शिक्षा (zikSA)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 शिक्षा f.
  (-क्षा)
	 1. One of the six Vedāngas or sciences attached to the
Vedas: the proper pronunciation of the vocal sounds which
occur in them,  as explained by PĀṆINI.
	 2. A plant,  (Bignonia
Indica.)
	 3. Learning,  study,  the acquisition of knowledge.
	 4.
Modesty,  humility.
 E.
  शिक्ष् to learn,  affs. अङ् and टाप् ।

Capeller Eng

English

 शिक्षा f.
  ability,  cleverness,  skill,  art,  knowledge, 
instruction
 esp.
    the science of the grammatical elements. 

Yates

English

 शिक्षा (क्षा) 1.
f.
  Learning,  science
modesty
 courage
 a
Bignonia.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

शिक्षा 	-	 zikSA 	-	 f.
  	-	 learning
यन्त्राधिगम  	-	 yantrAdhigama 	-	 m.
  	-	 machinelearning  [ computer ]
यन्त्रावबोधन 	-	 yantrAvabodhana 	-	 n.
  	-	 machinelearning  [ computer ]
दूरादधिगम  	-	 dUrAdadhigama 	-	 m.
  	-	 distancelearning  [ computer ]
आरादध्ययन 	-	 ArAdadhyayana 	-	 n.
  	-	 distancelearning  [ computer ]
दूरादध्ययन 	-	 dUrAdadhyayana 	-	 n.
  	-	 distancelearning  [ computer ]
शिक्षिन् 	-	  zikSin 	-	 adj.
  	-	 learning
विद्या 	-	  vidyA 	-	 f.
  	-	 learning
उपविद् 	-	  upavid 	-	 f.
  	-	 learning
उपशिक्षा 	-	  upazikSA 	-	 f.
  	-	 learning
पण्डा 	-	  paNDA 	-	 f.
  	-	 learning
पण्डितता 	-	  paNDitatA 	-	 f.
  	-	 learning
प्राज्ञता 	-	  prAjJatA 	-	 f.
  	-	 learning
वैदुषी 	-	  vaiduSI 	-	 f.
  	-	 learning
श्रुति 	-	  zruti 	-	 f.
  	-	 learning
अभिश्रुत्य 	-	  abhizrutya 	-	 ind.
  	-	 learning
उपाकर्ण्य 	-	  upAkarNya 	-	 ind.
  	-	 learning
पण्डितिमन् 	-	  paNDitiman 	-	 m.
  	-	 learning
अध्ययन 	-	  adhyayana 	-	 n.
  	-	 learning
शिक्षण 	-	  zikSaNa 	-	 n.
  	-	 learning

शिक्षा 	-	 zikSA 	-	 f.
  	-	 learning
शिक्षा 	-	 zikSA 	-	 f.
  	-	 instruction
शिक्षा 	-	 zikSA 	-	 f.
  	-	 documentation  [ computer ]
शिक्षा 	-	 zikSA 	-	 f.
  	-	  chastisement
शिक्षा 	-	 zikSA 	-	 f.
  	-	  precept
शिक्षा 	-	 zikSA 	-	 f.
  	-	  upbringing
शिक्षा 	-	 zikSA 	-	 f.
  	-	  humility
शिक्षा 	-	 zikSA 	-	 f.
  	-	  teaching
शिक्षा 	-	 zikSA 	-	 f.
  	-	  bestowing
शिक्षा 	-	 zikSA 	-	 f.
  	-	  broken bones plant  [ Bignonia Indica - Bot. ]
शिक्षा 	-	 zikSA 	-	 f.
  	-	  helping
शिक्षा 	-	 zikSA 	-	 f.
  	-	  skill in
शिक्षा 	-	 zikSA 	-	 f.
  	-	  art
शिक्षा 	-	 zikSA 	-	 f.
  	-	  modesty
शिक्षा 	-	 zikSA 	-	 f.
  	-	  diffidence
शिक्षा 	-	 zikSA 	-	 f.
  	-	  science which teaches proper articulation and pronunciation of Vedic texts
शिक्षा 	-	 zikSA 	-	 f.
  	-	  knowledge
शिक्षा 	-	 zikSA 	-	 f.
  	-	  lesson
शिक्षा 	-	 zikSA 	-	 f.
  	-	  wish to accomplish
शिक्षा 	-	 zikSA 	-	 f.
  	-	  desire of being able to effect anything
शिक्षा 	-	 zikSA 	-	 f.
  	-	  punishment
शिक्षा 	-	 zikSA 	-	 f.
  	-	  advice
शिक्षा 	-	 zikSA 	-	 f.
  	-	  imparting
शिक्षा 	-	 zikSA 	-	 f.
  	-	  training
व्यावहारिक-शिक्षा 	-	  vyAvahArika-zikSA 	-	 f.
  	-	  applied education

शिक्षा 	-	 zikSA 	-	 f.
  	-	 instruction
सूचना 	-	 sUcanA 	-	 f.
  	-	 instruction
निदेश 	-	 nideza 	-	 m.
  	-	 instruction
निर्देश 	-	 nirdeza 	-	 m.
  	-	 instruction
शासन 	-	 zAsana 	-	 n.
  	-	 instruction
प्रतिबोधन 	-	 pratibodhana 	-	 n.
  	-	 instruction
आदेशगण 	-	 AdezagaNa 	-	 m.
  	-	 instructionset  [ computer ]
आदेशकोश 	-	 Adezakoza 	-	 m.
  	-	 instructionset  [ computer ]
आदेशावधि 	-	 AdezAvadhi 	-	 m.
  	-	 instructioncycle  [ computer ]
आदेशचक्र 	-	 Adezacakra 	-	 n.
  	-	 instructioncycle  [ computer ]
प्रज्ञप्ति 	-	  prajJapti 	-	 f.
  	-	 instruction
देशना 	-	  dezanA 	-	 f.
  	-	 instruction
अनुशास्ति 	-	  anuzAsti 	-	 f.
  	-	 instruction
अनुशिष्टि 	-	  anuziSTi 	-	 f.
  	-	 instruction
प्रशस्ति 	-	  prazasti 	-	 f.
  	-	 instruction
शिष्टि 	-	  ziSTi 	-	 f.
  	-	 instruction
निविद् 	-	  nivid 	-	 f.
  	-	 instruction
आदेश 	-	  Adeza 	-	 m.
  	-	 instruction
उपदेश 	-	  upadeza 	-	 m.
  	-	 instruction
अववाद 	-	  avavAda 	-	 m.
  	-	 instruction

