शासु (zAsu)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
Monier Williams 1872
Englishधातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit शास्
शासु
अनुशिष्टौ
अदादिः
द्विकर्मकः
सेट्
परस्मैपदी
शास्ति
शास्
शासु
इच्छायाम्
अदादिः
सकर्मकः
सेट्
आत्मनेपदी
आशास्ते
नित्यं आङ् पूर्वः
शास्
शासु
इच्छायाम्
भ्वादिः
सकर्मकः
सेट्
आत्मनेपदी
आशासते
धातुप्रदीपः
Sanskritशासुँ शासु अनुशिष्टौ
- शास्ति । शिष्टः । शासति । शासिता । शास्तु । शाधि । शासानि । अशिषत् । अशशासत् । शासित्वा । शिष्ट्वा । शासनम् । शिष्टिः । शिष्टः । शास्तिरित्यौणादिकम्, वसेस्तिः (उण्, 4/181) इति उणादौ योगविभागात् तिप्रत्ययः ।। 66 ।।
Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskritशासुँ शासु अनुशिष्टौ
- (अर्थविवरणम्) अनुशिष्टिर्नियोगः
शास्ति शासति शासिता शास इदङ्हलोः (6434) शासिवसि (8360) इति षः-शिष्टः शा हौ (6435)-शाधि तिप्यनस्तेः (8273) इति दः-अशाद् भवान् सिपि धातो रुर्वा (8274) अशात् त्वम्, अशास्त्वम् झेर्जुस् (द्र0 34111)-अशासुः सर्तिशास्त्यर्तिभ्यश्च (3156) इत्यङ्-अशिषत् नाग्लोपिशास्वृदिताम् (742)-अशशासत् एतिस्तुशासु (31109) इति क्यप्-शिष्यः तृन्तृचौ शंसिक्षदादिभ्यः संज्ञायां चानिटौ (उ0 294)-शास्ता बुद्धः, प्रशास्ता ऋत्विक् क्तिन् आबादिभ्यः (3394 वा)-शिष्टिः शास्तिरुणादौ भाषायां शासियुधि (33130) इति युच्-दुःशासनः उदितो वा (7256) इट्-शिष्ट्वा, शासित्वा शिष्टः 62
धातुवृत्तिः
Sanskritशासुँ शासु (अर्थः) अनुशिष्टौ
(अर्थविवरणम्) अनुशिष्टिर्विविच्य ज्ञापनम्
अयं द्विकर्मकः माणवकं धर्मे शास्तीति कर्मणि लादिकार्यं सर्वं ब्रवीतिवन्नेयम् (शास्ति, शिष्टः शासति, शास्सि, शिष्ठः, शिष्ट, शास्मि, शिष्वः शिष्मः, ) "शास इदङ्हलोः'' इत्यङि हलादौ क्ङिति चेत्त्वम् "शासिवसि'' इतीणः परत्वे षत्वे ष्टुत्त्वं तवर्गस्य (शशास, शशासतुः, शशासिथ, शशास, शशासिव शासिता शासिष्यति शास्तु, शिष्टात्, शिष्टां, शासतु, शासतु, शाधि, शिष्टं, शिष्ट, शासानि, शासाव ) हौ "शा हौ'' इति शाभावे, तस्य च "असिद्धवदत्र'' इत्यासिद्धत्वात् हुज्झल्भ्यो हेर्धिः'' इति धित्वम् ( अशात्, अशिष्टाम्, अशासुः, अशाः, अशात्, अशिष्टम्, अशासम्, अशिष्व, ) तिप्सिपोः पूर्ववत् दत्वरुत्वे ( शिष्यात्, शिष्याताम् ) आशिषि ( शिष्यात्, शिष्यास्ताम् अशिषत्, अशिषताम्, अशिषन्, अशिषः, अशिषम्, अशिषाव, ) "सर्तिशास्ति'' इत्यङ् अत्र "चकारेण परस्मैपदानुकर्षणमुत्तरार्थम् अयं तु योगाविभागसामर्थ्यादात्मनेपदेऽपि