्थं विपाचयेत्एकजं द्वन्द्वजं शोथं त्रिदोषञ्च व्यपोहति ॥
”इति मानकघृतम ॥
“शुष्कमूलवर्षाभूदारुरास्नामहौषधैः ।पक्वमभ्यञ्जनात्तैलं सशूलं श्वयथुं हरेत् ॥
”शुष्कमूलकतैलम् । इति शोथाधिकारः । इतिभावप्रकाशः ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 शोथ पु०
  शु--थन् । हस्तपादादेः स्फीतताकारके रोगभेदेतस्य लक्षणादिकं भावप्र० उक्तं यथा“अथ शोथाधिकारः । तत्र शोथस्य विप्रकृष्टं निदान-माह “शुद्ध्यामयाभक्तकृशाबलानां क्षाराम्लतीक्ष्णीष्णगुरुपसेवनात् । दध्याममृच्छाकविरोधिपिष्टगरोपसूष्टान्न-निषेवणाच्च । अर्शांस्यचेष्टा वपुषोह्यशुद्धिर्मर्माभिधातीविषमा प्रसूतिः । मिथ्योपचारः प्रतिकर्मणाञ्च निजस्यहेतुः श्वयथोः प्रदिष्टः” । शुद्धिर्वमनविकारेकादिः ।आमयाः पाण्डुरोगादयः । अभक्तम् अगोजनम् । आमःअपक्वो भुक्तस्य रसः । पिष्टगरोपसृष्टान्नम् पिंष्टो योगरः संयोगजं विषं तेन संसृष्टमन्नम् । वपुषोह्यशुद्धिःशोधनार्हस्य वपुषोऽशोधनम् । मर्मोपधातः दीपकृतएव ज्ञेयः । वाह्यहेतुकृतस्तु मर्मोपघात आगन्तुजशोथहेतुरेव । विषमा प्रसूतिः आमगर्भपतनादिका । प्रति-कर्मणां वमनादिपञ्चकर्मणाम् निय्योपचारः अस-म्यक्करणम् । श्वयथोः शोथस्य निजस्य आत्मीषस्य सन्नि-कृष्टस्य हेतुर्घातात्मकस्योक्तः । अथ शोथव्य संप्राप्तिपूर्वकंसामान्यं लक्षणमाह “रक्तपित्तकफान् वायुर्दुष्टो दुष्टान्बहिःसिराः । नीत्वा रुद्धमतिस्तैर्हि कुर्य्यात्त्वग्मांससंश्रयम् । उत्सेधं संहतं शोथं तमाहुर्निचयादतः ।सगौरवं स्यादनवस्थितत्वं सोत्सेधमुष्माप्य सिरातनु-त्वम् । सलोमहर्षञ्च विवर्णता च सामान्यलिङ्गं श्वयथोःप्रदिष्टम्” । उत्सेधं उन्नतत्वम् । किंविशिष्टमुत्मेध-अतः पूर्वोक्तात् निचयात् रक्तपित्तकफवातानां समु-दायात् संहतम् घनम् । तमुत्सेधं शोथमाहुरित्य-वयः । तस्य शोथस्य किं स्यादित्याकाङ्क्ष याचाह ।अनवस्थितत्वं स्यात् अनिषता स्थितिः स्वादित्यर्शःचिकित्साव्यतिरेकेणापि निवृत्तेः । तच्चानवस्थिवत्यंसगौरवं स्याद्गौरवमप्यनवस्थितं स्यात् । अथ च सोत्मेघस्यात् । उन्नतत्वमप्यनवस्थितं स्वादिव्यर्थः । वातिकंशोयमाह “चरस्तनुत्वक्परुषोऽरुणोऽसिनः प्रलुप्तिडर्षा-र्त्तियुतो निमित्ततः । प्रशाम्यति प्रोन्नमति प्रपीडिगोदिवा वली स्यात्श्वयथुः समोरणात्” । चरः लजारी ।प्रनुप्तिः स्पर्शाज्ञता! हर्पोऽत्र (फिनि फिनी) रोमाञ्चोवा । आर्त्तिः पीडा एतद्युतः दिवा बली विकृतिविषमसमप्रायारब्वत्वाद् । चतएबोक्तम् “स्लेहोष्णवमनाद्यैर्यःप्रशाष्येत स वातिकः । यसाप्यरुपवणः स्याम्नापोनक्तं प्रशाम्यति” । अथ पैधिकमाह “स्वदुः सगन्धो-ऽसितपीतरागवान् भ्रमज्वरस्वेदटषामदान्वितः । यउष्यते स्पर्शसहोऽक्षिरागमान् स वित्तशोथो भृण्टा-हपाकतान्” । उष्यते सन्तप्यते । भृशदाहभाकवान्भृशं पाकस्तद्युक्तः । श्लैष्मिकमाह “पुरुः स्थिरः पाण्डुर-रोचकान्वितः प्रसेकनिद्रावमिवह्निमान्द्यकृस् । सकृच्छ्र-जन्मप्रशमो निपीडितो नचान्नमिड्रात्रिवली कका-त्मकः” । द्वन्द्वजमाह “निदानाकृतिसंसर्गात् ज्ञेयः शोथोद्विदोषजः” । सान्निपातिकमाह “सर्वाकृतिः सन्निपाता-च्छाथोव्यामिश्रलक्षणः” । व्यामिश्रलक्षण इत्युक्तेः सर्वा-कृतिरिति उक्तवातजादिशोथसकलसक्षणनियमार्थम् ।अथाभिधातजमाह “अभिघातेन शस्त्रादिच्छेदभेदक्षता-दिमिः । हिषानिलोदध्यनिलैर्मल्लातकपिकच्छजैः ।रसै शूकैश्च संस्पर्शाच्छयथुः स्याद्विसर्पवान् । भृशोष्मलोहिताभास प्रायशः पित्तलक्षणः” । छेदः स्नड्गा-दिना भेदः पाषाणादिना । क्षतं शरादिबा नाडीव्र-णादि च । आदिशब्देन लगुडप्रहारादि गृह्यते ।भल्लातजैः रसैः कपिकच्छुजैः शूकैः विसर्पवान् प्रसरणशालःपित्तलक्षणः पैत्तिकशोथलक्षणः । अथ विषजमाह“विषजः सविषप्राणिपरिसर्पणमूत्रणात् । दंष्ट्रादन्तनखाधातादविषप्राणिनामपि । विण्मूत्रशुक्रोपहत-मलवद्वस्तुसङ्करात् । विषवृक्षानिलस्पर्शाद्गरयोगावधून-नात् । मृदुश्चलोऽवलम्बी च शीघ्रो बहुरुजाकरः” ।परिसर्पणात् शरीरोपरि सञ्चरणात् । दंष्ट्रा द्विगुणीकृतादन्ताबलिः । (चोह) इति लोके । दन्वाः आस्ये भबाः ।अविषप्राणिनामपीत्यनेन दंष्ट्रादन्तबखानां स्वभावादेवसविषत्वं किन्तु सर्षादिविषं मारकं भवति अविषप्रा-णिनां दष्ट्रादिविषं शोथव्यथादिकरं भवतीति वि-शेषः । विण्मुत्रेत्यादि । विडाद्युपहतं मलिनञ्च य-द्वस्तु तथा सङ्करः सन्मार्जनीभिः क्षिप्तो धूल्यादिःतेषां सम्पर्कात् । गरयोगावधूननात् गरः संयोगजंविषं तस्य योगा यस्य तेन वस्तुनाऽवधूननात् । अव-लम्बी लम्बमानः । अयमप्यागन्तुजस्तथापि सामान्यागन्तुजशोथचिकित्सातोऽस्य विशिष्टचिकित्साभिधा-नाय पृथक् पठितः । यत्र स्थिता दोषा यत्र शोथंकुर्वन्ति तदाह “दोषाः श्वयथुमूर्द्ध्वं हि कुर्वन्त्यामाशयेस्थिताः । पित्ताशयस्था मध्ये तु वर्चःस्थानगतास्त्वधः ।कृत्स्नं देहृमनुघ्राप्य कुर्युः सर्वसरं तथा । ऊर्द्धम्उरःप्रभृत्यूर्द्धम् । मध्ये उरःपक्काशयमध्ये । अधःपक्काशयादधः । उपद्रवानाह “छर्दिश्वासोऽरुचिस्तृष्णाज्यरोऽतीसार एव च । सम्पाक आमटौर्बल्यं शोथएते उवद्रवाः” । तत्र शोथामाध्यत्वमाह “श्वासः पिपासाछदिश्च दौर्बल्य ज्वर एव च । यस्य चान्ने रुचिर्ज्ञास्तिशाथिनन्तु विवर्जयेत्” । स्वार्थे क । तत्रार्थे शब्दच० ।

Capeller

German

 शोथ m.
  Anschwellung (als Krankheit).

Burnouf

French

 शोथ शोथ et शोथक m.
  enflure.
शोथघ्नी f.
  et शोथजित् f.
  (हन् et जि)
bœrhavia diffusi-alata,  bot.
शोथहृत् m.
  (हृ) anacardium semecarpus,  bot.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.