शिक्षा 	-	 zikSA 	-	 f.
  	-	 documentation  [ computer ]
शिक्षाग्रन्थ  	-	 zikSAgrantha 	-	 m.
  	-	 documentation  [ computer ]
शिक्षालेख  	-	 zikSAlekha 	-	 m.
  	-	 documentation  [ computer ]

शिक्षा 	-	  zikSA 	-	 f.
  	-	 chastisement
निग्राह 	-	  nigrAha 	-	 m.
  	-	 chastisement
शासन 	-	  zAsana 	-	 n.
  	-	 chastisement
क्षपण 	-	  kSapaNa 	-	 n.
  	-	 chastisement of the body
निग्रह 	-	  nigraha 	-	 m.
  	-	  any punishment or chastisement
शिष्यशिष्टि 	-	  ziSyaziSTi 	-	 f.
  	-	 chastisement or correction of a pupil

शिक्षा 	-	  zikSA 	-	 f.
  	-	 upbringing
विनय 	-	  vinaya 	-	 m.
  	-	 upbringing
अनुशासन 	-	  anuzAsana 	-	 n.
  	-	 upbringing

Wilson

English

 शिक्षा
f.
  (-क्षा)
1 One of the six Vedāṅgas or sciences attached to the Vedas: the
proper pronunciation of the vocal sounds which occur in them,  as explained by
PĀṆINI.
2 A plant,  (Bignonia Indica.)
3 Learning,  study,  the acquisition of knowledge.
4 Modesty,  humility.
E.
  शिक्ष to learn,  affs. अङ् and टाप्.

Apte

English

शिक्षा [śikṣā],  [शिक्ष्-भावे अ]

Learning,  study,  acquisition of knowledge
 पश्य मे हयसंयाने शिक्षां केशवनन्दन Mb.
 *  3.19.5
 Ki.*
  15.36
 शिक्षाविशेषलघुहस्ततया निमेषात् R.*
  9.63.

Desire of being able to do anything,  wish to prevail
 पाण्डवः परि- चक्राम शिक्षया रणशिक्षया Ki.*
  15.37.

Teaching,  instruction,  training
 काव्यज्ञशिक्षया$भ्यासः K. P.*
   1
 अभूच्च नम्रः प्रणिपात- शिक्षया R.*
  3.25
 M.*
  4.9.

One of the six Vedāṅgas,  the science which teaches the proper pronunciation of words and laws of euphony
 वर्णस्वराद्युच्चारणप्रकारो यत्रोप- दिश्यते सा शिक्षा Ṛigvedabhāṣya. 

Modesty,  humility.

Science
 रणशिक्षा 'military science'
 Ki.*
  15.37.

Giving,  bestowing (Ved. ).

Punishment. Comp.
   -अक्षरम् a sound pronounced according to the rules of शिक्षा. -आचार a.
  conducting one's self according to precept.

करः a teacher,  an instructor.

N.
  of Vyāsa-गुरुः a religious preceptor. -नरः an epithet of Indra. -रसः desire of acquiring skill (in). -शक्तिः f.
  skill.

Apte 1890

English

 शिक्षा [शिक्ष्-भाबे अ] 1 Learning,  study,  acquisition of knowledge
 शिक्षाविशेषलघुहस्ततया निमेषात् R. 9. 63. 
2 Desire of being able to do anything,  wish to prevail
 Ki. 15. 37. 
3 Teaching,  instruction,  training
 काव्यजशिक्षयाऽब्यासः K. P. 1
 अभूच्च नम्रः प्रणिपातशिक्षया R. 3. 25
 M. 4. 9. 
4 One of the six Vedāngas,  the science which teaches the proper pronunciation of words and laws of euphony. 
5 Modesty,  humility. 
6 Science
 रणशिक्षा ‘military science'. 
7 Giving,  bestowing (Ved.) 
Comp. 
करः {1} a teacher,  an instructor. {2} N. of Vyāsa. 
गुरुः a religious preceptor. 
नरः an epithet of Indra. 
शक्तिः f. skill. 

Monier Williams Cologne

English

 शिक्षा a f.
  See below.

 शिक्षा b f.
  desire of being able to effect anything,  wish to accomplish,  Kir.
  xv,  37

 learning,  study,  knowledge,  art,  skill in (loc.   or comp. 
 शिक्षया or °क्षाभिस्,  ‘skilfully,  artistically,  correctly’),  MBh.
  
 Kāv.
  &c.
  

 teaching,  training (held by Buddhists to be of three kinds,  viz. अधिचित्त-शिक्षा,  training in the higher thought
 अधिशील-श्°,  tr° in the higher morality
 अधिप्रज्ञा-श्°,  tr° in the higher learning,  Dharmas.
  140),  instruction,  lesson,  precept,  ŚāṅkhBr.
  
 TUp.
    &c.
  

 chastisement,  punishment,  Nyāyam.
  ,  Sch.

 the science which teaches proper articulation and pronunciation of Vedic texts (one of the six Vedāṅgas q.v.),  Prāt.
 
 MuṇḍUp.
    &c.
  

 modesty,  humility,  diffidence,  W.
 

 (?) helping,  bestowing,  imparting (See शिक्षा-नर॑)

 the plant Bignonia Indica,  L.
 

Monier Williams 1872

English

 शिक्षा,  f. desire of being able to effect anything, 
wish to prevail (Kirāt. XV. 37)
 learning,  study, 
the acquisition of knowledge
 teaching,  instruction, 
training,  discipline
 the science which teaches proper
pronunciation and especially the laws of euphony
peculiar to the Veda,  (one of the six Vedāṅgas
 see
वेदाङ्ग)
 modesty,  humility,  diffidence
 giving, 
bestowing (Ved.,  see rt. 1. शक्)
 the plant Bignonia
Indica.
—शिक्षा-कर,  अस्,  ई,  अम्,  instruction-caus-
ing,  instruction-giving
 (अस्),  m. a teacher,  instructor
epithet of Vyāsa.
—शिक्षा-गुरु,  उस्,  m. a religious
preceptor,  teacher.
—शिक्षा-नर,  अस्,  m.,  Ved. the
chief or foremost in liberality
 epithet of Indra, 
(Sāy. = दानस्य नेता।)
—शिक्षा-शक्ति,  इस्,  f.
‘power of learning, ’ dexterity,  skill.
—शिक्षा-सूत्र, 
अम्,  n.,  N. of a section in the Kātantra treating of
the pronunciation of letters.