भवति' इति वृत्तितद्व्याख्यानेष्वभिधानाद् ( व्यत्यशिषत् व्यत्यशिषाताम् ) इत्यङेव भवति कर्मणि तेशब्दपरत्वात् "चिण्भावकर्मणोः'' इति चिण् भवति ( अशासीति शिशासिषति शेशिष्यते ) परत्वाद् द्वित्वे कृते द्विर्वचनम् ( शाशासीति, शाशास्ति, शाशिष्टः, ) प्रकृतिग्रहणन्योयेन "शास'' इत्त्वम् "सर्तिशास्ति'' इति तिपा निर्देशात् (अशाशासीत्) इत्यत्राङ् न भवति ( शासयति अशशासत् "नाग्लोपि शासु'' इत्युपधाह्रस्वनिषेधः (शिष्यः) "एतिस्तुशासु'' इति क्यप् शास्यस्तु शसु हिंसायामिति भौवादिकस्य "हन्त्यर्थाश्च' इति चुरादिपाठात्स्वार्थे णिचीत्युक्तमात्रेण शास्तेर्हेतुमण्णावपि शक्यते व्युत्पादयितुम् ( दुश्शासनः) [ भाषायां शासियुधिदृशिधृषिमृषिभ्यो युज्वक्तव्यः ] इति खलर्थे युच् ( आशीः ) क्विपो लोपे प्रत्ययलक्षणेन हलादिकित्परत्वादित्वे पदत्वेन सकारस्य रुत्वे "र्वोरुपधायाः'' इति दीर्घः न चास्ति "वर्णाश्रये नास्ति प्रत्ययलक्षणम्' इति, यत्र वर्णस्य प्राधान्येनाश्रयणं तत्र तदित्युक्तत्वात् ( शिष्ट्वा, शासित्वा ) "उदितो वा'' इतीड्विकल्पः ( शिष्टः ) "यस्य विभाषा'' इत्यनिट्त्वम् ( शिष्टिः ) "तितुत्र'' इतीण्णिषेधः शास्तिशब्दस्तु अस्माद्वाहिंसार्थाद्वा णिचि क्तिनि व्युत्पाद्यः बाहुलकाद् युचा न बाधः तथा च "अचः परस्मिन्'' इत्यत्र भाष्यम् "पाचयतेः पाक्तिः याजयतेर्याष्टिः' इति औणादिक इति मैत्रेयः हिंसार्थस्य औणादिक इत्यात्रेयः ( शास्ता ) बुद्धः, ( प्रशास्ता ) ऋत्विग्विशेषः "तृन्तृवौ शंसिक्षदादिभ्यस्संज्ञायां चालिटौ'' इति तृच्यनिट्त्वम् "अप्तृन्'' इत्यादिना सर्वनामस्थानेऽसम्बुद्धौ प्रशास्तृशब्दस्य उपधाया दीर्घः अत्र "प्रोपसर्गस्यातन्त्रत्वात् शास्तुरप्ययं दीर्घो भवति' इत्यात्रेयः प्रशास्तुर्भावकर्मणी ( प्राशास्त्रम् )उद्गात्रादित्वादञ् श्वसादय उदात्त उदात्तेतः 65
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit1 {@“2 शासु इच्छायाम्”@} 3 “आत्रेय-मैत्रेय-स्वामि-काश्यपाः अमुमुदितं पठन्ति।
वर्धमान-सम्मता- कारहरदत्तगर्गादयः अनुदितं पठन्ति” इति माधवः।
‘-- इच्छायामाशास्ते, शास्ति शासने।’ 4 इति देवः।
‘नमोवाकं प्रशास्महे।’ इति भवभूति 5 प्रयोगात् प्रायेणायम् आङ्पूर्वः।
6 आशीः, 7 आशिषा, 8 अन्यदाशीः-अन्याशीः, 9 आशासा- आशास्तिः, 10 आशास्यम्, 11 आशासितः, 12 13 14 आशासनः, 15 आशासित्वा-आशास्त्वा, इति विशेषरूपाणि।
इतररूपाणि सर्वाण्यपि आदादिकासधातुवत् 16 बोध्यानि।
01 (१७०३)
02 [आङः]
03 (२-अदादिः-१०२२। सक। सेट्। आत्म।)
04 (श्लो। १८४)
