| YouTube Channel

शूकः (zUkaH)

 
Apte
English
शूकः [śūkḥ] कम् [kam], कम् 1 The awn of barley
&c.
 , beard.
A bristle
वृतं च खलु शूकैः
Bv.*
 1.24.
Point, tip, sharp end
शालिशूकनिभाभासं प्रासूतेमं तदाञ्जना
Rām.*
 7.35.21.
Tenderness, compassion.
A kind of poisonous insect.
The bristle or sharp hair of insects.
Ferment, yeast.
का A Mucuna Pruritus (Mar. कुहिली).
Grief
L.
 D. B.
Comp.
 -कीटः, -कीटकः a kind of insect or worm covered with bristles. -धान्यम् any awned grain (as barely). -पिण्डिः, -ण्डी, -शिखा the pointed beared of corn
निविशते यदि शूकशिखा पदे सृजति सा कयतीमिव न व्यथाम्
N.*
 4.11. -शिम्बा, -शिम्बिका, -शिम्बी cowach (कपिकञ्छु). Mucuna Pruritus (Mar. कुहिली).
Apte 1890
English
शूकः,
कं 1 The awn of barley &c., beard.
2 A bristle
वृतं च खलु शूकैः Bv. 1. 24.
3 Point, tip, sharp end.
4 Tenderness, compassion.
5 A kind of poisonous insect.
6 The bristle or sharp hair of insects.
का A cowach.
Comp.
कीटः,
कीटकः a kind of insect or worm covered with bristles.
धान्यं any awned grain, (as barely).
पिंडिः,
डी,
शिंबा,
शिंबिका,
शिंबी cowach (कपिकच्छु).
Apte Hindi
Hindi
शूकः
पुं*
 - श्वि + कक्
"जौ की बाल, दाढ़ी"
शूकः
पुं*
 - श्वि + कक्
पौधों के कड़े रोएँ
शूकः
पुं*
 - श्वि + कक्
"नोक, सिरा, तेज़ किनारा"
शूकः
पुं*
 - श्वि + कक्
"सुकोमलता, करुणा"
शूकः
पुं*
 - श्वि + कक्
एक प्रकार का विषैला कीड़ा
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 करुणा, कारुण्यम्, दया, कृपा, घृणा, शूकः, सहानुभूतिः, अनुकम्पनम्, अनुक्रोशः, आनृशंस्यम्, कारुणिकता, सुमृडीकम्
noun
परदुःखेन दुःखानुभवः।
"सन्तः अन्यान् प्रति करुणया व्यवहरन्ति।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
शूकः,
पुं,
क्ली,
 (शो तनूकरणे + “उलूकादयश्च ।”इति ऊकप्रत्ययेन साधुः ।) श्लक्ष्णतीक्ष्णाग्रम् ।शुँया इति भाषा । तत्पर्य्यायः । किंशारुः २ ।इत्यमरः ॥
शुङ्गा ३ कोशी ४ । इति हेमचन्द्रः ॥
दया । इति मेदिनी ॥