Macdonell

English

 शिक्षा śikṣ-ā,  f.
  knowledge,  art,  skill,  in 🞄(lc.,  —°)
 instruction,  teaching
 lesson,  precept
 🞄science of grammatical elements (one 🞄[Page313-2] 🞄of the six Vedāṅgas)
 T.
 -ācāra,  a.
  behaving 🞄according to precept
 -daṇḍa,  m.
  punishment 🞄as a lesson
 -pada,  n.
  moral precept
 🞄-vat,  a.
  possessed of knowledge,  learned
 instructive.

Benfey

English

 शिक्षा शिक्षा,  i. e. शिक्ष,  desider,  of
शक्,  + अ,  f.
 
 1. Learning,  Johns. Sel. 8, 
3
 Rājat. 5,  318
 study.
 2. One of
the six Vedāṅgas,  treating of pronun-
ciation,  Madhuādana in Weber, 
Ind. St. i. 16.
 3. Modesty.
 -- Comp.
 
उप-, 
f.
  desire of learning,  Mṛcch. 17,  11.
गज-,  f.
  training of elephants,  MBh.
1,  4355.

Apte Hindi

Hindi

शिक्षा
स्त्री*
  - शिक्ष् भाव अ + टाप्
"अधिगम,  अध्ययन,  ज्ञानाभिग्रहण"

शिक्षा
स्त्री*
  - शिक्ष् भाव अ + टाप्
"किसी कार्य को करने के योग्य होने की इच्छा,  निष्णात होने की इच्छा"

शिक्षा
स्त्री*
  - शिक्ष् भाव अ + टाप्
"अध्यापन,  शिक्षण,  प्रशिक्षण"

शिक्षा
स्त्री*
  - शिक्ष् भाव अ + टाप्
छः वेदांगों में से एक जिसके द्वारा शब्दों का सही उच्चारण तथा सन्धि के नियम सिखाये जाते है

शिक्षा
स्त्री*
  - शिक्ष् भाव अ + टाप्
"विनय,  विनम्रता"

शिक्षा
स्त्री*
  - शिक्ष्+अ+टाप्
दण्ड

शिक्षा
स्त्री*
  - शिक्ष्+अ+टाप्
गुरु के निकट विद्याभ्यास

शिक्षा
स्त्री*
  - शिक्ष्+अ+टाप्
उपदेश

शिक्षा
स्त्री*
  - शिक्ष्+अ+टाप्
सलाह

L R Vaidya

English

 SikzA {% f. %} 1. Study,  acquisition of knowledge,  R.ix.63
desire of being able to effect anything,  Kir.xv.37
teaching,  training,  instruction,  अभूच्च नम्रः प्रणिपातशिक्षया R.iii.25
modesty,  humility
a science which teaches proper pronunciation,  especially of the Veda (one of the six Vedāngas).

Bopp

Latin

 शिक्षा f. (a शिक्ष् q. v. s. आ) doctrina,  scientia,  disciplina.
MAH. 1. 5238.

Aufrecht Catalogus Catalogorum

English

 शिक्षा manuals professing to teach the correct pro-
nunciation and recitation of vaidic texts. See Kiel-
horn's Remarks on the Śikṣās,  and Burnell on the
Aindra School of Sanskrit Grammarians p. 45:
		Amoghanandinī. Ātreyaśikṣā. Āpiśalī. Āraṇya-
kaśikṣā. Kātyāyanaśikṣā or Yājñavalkyaśi-
kṣā. Kālanirṇayaśikṣā. Kāhalaśikṣā. Keśava-
śikṣā. Kauśikī Śikṣā. Gautamaśikṣā. Cārā-
yaṇīyā Śikṣā. Taittirīyaśikṣā. Nārada. Pāṇi-
nīyaśikṣā. Pārāśara. Baudhāyana. Bhāradvāja.
Māṇḍūkī. Mādhyaṃdinī. Yājñavalkya. Lakṣmī-
kānta. Lomaśa. Vājasaneya. Vālmīki. Vāsi-
ṣṭha. Vyāḍi. Vyāsa. Śaṅkara. Śambhu. Śi-
kṣāsamuccaya. Mysore 2. Oppert II,  9113.
Kielhorn p. 31. Quoted by Śrīnivāsa Bur-
nell 42^a
.--Sarvasammataśikṣā. Sāmaveda-
śikṣā Oudh XIII,  26 is probably the Nāra-
daśikṣā
.--Siddhāntaśikṣā. Hārītaśikṣā
.--
Lastly the undefined Śikṣāsūtraṇi B. 1,  210.

 शिक्षा To those previously enumerated add the Māṇḍavī
Śikṣā
.--The Śikṣāsamuccaya is also given in
GB. 35.

 शिक्षा bhakti,  by Viṭṭhala Dīkṣita. IO. 1068.