05 (उत्तररामचरिते १-१)
06 [[१। ‘आङः शासः क्वौ’ (वा। ६-४-३४) इति आङ्पूर्वकादस्मात् क्विपि, उपधाया इत्वम्। ‘आशिषि लिङ्लोटौ’ (३-३-१३७), ‘क्षियाशीः--’ (८-२-१०४) इत्यादिनिर्देशाद्वा उपधाया इकारः। धातुसकारस्य ‘र्वोरुपधाया दीर्घ इकः’ (८-२-७६) इति दीर्घः। मित्रशीः आर्यशीः इत्यादि तु नास्माद्धातोः, किन्तु ‘शासु अनुशिष्टौ’ इत्यस्मादिति न्यासपदमञ्जर्यादिषु स्पष्टम्।]]
07 [[२। ‘आपं चैव हलन्तानाम्--’ इति वचनात् क्विबन्तात् टाप्। क्विबन्तात्, धातोः इत्वे, ‘शासिवसि--’ (८-३-६०) इत्यादिना षत्वे च एवं सम्पद्यते।]]
08 [[३। अन्या आशीः अन्यदाशीः। ‘अषष्ठ्यतृतीयास्थस्यान्यस्य दुग् आशीराशा--’ (६-३-९९) इत्यादिना दुगागमः। षष्ठीतृतीयान्तत्वे तु अन्याशीः इत्येव।]]
09 [[४। ‘गुरोश्च हलः’ (३-३-१०३) इति स्त्रियामकारप्रत्यये रूपमेवम्। एतच्च माधव- मतेनोक्तम्। क्षीरस्वामी तु “आशास्तिः। ‘गुरोश्च हलः’ (३-३-१०३) इति नास्ति
\n\n निष्ठायां सेटोऽकारवचनात् (द्रष्टव्यम् वा। ३-३-९४)।” इत्याह। अत्र प्रयोगः प्रमाणम्।]]
10 [[५। ‘एतिस्तुशास्वृ--’ (३-१-१०९) इत्यत्र उदितो निर्देशात् न अस्मात् क्यपः प्रसङ्ग इति आशास्यम् इति ण्यदेव--इति माधवः। अयमाशयः-- ‘निरनुब- न्धकग्रहणे न सानुबन्धकस्य’ (परि-८२) इति वचनात् प्रकृतसूत्रे ‘शासु अनुशिष्टौ’ इत्यस्यैव ग्रहणम्, नास्येति। तेनात्र ण्यदेवेति। ‘शास इद् अङ्हलोः’ (६-४-३४) इत्यनेनात्र ण्यत्प्रत्यये इत्वं नाशङ्क्यम्
\n\n संयोगस्य ‘संयोगो विप्रयोगश्च साहचर्यं… विशेषस्मृतिहेतवः।।’ (वाक्यपदीयम् २-३१५) इति विशेषस्मृतिहेतुत्वात् अङ्सम्ब- न्धिन एव शासेः इकारविधौ ग्रहणात्, अस्य च अङभावात्।]]
11 [[६। ‘आङः शास’ इति दुर्गसम्मतपाठे निष्ठायामिटि एवं रूपम्। उदित्पक्षपातिनौ आत्रेयमैत्रेयौ तु आशास्तः आशास्तवान् इति निष्ठायां रूपमाहतुरिति माधवीये स्पष्टम्। अयं भावः--उदित्पक्षे क्त्वायामिड्विकल्पनात् निष्ठायाम् ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इतीण्निषेधः, इति तेषां मतम्।]]
12 [[आ। ‘ईड्योऽयमीशः समुपास्तिशीलैराशासितः--।’ धा। का। २-४५।]]
13 [पृष्ठम्१२९५+ ३०]
14 [[१। तच्छीलादिषु कर्तृषु ‘अनुदात्तेतश्च हलादेः’ (३-२-१४९) इति युच्प्रत्ययः।]]
15 [[२। “‘क्त्वाऽपि च्छन्दसि’ (७-१-३८) इति ल्यपोऽपवादे क्त्वादेशे आशास्त्वा आशासित्वा इतीड्विकल्पः” इति आत्रेयमैत्रेयावाहतुरिति माधवः। छन्दसि एवं सम्भवेऽपि लोके ‘समासेऽनञ्पूर्वे--’ (७-१-३७) इति क्त्वाप्रत्ययस्य ल्यबादेशे आशास्य इत्येव न्याय्यमिति बोध्यम्।]]