सविषाल्पडुण्डुभादिजल-मलोद्भवजन्तुः । शूकप्रधानलिङ्गवृद्धिकरयोगः ।तद्विवरणं यथा । अथ शूकदोषाधिकारः । तत्रशूकदोषस्य निदानमाह ।“अक्रमाच्छेफसो वृद्धिं योऽभिवाञ्छति मूढधीःव्याधयस्तस्य जायन्ते दश चाष्टौ च शूकजाः ॥
”अक्रमात् अनुचितवृद्धिक्रमात् । अनुचिता चवृद्धिः भूरिविकारजनकस्य शूकस्य योगेन ।शूकजाः । शूको जलशूकः सविषो जलजन्तुविशेषः । स तु जलमलोद्भवः । अल्पडुण्डुभइत्यादिकः । तथा शूकप्रधानो लिङ्गवृद्धिकरोवात्स्यायनाद्युक्तो योगः शूक उच्यते । यथा, “भल्लातकास्थिजलशूकमथाब्जपत्र-मन्तर्विदह्य मतिमान् सह सैन्धवेन ।एतद्विरूढबृहतीफलतोयपिष्ट-मालेपितं महिषविड्विमलीकृतेऽङ्गे ॥
स्थूलं महद्वरतुरङ्गमलिङ्गतुल्यंशेफः करोत्यभिमतं न हि संशयोऽस्ति ।”इत्यादि । यत्तु जलशूकरहितमश्वगन्धादितैलंतदुचितमेव लिङ्गवर्द्धनम् ।“अश्वगन्धा वरी कुष्ठं मांसी सिंहीफलान्वितम्चतुर्गुणेन दुग्धेन तिलतैलं विपाचयेत् ।तत्तैलं मेढ्रवक्षोजकर्णपाणिविवर्द्धनम् ॥
”ते च शूकदोषा दश चाष्टौ च भवन्ति ॥
* ॥
तेष्वादौ सर्षपिकामाह ।“गौरसर्षपसंस्थाना शूकदुर्भगहेतुका ।पिडिका श्लेष्मवाताभ्यां ज्ञेया सर्षपिका तु सा ॥
”शूकदुभगहेतुका शूकनिमित्ता दुष्टयोनि-निमित्ता च ॥
* ॥
अष्ठीलिकामाह ।“कठिना विषमेर्भुग्नैर्व्वायुनाष्ठीलिका भवेत् ।”अष्ठीला लाहकारस्य भाण्डविशेषः । निहाइइति लोके । तद्वत् कठिना इत्यष्ठीलिका ।विषमैर्भुग्नैरिति वक्ष्यमाणशूकविशेषणम् । विषमैर्ह्र स्वदीर्घैः । भुग्नैः वक्रैः ॥
* ॥
ग्रथितमाह ।“शूकेर्यत् पूरितं शश्वत् ग्रथितं नाम तत् कफात्यल्लिङ्गं सदा शूकैः पूरितं तद्ग्रथितत्वाद्ग्रथितम् ॥
* ॥
कुम्भिकामाह ॥
“कुम्भिका रक्तपित्तोत्था जम्बुकास्थिनिभासिता ॥
”कुम्भिका कुम्भतुल्यफलत्वात् ॥
* ॥
अलजीमाह“अलजी स्यात्तथा यादृक् प्रमेहपिडिकालजी ।सा च रक्ता सिता स्फोटदारुणा कथिता चसा ॥
”एषा रक्तपित्तनिमित्ता ज्ञेया ॥
* ॥
मृदिता-माह ।“मृदितं पीडितं यत्तु संरब्धं वातकोपतः ।पाणिभ्यां भृशसंभूढे संमूढपिडिका भवेत् ॥
”शूकदोषे जाते पाणिभ्यां भृशसंमूढे पिच्चितेलिङ्गे अत्रापि वातकोपत इत्यनुवर्त्तते ॥
* ॥
अवमन्थमाह ।“दीर्घा वाह्यश्च पिडिका दीर्य्यते मध्यमस्तु याम्सोऽवमन्थः कफाशृग्भ्यां वेदना लोमहर्षकृत् ॥
”दीर्घा दीर्घाङ्कुराः ॥
* ॥
पुष्करिकामाह ।“पिडिका पिडिकाव्याप्ता पित्तशोणितसम्भवा ।पद्मकर्णिकसंस्थाना ज्ञेया पुष्करिकेति सा ॥