Edgerton Buddhist Hybrid

English

 śikṣā (see also śiṣyā), 
(1) śi° tisraḥ (or,  in Mvy 〔929〕,  trīṇi śikṣāṇi),  (the three) instructions (Pali sikkhā),  viz. by the Vinaya (-piṭaka) in reference to moral conduct (adhiśīlam),  by the Sūtra in reference to thought,  intellect (adhicittam),  by the Abhidharma in reference to wisdom,  insight (adhiprajñam)
 correspondingly in Pali: see Sūtrāl. 〔xi.1〕
 〔xx.17〕
 Mvy 〔929〕
 Dharmas 〔140〕
 śikṣāsu RP 〔30.11〕. The words adhiśīlam etc. were orig. adverbs (adhi governing the second member,  in a manner referring to …) and are still so used,  e.g. Bbh 〔373.20—21〕 adhiśīlaṃ (and adhicittaṃ,  adhiprajñaṃ) śikṣā
 loc. forms are also used in the same way,  as adhicitte ca āyogaḥ Ud 〔xxxii.27(32)〕 = Pali Dnp. 〔185〕 (same text). These forms may be turned into adjectives: adhiśīlo vihāro Bbh 〔335.1〕
 sa vihāraḥ adhicitta ity ucyate Bbh 〔338.21〕 (this usage seems not recorded in Pali). Often the stems adhiśīla-,  adhicitta-,  adhiprajña- are used as prior members of cpds.,  in which case precise analysis becomes difficult
 so Bbh 〔185.14〕
 〔333.2〕
 〔335.3〕
 〔338.24〕
 〔341.8〕
 etc. But sometimes adhiprajñā-śikṣā is used as a cpd.,  Dharmas 〔140〕,  the prior member being then evidently taken as stem of a noun. As nouns,  adhiśīla,  adhicitta,  and adhiprajñā,  like their Pali equivalents,  are used Mvy 〔930—2〕
 Bbh 〔317.2〕 (parallel with adhimuktiḥ),  [Page527-b] being then reinterpreted (with adhi = adhika) as superior morality,  intellect,  wisdom,  see CPD s.vv. adhisīla,  °citta,  °paññā
(2) like Pali sikkhā (tho PTSD and Childers do not clearly recognize the fact),  śikṣā also means morality,  perhaps as a reflex of its use in the cpd. śikṣā (Pali sikkhā)- pada,  q.v.: Bhīk 〔10a.1〕,  after repetition of the five śikṣāpada the novīce says,  teṣām … śikṣāyām anuśikṣe,  I (will) imitate them (see anuśikṣati) in moral conduct.

Abhyankara Grammar

English

शिक्षा  general name given to a work on Phonetics. Although there are many such works which are all called शिक्षा,  the work,  which is often referred to,  by the word,  is the Siksa named पाणिनीयशिक्षा,  about the authorship of which,  however,  there is a doubt whether it was the work of Panini or of somebody belonging to his school. The Siksa works are help-     ful,  no doubt,  for the study of grammar,  but no topic belonging to Siksa is given by Panini which apparently means that these works do not come under the subject or province of Grammar. The reason why the Siksa topics are not given by Panini,  is worth consideration. These Siksa works are not speci- fically related to a particular Veda and it cannot be said whether they preceded or succeeded the Pratisakhya works.

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  शिक्षा,  शिक्षणम्
noun
 
विद्यागानादिविषयानां पाठनस्य क्रिया।
 "अधुना पाठशालायां नैकेषां विषयाणां शिक्षां प्रयच्छन्ति।"

Synonyms:
  शिक्षा,  ज्ञानम्
noun
 
पठितुं योग्यं हितवचनम्।
 "महाकाव्यात् सत्यस्य विजयो भवति इति शिक्षा प्राप्यते।"

Synonyms:
  उपदेशः,  शिक्षा,  अनुदेशः
noun
 
हितकारकं कथनम्।
 "भगवद्गीतायां श्रीकृष्णेन दत्तः उपदेशः मानवसमाजस्य कल्याणार्थे अस्ति।"

Sanskrit Tibetan

Tibetan

khrims
१) निग्रह २) न्याय ३) शासन ४) शास्त्र ५) शिक्षा ६) शील ७)

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
शिक्षा कल्पो व्याकरणं छन्दो ज्योतिर्निरुक्तयः ॥ २५० ॥
षडङ्गानि धर्मशास्त्रं स्यात्स्मृतिर्धर्मसंहिता ।
-wordlist-
 
वेदाङ्ग (क्ली),  षडङ्गी (स्त्री),  शिक्षा (स्त्री),  कल्प (पुं),  व्याकरण (क्ली),  छन्दस् (क्ली),  ज्योतिस् (क्ली),  निरुक्त (क्ली),  धर्मशास्त्र (क्ली),  स्मृति (स्त्री),  धर्मसंहिता (स्त्री)

Tamil

சி’க்ஷா : படித்தல்,  கற்றல்,  கற்பித்தல்,  வேதங்களில் ஒன்று சிக்ஷை.

अमरकोशः

Sanskrit

Word:  शिक्षा
Root:  शिक्षा
Gender:  undefined
Number:  undefined
Meaning(s): 
⇒ cure
⇒ work
⇒ rite
⇒ study
⇒ doing
⇒ means
⇒ labour
⇒ action
⇒ worship
⇒ activity
⇒ business
⇒ ceremony
⇒ sacrifice
⇒ operation
⇒ expedient
⇒ atonement
⇒ performing
⇒ occupation
⇒ performance
⇒ undertaking
⇒ composition
⇒ act [action]
⇒ disquisition
⇒ last ceremony
⇒ literary work
⇒ bodily action
⇒ noun of action
⇒ occupation with
⇒ sacrificial act
⇒ religious action
⇒ applying a remedy
⇒ exercise of the limbs
⇒ judicial investigation
⇒ religious rite or ceremony
⇒ medical treatment or practice
⇒ verb [active or intransitive verbs - Ling.]
Shloka(s): 
3|3|157|2 ► उपायः कर्म चेष्टा च चिकित्सा च नवक्रियाः॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s): 
➠ 3|3|157|2 ⇢ क्रिया (क्रिया) (स्त्री) ⇒ cure, work, rite, study, doing, means, labour, action, worship, activity, business, ceremony, sacrifice, operation, expedient, atonement, performing, occupation, performance, undertaking, composition, act [action], disquisition, last ceremony, literary work, bodily action, noun of action, occupation with, sacrificial act, religious action, applying a remedy, exercise of the limbs, judicial investigation, religious rite or ceremony, medical treatment or practice, verb [active or intransitive verbs - Ling.]
Related word(s): 
जातिः ➡ पौरुषेयः
    