16 (६१)
1 {@“शासु अनुशिष्टौ”@} 2 जक्षित्यादिः।
‘अनुशिष्टिः = नियोगः’ इति क्षीरस्वामी।
विविच्य ज्ञापने प्रसिद्धः।
‘-- इच्छायामाशास्ते, शास्ति शासने।’ 3 इति देवः।
4 शिष्यः, 5 शास्यम्, 6 दुश्शासनः-दुश्शासः, 7 आशीः, 8 शिष्ट्वा--शासित्वा, 9 शिष्टः, 10 शिष्टिः-शास्तिः, 11 शास्ता प्रशास्ता, माणवकं धर्मं 12 13 शासत्, 14 मित्रशीः-आर्यशीः, इति विशेषरूपाणि।
सामान्यरूपाणि तु आदादिकचकास्तिवत् 15 बोध्यानि।
01 (१७०४)
02 (तःईई#}अदादिः-१०७५। द्विकर्म। सेट्। पर।)
03 (श्लो। १८४)
04 [[३। ‘एतिस्तुशास्--’ (३-१-१०९) इति क्यप्। ‘शास इदङ्हलोः’ (६-४-३४) इत्युपधाया इकारः। ‘शासिवसि--’ (८-३-६०) इत्यादिना षत्वम्।]]
05 [[४। शास्यम् इति तु ‘शसु हिंसायाम्’ इति भौवादिकधातोः ‘हन्त्यर्थाश्च’ (ग। सू। चुरादिः) इति वचनाण्णिचि, णिजन्ताद् यति ज्ञेयम्।]]
06 [[५। ‘भाषायां शासि--’ (वा। ३-३-१३०) इत्यादिना खलपवादो युच्प्रत्ययः। तस्य वैकल्पिकत्वं प्रक्रियाकौमुद्यामुक्तम्
\n\n तेन दुश्शास इति खलपीति केचित्।]]
07 [[६। भावे सम्पदादित्वात् (वा। ३-३-९४) क्विपि ‘आशासः क्वावुपधायाः--’ (वा। ६-४-३४) इति उपधाया इकारः।]]
08 [[७। ‘उदितो वा’ (७-२-५६) इति क्त्वायामिड्विकल्पः। इडभावपक्षे इत्वमुपधायाः, इट्पक्षे धात्वाकारस्य उपधात्वाभावाद् नेकार इति विशेषः। अत एव षत्वमपी- काराश्रयं न भवति।]]
09 [[८। ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इति इण्निषेधात् एकमेव रूपं निष्ठायाम्।]]
10 [[९। शिष्टिः इत्यत्र ‘तितुत्र--’ (७-२-९) इतीण्निषेधः। शास्तिः इति तु अस्मादेव धातोः क्तिच्प्रत्यये, यद्वा, धातुनिर्देशे श्तिप्प्रत्यये वा ज्ञेयम्। णिजन्तात् शासना इति भवति। णिजन्तादेव शास्तिः इत्यपि माधवः। तस्या- यमाशयः--बाहुलकात् युचा न बाधः, इति।]]
11 [[१०। ‘तृन्’ (३-२-१३५) इति ताच्छीलिकः तृन्प्रत्ययः। प्रशास्ता इत्यप्येवमेव। प्रशास्ता = ऋत्विग्विशेषः। ‘तृन्तृचौ शंसिक्षदादिभ्यः संज्ञायां च अनिटौ’ (वा। ३-२-१३५) इत्यनिट्त्वम्। संज्ञाभिन्नस्थलेषु ‘प्रशासितारं सर्वेषाम्--’ (मनुः १२-१-२२) इत्यादिषु इड् भवत्येवेति विशेषः।]]
12 [पृष्ठम्१२९६+ २५]
13 [[१। शतरि रूपमेवम्। ‘जक्षित्यादयः षट्’ (६-१-६) इत्यभ्यस्तसंज्ञायाम्, ‘नाभ्य- स्ताच्छतुः (७-१-७८) इति नुम्रिषेधः।]]
14 [[२। मित्राणि शास्तीति मित्रशीः। आर्यान् शास्तीति आर्यशीः। कर्तरि ‘क्विप् च’ (३-२-७६) इति क्विप्। अत्राप्युपधाया इकार इति विशेषः।]]
15 (४८५)
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.