”पिडिकाव्याप्ता क्षुद्रपिडिकाव्याप्ता । अतएवपद्मकर्णिकसंस्थाना ॥
* ॥
स्पर्शहानिमाह ।“स्पर्शहानिञ्च जनयेच्छोणितं शूकदूषितम् ।”अत्र स्पर्शासहत्वमेव लक्षणम् ॥
* ॥
उत्तमा-माह ।“मुद्गमासोपमा रक्ता रक्तपित्तोद्भवा च सा ।एषोत्तमाख्या पिडिका शूके जीर्णसमुद्भवा” * ॥
शतयोनकमाह ।“च्छिद्रैरनुमुखैर्लिङ्गंचिरं यस्य समन्ततः ।वातशोणितजो व्याधिर्विज्ञेयः शतयोनकः ॥
”शतयोनकं चालनी तत्तुल्यत्वाच्छतयोनकः ॥
* ॥
त्वक्पाकमाह ।“वातपित्तकृते ज्ञेयस्त्वक्पाको ज्वरदाहकृत् ।”एतस्य लिङ्गं त्वक्पाकलक्षणम् ॥
* ॥
शोणिता-र्व्वुदमाह ।“कृष्णैः स्फोटैः सरक्ताभिः पिडकाभिः प्रपी-डितम् ।लिङ्गं वासरुजश्चोग्रा ज्ञेयं तत् शोणितार्व्वुदम् ॥
”वासरुजः स्फोटकाधिस्थाने वेदना ॥
* ॥
मांसा-र्वुदमाह ।“मांसदुष्ट्या विजानीयादर्वुदं मांससम्भवम् ।”मांसपाकमाह ।“शीर्य्यन्ते यस्य मांसानि यस्य सर्व्वाश्च वेदनाःविद्यात्तं मांसपाकन्तु सर्व्वदोषकृतं भिषक् ॥
”शीर्य्यन्तेगलन्ति । सर्व्ववेदनाः वातपित्तकफजाःविद्रधिमाह ।“विद्रधिं सन्निपातेन यथोक्तमभिनिर्दिशेत् ।उक्तं सान्निपातिकविद्रधितुल्यं कथयेत् ॥
* ॥
तिलकालकमाह ।“कृष्णानि चित्राण्यथवा शूकाणि सविषाणि तुपतितानि पचन्त्याशु मेढ्रं निरवशेषतः ॥
कलानि भूत्वा मांसानि शीर्य्यन्ते यस्य देहिनः ।सन्निपातसमुत्थांश्च विद्यात्तां तिलकालकान् ॥
”चित्राणि नानावर्णानि । शूकानि शूकव्रणानि ।मञ्चाः क्रोशन्तीतिवत् । सविषाणि सविष-शूकाख्यजन्तुविशेषकृतानि । शीर्य्यन्ते गलन्तिकृष्णतिलतुल्यत्वात् तिलकालकाः ॥
* ॥
असाध्यमाह ।“तत्र मांसार्वुदं यच्च मांसपाकश्च यः स्मृतः ।विद्रधिश्च न सिध्यन्ति ये च स्युस्तिलकालकाः ॥
”अथ शूकदोषस्य चिकित्सा ।“शूकदोषेषु सर्व्वेषु विषघ्नीं कारयेत् क्रियाम् ।जलोकाभिर्हरेद्रक्तं रेचयेल्लघु भोजयेत् ॥
गुग्गुलुं पाचयेच्चापि त्रिफलाक्वाथसंयुताम् ।क्षीरेण लेपसेकाच्च शीतानेव हि कारयेत् ॥
दार्व्वीसुरसयष्ट्याह्वैर्गृहधूमनिशायुतैः ।सम्पक्वं तैलमभ्यङ्गान्मेद्ररोगं विनाशयेत् ॥
”सुरसं तुलसी । दार्व्वीतैलम् ।“रसाञ्जनं साह्वयमेकमेवप्रलेपमात्रेण नयेत् प्रशान्तिम् ।सपूतिपूयव्रणशोथकण्डू-शूलान्वितं सर्व्वमनङ्गरोगम् ॥
”साह्वयमित्यनङ्गरोगस्य विशेषणम् । अनङ्ग-रोगस्य नामापि दूरीकरोति । इति शूक-दोपाधिकारः । इति भावप्रकाशः ॥