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 शिक्षा,  स्त्री,
   (शिक्ष + “गुरोश्च हलः ।” ३ । ३ । १०३ ।इत्यः । ततष्टाप् ।) शिक्षणम् । श्योनाकवृक्षः ।इति शब्दमाला ॥
 वेदाङ्गशास्त्रविशेषः । इत्य-मरः ॥
 यथा,  --“शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं ज्योतिषांगणः ।छन्दोविचितिरित्येतैः षडङ्गो वेद उच्यते ॥
”इति ।तत्र अकारादिवर्णानां स्थलकरणप्रयत्नबोधिकाअ-कु-ए-ह-विसर्ज्जनीयाः कण्ठ्या इत्यादिकाशिक्षा । इति तट्टीकायां भरतः ॥
 * ॥
 * ॥
अथ शिक्षाशास्त्रं लिख्यते ।“अथ शिक्षां प्रवक्ष्यामि पाणिनीयमतं यथा ।शास्त्रानुपूर्व्वं तद्विद्याद्यथोक्तं लोकवेदयोः ॥
प्रसिद्धमपि शब्दार्थमविज्ञातमबुद्धिभिः ।पुनर्व्यक्तीकरिष्यामि वाच उच्चारणे विधिम् ॥
त्रिषष्टिश्चतुःषष्टिर्वा वर्णाः शम्भुमते मताः ।प्राकृते संस्कृते चापि स्वयं प्रोक्ताः स्वयम्भुवा ॥
स्वरा विंशतिरेकश्च स्पर्शानां पञ्चविंशतिः ।यादयश्च स्मृता ह्यष्टौ चत्वारश्च यमाः स्मृताः ॥
अनुस्वारो विसर्गश्च ZकVपौ चापि पराश्रितौ ।दुःस्पृष्टश्चेति विज्ञेयः ऌकारः प्लुत एव च ॥
आत्मा बुद्ध्या समेत्यार्थान्मनो युङ्क्ते विवक्षया ।मनः कायाग्निमाहन्ति स प्रेरयति मारुतम् ॥
मारुतस्तूरसि चरन्मन्द्रं जनयति स्वरम् ।प्रातःसवनयोगन्तं छन्दो गायत्त्रमाश्रितम् ॥
कण्ठे माध्यन्दिनयुतं मध्यमं त्रैष्टुभानुगम् ।तारं तार्त्तीयसवनं शीर्षण्यं जागतानुगम् ॥
सोदीर्णो मूर्द्ध्न्यभिहतो वक्त्रमापद्य मारुतः ।वर्णाञ्जनयते तेषां विभागः पञ्चधा स्मृतः ॥
स्वरतः कालतः स्थानात् प्रयत्नानुप्रदानतः ।इति वर्णविदः प्राहुर्निपुणं तं निबोधत ॥
उदात्तश्चानुदात्तश्च स्वरितश्च स्वरास्त्रयः ।ह्रस्वो दीर्घः प्लुत इति कालतो नियमा अचि ॥
उदात्ते निषादगन्धारावनुदात्ते ऋषभधैवतौ ।स्वरितप्रभवा ह्येते षड्जमध्यमपञ्चमाः ॥
अष्टौ स्थानानि वर्णानामुरः कण्ठः शिरस्तथा ।जिह्वामूलञ्च दन्ताश्च नासिकौष्ठौ च तालु च ॥
ओभावश्च विवृत्तिश्च श-ष-सा रेफ एव च ।जिह्वामूलमुपध्मा च गतिरष्टविधोष्मणः ॥
यद्योभावप्रसन्धानमुकारादिपरं पदम् ।स्वरान्तं तादृशं विद्याद्यदन्यद्व्यक्तमुष्मणः ॥
हकारं पञ्चमैर्युक्तमन्तःस्थाभिश्च संयुतम् ।औरस्यं तं विजानीयात् कण्ठ्यमाहुरसंयुतम् ॥
कण्ठ्यावहा वि-चु-य-शास्तालव्या ओष्ठजावुपू ।स्युर्मूर्द्धन्या ऋ-टु-र-षा दन्त्या ऌ-तु-ल-साःस्मृताः ॥
जिह्वामूले तु कुः प्रोक्तो दन्त्योष्ठ्यो वः स्मृतोबुधैः ।ए ऐ तु कण्ठतालव्या ओ औ कण्ठोष्ठजौस्मृतौ ॥
अर्द्धमात्रा तु कण्ठ्या स्यादेकारैकारयोर्भवेत् ।ओकारौकारयोर्मात्रा तयोर्विवृतसंवृतम् ॥
संवृतं मात्रिकं ज्ञेयं विवृतन्तु द्बिमात्रिकम् ।घोषा वा संवृताः सर्व्वे अघोषा विवृताः स्मृताः ॥
स्वराणामुष्मणाञ्चैव विवृतं करणं स्मृतम् ।तेभ्योऽपि विवृतावेङौ ताभ्यामैचौ तथैव च ॥
अनुस्वारयमाणाञ्च नासिकास्थानमुच्यते ।अयोगवाहा विज्ञेया आश्रयस्थानभागिनः ॥
अलावुवीणानिर्घोषो दन्त्यमूल्यस्वराननु ।अनुस्वारस्तु कर्त्तव्यो नित्यं ह्रोः श-ष-सेषु च ॥
अनुस्वारे विवृत्यान्तु विरामे चाक्षरद्वये ।द्विरोष्ठ्यौ तु विगृह्णीयाद्यत्रैकारवकारयोः ॥
व्याघ्री यथा हरेत् पुत्त्रान् दंष्ट्राभ्यां न च पीड-येत् ।भीता पतनभेदाभ्यां तद्बद्वर्णान् प्रयोजयेत् ॥
यथा सौराष्ट्रिका नारी तक्रँ इत्यभिभाषते ।एवं रङ्गाः प्रयोक्तव्याः खेअ-राँ इव खेदया ॥
रक्तवर्णं प्रयुञ्जीरन् नो ग्रसेत् पूर्व्वमक्षरम् ।दीर्घस्वरं प्रयुञ्जीयात् पश्चान्नासिक्यमाचरेत् ॥
हृदये चैकमात्रः स्यादर्द्धमात्रस्तु मूर्द्धनि ।नासिकायां तथार्द्धञ्च रङ्गस्यैवं द्विमात्रता ॥
हृदयादुत्करे तिष्ठन् कांस्येन समनुस्वरम् ।मार्दवञ्च द्विमात्रञ्च जघर्न्वा इति निदर्शनम् ॥
मध्ये तु कम्पयेत् कम्पमुभौ पार्श्वौ समौ तथा ।स रङ्गं कम्पयेत् कम्पं रथीवेति निदर्शनम् ॥
एवं वर्णाः प्रयोक्तव्या नाव्यक्ता न च पीडयेत् ।सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते ॥
गीती शीघ्री शिरःकम्पी तथा लिखितपाठकः ।अनर्थज्ञोऽल्पकण्ठश्च षडेते पाठकाधमाः ॥
माधुर्य्यमक्षरव्यक्तिः पदच्छेदस्तु सुस्वरः ।धैर्य्यं लयसमर्थश्च षडेते पाठका गुणाः ॥
शङ्कितं भीतमुद्घृष्टमव्यक्तमनुनासिकम् ।काकस्वरं शिरसि गतं तथा स्थानविवर्ज्जितम् ॥
उपांशुदुष्टं त्वरितं निरस्तंविलम्बितं गद्गदितं प्रगीतम् ।निष्पीडितं ग्रस्तपदाक्षरञ्चवदेन्न दीनं न तु सानुनास्यम् ॥
प्रातः पठेन्नित्यमुरःस्थितेनस्वरेण शार्द्दूलरुतोपमेन ।मध्यं दिने कण्ठगतेन चैवचक्राह्वसंकूजितसन्निभेन ॥
तारन्तु विद्यात् सवनं तृतीयंशिरोगतं तच्च सदा प्रयोज्यम् ।मयूरहंसान्यभृतस्वराणांतुल्येन नादेन शिरःस्थितेन ॥
अचोऽस्पृष्टा यणस्त्वीषन्नमस्पृष्टाः श-रस्तथा ।शेषाः स्पृष्टा हलः प्रोक्ता निबोधानुप्रदानतः ॥
यमोऽनुनासिका न ह्रो नादिनो ह-झषःस्मृताः ।ईषन्नादा यणो जश्च श्वासिनश्च खफादयः ॥
ईषच्छ्वासांश्चरो विद्यात् गोर्द्धामैतत् प्रचक्षते ।दाक्षीपुत्त्रः पाणिनिना येनेदं व्यापितं भुवि ॥
छन्दः पादौ तु वेदस्य हस्तौ कल्पोऽथ पठ्यते ।ज्योतिषामयनं चक्षुर्निरुक्तं श्रोत्रमुच्यते ॥
शिक्षा घ्राणन्तु वेदस्य मुखं व्याकरणं स्मृतम् ।तस्मात् साङ्गमधीत्यैव ब्रह्मलोके महीयते ॥
उदात्तमाख्याति वृषोऽङ्गुलीनांप्रदेशिनीमूलनिविष्टमूर्द्धा ।उपान्तमध्ये स्वरितं धृतञ्चकनिष्ठिकायामनुदात्तमेव ॥
उदात्तं प्रदेशिनीं विद्यात्प्रचयं मध्यतोङ्गुलिम् ।निहतन्तु कनिष्ठिक्यां स्वरितोपकनिष्ठिकाम् ॥
अन्तोदात्तमाद्युदात्तमुदात्त-मनुदात्तं नीचस्वरितम् ।मध्योदात्तं स्वरितं द्व्युदात्तंत्र्युदात्तमिति नव पदशय्या ॥
अग्निः सोमः प्र वो वीर्य्यं हविषांस्वर्बृहस्पतिरिन्द्राबृहस्पती ।अग्निरित्यन्तोदात्तं सोम इत्याद्युदात्तं प्र इत्यु-दात्तं व इत्यनुदात्तं वीर्य्यं नीचस्वरितम् ॥
हविषां मध्योदात्तं स्वरिति स्वरितम् । बृहस्पति-रिति द्व्युदात्तमिन्द्राबृहस्पती इति त्र्युदात्तम् ॥
अनुदात्तो हृदि ज्ञेयो मूर्द्ध्न्युदात्त उदाहृतः ।स्वरितः कर्णमूले तु सर्व्वास्ये प्रचयः स्मृतः ।चाषस्तु बदते मात्रां द्विमात्रन्त्वेव वायसः ।शिखी रौति त्रिमात्रन्तुं नकुलस्त्वर्द्धमात्रकम् ॥
कुतीर्थादागतं दग्धमपवर्णञ्च भक्षितम् ।न तस्य पाठे मोक्षोऽस्ति पापाहेरिव किल्वि-षात् ॥
सुतीर्थादागतं व्यक्तं साम्नाय्यं सुव्यवस्थितम् ।सुस्वरेण सुवक्त्रेण प्रयुक्तं ब्रह्म राजते ॥
मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वामिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह ।स वाग्वज्रो यजमानं हिनस्तियथेन्द्रशत्रुः स्वरतोऽपराधात् ॥
अनक्षरं हतायुष्यं विखरं व्याधिपीडितम् ।अक्षता शस्त्ररूपेण वज्रं पतति मस्तके ॥
हस्तहीनन्तु योऽधीते स्वरवर्णविवर्ज्जितम् ।ऋग्यजुःसामभिर्द्दग्धो वियोनिमधिगच्छति ॥
हस्तेन वेदं योऽधीते स्वरवर्णार्थसंयुतम् ।ऋग्यजुःसामभिः पूतो ब्रह्मलोके महीयते ॥
शङ्करः शाङ्करीं प्रादाद्दाक्षीपुत्त्राय धीमते ।वाङ्मयेभ्यः समाहृत्य दैवीं वाचमिति स्थितिः ॥
येनाक्षरसमाम्नायमधिगम्य महेश्वरात् ।कृत्स्नं व्याकरणं प्रोक्तं तस्मै पाणिनये नमः ॥
येन धौता गिरः पुंसां विमलैः शब्दवारिभिः ।तमश्चाज्ञानजं भिन्नं तस्मै पाणिनये नमः ॥
अज्ञानान्धस्य लोकस्य ज्ञानाञ्जनशलाकया ।चक्षुरुन्मीलितं येन तस्मै पाणिनये नमः ॥
त्रिनयनमुखनिःसृतामिमां यइह पठेत् प्रयतश्च सदा द्विजः ।स भवति धनधान्यपशुपुत्त्रकीर्त्तिमा-नतुलञ्च सुखं समश्नुते दिवीति दिवीति ॥
अथ शिक्षामात्मोदात्तश्च हकारं स्वराणांयथा सौराष्ट्रिका । गीत्यचोस्पृष्टोदात्तं चाषस्तुशङ्कर एकादश ॥
” इति वेदशिक्षासमाप्तिम-गमत् ॥
 * ॥
 अपि च ।अग्निरुवाच ।“वक्ष्ये शिक्षां त्रिषष्टिः स्युर्व्वर्णा वा चतुरा-धिकाः ।स्वरा विंशतिरेकश्च स्पर्शानां पञ्चविंशतिः ॥
यादयश्च स्मृता ह्यष्टौ चत्वारश्च यमाः स्मृताः ।अनुस्वारो विसर्गश्च ZकVपौ चापि परा-श्रितौ ॥
दुःस्पृष्टश्चति विज्ञेयः ऌकारः प्लुत एव च ।रङ्गश्च खे अराँ इव हकारः पञ्चमैर्युतः ॥
अन्तःस्थाभिः समायुक्तः औरस्यः कण्ठ्यएव सः ।आत्मा बुद्ध्या समेत्यार्थं मनो युङ्क्ते विवक्षया ॥
मनः कायाग्निमाहन्ति स प्रेरयति मारुतम् ।मारुतस्तूरसि चरन्मन्त्रं जनयति स्वरम् ॥
प्रातःसवनयोगन्तं छन्दो गायत्त्रमाश्रितम् ।कण्ठे माध्यन्दिनयुतं मध्यमं त्रैष्टभानुगम् ॥
तारं तार्त्तीयसवनं शीर्षण्यं जगतानुगम् ।सोदीर्णो मूर्द्ध्न्यभिहतो वक्त्रमापद्य मारुतः ॥
वर्णान् जनयते तेषां विभागाः पञ्चधा स्मृताः ।स्वरः कालगतः स्थानात् प्रयत्नानुप्रदानतः ॥
अष्टौ स्थानानि वर्णानामुरः कण्ठः शिरस्तथा ।जिह्वामूलञ्च दन्ताश्च नासिकोष्ठौ च तालु च ॥
ओ-भावश्च विवृत्तिश्च श-ष-सा रेफ एव च ।जिह्वामूलमुपध्मा च गतिरष्टविधोष्मणः ॥
यद्योभावप्रसन्धानमुकारादिपरं पदम् ।स्वरान्तं तादृशं विद्यात् यदन्यद्ब्यक्तमुष्मणः ॥
कुतीर्थादागतं दग्धमपवर्णञ्च भक्षितम् ।एवमुच्चारणं पापमेवमुच्चारणं शुभम् ॥
सुतीर्थादागतं द्रव्यं स्नानार्थं सुव्यवस्थितम् ।सुस्वरेण सुवक्त्रेण प्रयुक्तं ब्रह्म राजत ॥
न करालो न लम्बोष्ठो नाव्यक्तो नानुनासिकः ।गद्गदाबद्धजिह्वश्च न वर्णान् वक्तुमर्हति ॥
उदात्तश्चानुदात्तश्च स्वरितश्च स्वरास्त्रयः ।ह्रस्वो दीर्घः प्लुत इति कालतो नियमा अचि ॥
कण्ठ्यावहा वि-चु-य-शास्तालव्या ओष्ठजावुपू ।स्युर्मूर्द्धन्या ऋ-टु-र-षा दन्त्या ऌ-तु-ल-साःस्मृताः ॥
जिह्वामूले तु कुः प्रोक्तो दन्त्योष्ठ्यो वः स्मृतोबुधैः ।एऐ तु कण्ठ्यतालव्यौ ओ औ कण्ठ्योष्ठजौस्मृतौ ॥
अर्द्धमात्रा तु कण्ठ्या स्यात् एकारैकारयोर्भवेत् ।अयोगवाहा विज्ञेया आश्रयस्थानभागिनः ॥
अचोऽस्पृष्टा यणस्त्वीषन्नमस्पृष्टाः शरः स्मृताः ।शेषाः स्पृष्टा हलः प्रोक्तो निबोधानुप्रदानतः ॥
यमोऽनुनासिका न ह्रो नादिनो ह झषः स्मृताः ।ईषन्नादा यणो जश्च श्वासिनश्च खफादयः ।ईषच्छ्वासांश्चरो विद्याद्गोर्धामैतत् प्रचक्षते ॥
”इत्याग्नेये महापुराणे शिक्षानिरूपणं नाम३३६ अध्यायः ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 शिक्षा स्त्री शिक्ष--भावे अ । १ अभ्यासे २ वर्णानामुच्चारणप्रदर्शकेवेदाङ्गे ३ ग्रन्थभेदे अमरः । ४ श्योनाकवृक्षे शब्दच० ।“वर्णस्वराद्युच्चारणप्रकारो यत्रोपदिश्यते सा शिक्षातथा च तैत्तिरीया उपनिषदारम्भे समामनन्ति । शिक्षांव्याख्यास्यामः । वर्णः स्वरः मात्रा बलं साम सन्तान इ-त्युक्तं शिक्षाध्याय इति” ऋ० भा० । “अथ शिक्षां प्रवक्ष्यामिपाणिनीयमतं यथा । शास्त्रानुपूर्वं तद्विद्याद् यथोक्तंलोकवेदयोः । प्रसिद्धमपि शब्दार्थमविज्ञातमबुद्धिभिः ।पुनर्व्यक्तीकरिष्यामि वाच उच्चारणे विधिम् । त्रिषष्टि-श्चतुःषष्टिर्वा वर्णाः सम्भवतो मताः । प्राकृते सस्कृतेचापि स्वयं प्रोक्ताः स्वयम्भुवा । स्वरा विंशतिरेकश्च स्प-र्शानां पञ्चविंशतिः । यादयश्च स्मृता ह्यष्टौ चत्वारश्चयमाः स्मृताः । अनुस्वारो विसर्गश्च + कुँपौ चापि प-राश्रितौ । दुःष्पृष्टश्चेति विज्ञेय ऌकारः प्लुत एव च ।आत्मा बुद्ध्या समेत्यार्थान्मनो युङ्क्ते विवक्षया । मनःकायाग्निमाहन्ति स प्रेरयति मारुतम् । मारुतस्तू-रसि चरन्मन्त्रं जनयति स्वरम् । प्रातःसवनयोगन्तंछन्दोगायत्रभाश्रितम् । कण्ठे माध्यन्दिनयुतं मध्यमंत्रैष्टुभानुगम् । तारं तार्त्तीयसवनं शीर्षण्यं जागता-नुगम् । सोदीर्णो मूर्ध्न्यभिहतो वक्त्रमापद्य मारुतः ।वर्णाञ्जनयते तेषां विभागः पञ्चधा स्मृतः । स्वरतःकालतः स्थानात् प्रयत्नानुप्रदानतः । इति वर्ण-विदः प्राहुर्निपुणास्तं निबोधत । उदात्तश्चानुदात्तश्चस्वरितश्च स्वरास्त्रयः । ह्रस्वो दीर्घः प्लत इति कालतोनियमा अचि । उदात्ते निषादगान्धारावनुदात्ते ऋषभधैवतौ । स्वरितप्रभवा ह्येते षड्जमध्यमपञ्चमाः ।अष्टौ स्थानानि वर्णानामुरः कण्ठः शिरस्तथा । जिह्वा-मूलञ्च दन्ताश्च नासिकौष्ठौ च तालु च । ओभावश्चविवृत्तश्च स--ष--सारेफ एव च । जिह्वामूलमुपा-ध्मानं गतिरष्टविधोष्मणः । यद्योभागप्रसन्धानमुकारादिपरं पदम् । खरान्तं तादृशं विद्याद् यदन्यद्व्यक्तमूष्मणः ।हकारं पञ्चमैर्युक्तभन्तःस्थाभिश्च संयुतम् । औरस्यं तंविजानीयात् कण्ठ्यमाहुरसंयुतम् । कण्ठ्यावहावि-चुयशास्तालव्या ओष्ठजावुपू । स्युर्मूर्द्धन्या ऋटुर-षा--दन्त्या ऌ--तु--ल--साः स्मृताः । जिह्वामूले तु कुःप्रोक्तो दन्त्यौष्ठ्यो वः स्मृतो बुधैः । एऐ तु कण्ठता-लव्यावोऔ कण्ठौष्ठजौ स्मृतौ । अर्द्धमात्रा तुकण्ठ्या स्यादेकारैकारयोर्भवेत् । ओकारौकारयो-र्मात्रा तयोर्विवृतसंवृतम् । संवृतं मात्रकं ज्ञेयं बिवृतन्तुद्विमात्रकम् । घोषा वा संवृताः सर्वे अघोषा विवृताःस्मृताः । स्वराणामूष्मणाञ्चैव विवृतं करणं स्मृतम् ।तेभ्योऽपि विवृतावेङौ ताभ्यामैचौ तथैव च । अनुखार-यमानाञ्च नासिका स्थानमुच्यते । अयोगवाहा विज्ञेयाआश्रयस्थानभागिनः । अलावुवीणानिर्घोषो दन्त्यमूल-स्तराननु । अनुस्वारस्तु कर्त्तव्यो नित्यं ह्रोः शषसेषुच । अनुस्वारो विवृत्यस्तु विरामे चाक्षरद्वये । द्वि-रोष्ठ्यौ तु विगृह्णीयाद् यत्रैकारवकारयोः । व्याघ्री यथाहरेत् पुत्रान् दंष्ट्राभ्यां न च पीडयेत् । भीतापतनभे-दाभ्यां तद्वत् वर्णान् प्रयोजयेत्” । “अचोऽस्पष्टायणस्त्वी-षन्नेमस्पृष्टाः शलस्तथा । शेषाः स्पृष्टाहलः प्रोक्तानिबोधानुप्रदानतः । यमोऽनुनासिका न ह्रौ नादिनोहऋषः स्मृताः” ।“ईषन्नादाय नञ्जश्च श्वासिनश्च कफादयः । ईषच्छ्वासां-श्चरो बिद्यात् गोर्द्धामैतत् प्रचक्षते । दाक्षीपुत्रपाणिनिनायेनेदं व्यापितं भुवि । छन्दःपादौ तु वेदस्य हस्तौकल्पोऽथ पठ्यते । ज्योतिषामयनं चक्षुर्निरुक्तं श्रोत्रमुच्यते । शिक्षा घ्राणन्तु वेदस्य मुखं व्याकरणं स्मृतम् ।तस्मात् साङ्गमंधोव्यैव ब्रह्मलोके महीयते” । “मन्त्रोहीनःस्वरतो वर्णतो वा मिथ्या प्रयुक्तो न तमर्थमाह । स वा-ग्वज्रं यजमानं हिनस्ति यथेन्द्रशत्रुः स्वरतोऽपराधात् । “अनक्षरं हतायुष्यं विस्वरं व्याधिपीडितम् ।अक्षता शस्त्ररूपेण वज्रं पतति मस्तके । हस्तहीनन्तुयोऽधीते स्वरवर्णविवर्जितम् । ऋग्यजुःसामभिर्द्दग्धोवियोनिमधिगच्छति” पाणिनिशिक्षा । नारदशिक्षाव्यासशिक्षादयो ग्रन्याः सन्ति विस्तरभयान्नोक्ताः ।

Capeller

German

 शिक्षा f.
  Unterweisung,  Lehre (bes. die
Lehre von den grammatischen Ele-
menten),  Kenntnis,  Kunst,  Geschicklichkeit
in (Loc. o. —°).

Stchoupak

French

 शिक्षा-
 f.
  connaissance,  art,  adresse (en qqch.,  loc. ifc.) 
 -अया
-आभिस् avec art,  selon les règles de l'art 
 enseignement,  doctrine,  leçon 
enseignement phonétique des textes védiques considéré comme un Vedāṅga 
titre générique des traités donnant cet enseignement 
 -वन्त्- a.
instructif,  qui contient un enseignement (fable).
°पद- nt. précepte de morale.
°समुच्चय- m.
  n.
  d'un traité bouddhique.
°स्वर- m.
  son prononcé d'après les règles de la Śikṣā.
शिक्षाक्षर- nt. id. 
 a. prononcé correctement d'après les règles
de la Śikṣā.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.